॥वाल्मीकिरामायणम् యుద్ధకాండ · 70వ సర్గ

యుద్ధకాండ

సర్గ

దేవాంతక త్రిశిర మహోదర మహాపార్శ్వుల వధ

ముగ్గురితో అంగదుని యుద్ధం, హనుమంతుడు దేవాంతకుని వధించడం, నీలుడు మహోదరుని వధించడం, హనుమంతుడు త్రిశిరుని తలలు నరకడం, ఋషభుడు మహాపార్శ్వుని వధించడం, రాక్షససేన పలాయనం

పూర్వసర్గలో అంగదుని చేత నరాంతకుడు హతుడయ్యాడు. అతడు హతుడవడం చూసి రాక్షసశిబిరంలో గొప్ప హాహాకారం చెలరేగింది. రాక్షసశ్రేష్ఠులు బిగ్గరగా అరిచారు — దేవాంతకుడు, మూడు తలల త్రిశిరుడు, పులస్త్యవంశీయుడైన మహోదరుడు. వీరిలో దేవాంతకుడూ త్రిశిరుడూ రావణుని కొడుకులు, నరాంతకుని సోదరులు; మహోదరుడు మాత్రం రావణుని తమ్ముడు, వారికి పినతండ్రి. కాబట్టి వారి శోకమూ కోపమూ తమవాని నాశనం వల్ల పుట్టినవి. మొదట వేగవంతుడైన మహోదరుడు మేఘంలాంటి గజరాజును ఎక్కి మహావీర్యుడైన వాలిపుత్రునిపైకి దూసుకువెళ్ళాడు. తరువాత సోదరుని ఆపదకు పరితపించిన బలవంతుడైన దేవాంతకుడు భయంకరమైన పరిఘను పట్టుకొని అంగదునిపైకి దూకాడు. వీరుడైన త్రిశిరుడు కూడా సూర్యునిలా వెలిగే, శ్రేష్ఠమైన గుర్రాలు కట్టిన రథాన్ని ఎక్కి వాలిపుత్రుని ఎదుర్కొన్నాడు. ఇలా ముగ్గురు రాక్షసులు మూడు వేర్వేరు విధాలుగా — ఏనుగుపై, కాలినడకన, రథంపై — ఒక్క అంగదునే చుట్టుముట్టారు. అంగదుడు నరాంతకుని చంపాడు కాబట్టి వారి కోపానికి లక్ష్యం కూడా అతడే. ముగ్గురి వాహనాలు కూడా వారి స్వభావాన్ని సూచిస్తాయి — మహోదరుడు ఏనుగునెక్కినవాడు, త్రిశిరుడు రథికుడు, దేవాంతకుడు పరిఘ ధరించిన పదాతి. సర్గ చివరికి ఈ నలుగురూ హతులవుతారు.

దేవతల గర్వాన్ని అణచే ఆ ముగ్గురు రాక్షసేంద్రులు మీదికి దూకినా అంగదుడు భయపడలేదు. అతడు పెద్ద కొమ్మలు గల ఒక మహావృక్షాన్ని పెకలించాడు. పెద్ద కొమ్మలు గల ఆ మహావృక్షాన్ని వీరుడైన అంగదుడు, ఇంద్రుడు మండే వజ్రాన్ని శత్రువుపై విసిరినట్లు, హఠాత్తుగా దేవాంతకునిపై విసిరాడు. కానీ త్రిశిరుడు విషసర్పాల్లాంటి బాణాలతో ఆ వృక్షాన్ని మధ్యలోనే నరికేశాడు. వృక్షం తెగిపోవడం చూసి అంగదుడు అప్పుడు పైకి ఎగిరాడు. తరువాత ఆ వానరశ్రేష్ఠుడు మళ్ళీ వృక్షాలనూ శిలలనూ వర్షంలా కురిపించాడు; కోపించిన త్రిశిరుడు వాడి బాణాలతో వాటన్నిటినీ కూడా నరికేశాడు. మిగిలిన వృక్షాలను మహోదరుడు పరిఘ కొనతో విరిచేశాడు. త్రిశిరుడు కూడా బాణాలతో వీరుడైన అంగదునిపైకి దూకాడు. అప్పుడు మహోదరుడు ఏనుగుతో దూసుకువచ్చి, కోపంతో వజ్రాల్లాంటి తోమరాలతో వాలిపుత్రుని వక్షస్థలంపై కొట్టాడు. ఇక్కడ యుద్ధంలోని అసమానత స్పష్టం — ఒక్క వానరుడు ముగ్గురు ఆయుధధారులతో యుద్ధం చేస్తున్నాడు. అతని ఆయుధాలు కేవలం వృక్షాలూ శిలలూ; వారికి మాత్రం బాణాలు, పరిఘ, తోమరాలు, ఏనుగు, రథం. అయినా అంగదుడు వెనుదిరగడు; అతని ధైర్యం ఇక్కడే ప్రకాశిస్తుంది. ‘శక్రో దీప్తామివాశనిమ్’ (ఇంద్రుడు మండే వజ్రాన్ని విసిరినట్లు) అనే ఉపమతో అంగదుడు ఇంద్రునితో, వృక్షం వజ్రంతో పోల్చబడ్డాయి — వానరుని బలం దేవేంద్రుని బలం కంటే తక్కువ కాదని భావం. త్రిశిరుని బాణాలు ‘ఆశీవిషోపమాః’ — విషసర్పాల్లా వేగవంతమైనవీ ప్రాణాంతకమైనవీ. మహోదరుని తోమరాలు ‘వజ్రసంనిభాః’ (వజ్రాల్లాంటివి). ఇలా రెండు పక్షాల ఆయుధాలూ వజ్రంతో పోల్చబడతాయి, యుద్ధపు తీవ్రత సూచించబడుతుంది. హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ఏడవ, ఎనిమిదవ శ్లోకాలను కలిపి వివరిస్తుంది. పదవ శ్లోకంలో మహోదరుడు ‘గజేన సమభిద్రుత్య’ (ఏనుగుతో దూసుకువచ్చి) కొడతాడు — ఏనుగు కూడా అతనికి ఒక ఆయుధంలాంటిదే.

కోపించిన దేవాంతకుడు పరిఘతో అంగదుని దగ్గరకు వచ్చి, వెంటనే అతన్ని కొట్టి, వేగంగా వెనక్కి తప్పుకున్నాడు — కొట్టి దూరంగా జరిగాడు. ఇలా ముగ్గురు రాక్షసశ్రేష్ఠులు ఒకేసారి మీదికి దూకినా మహాతేజస్వీ ప్రతాపవంతుడూ అయిన వాలిపుత్రుడు చలించలేదు; అతని మనసులోకి భయం ప్రవేశించలేదు. జయించడానికి మిక్కిలి కష్టమైన ఆ వేగవంతుడు అంగదుడు గొప్ప వేగంతో దూసుకువెళ్ళి అరచేతితో మహోదరుని మహాగజాన్ని కొట్టాడు. ఆ అరచేతి దెబ్బకు యుద్ధంలో ఆ గజరాజు రెండు కళ్ళూ ఊడిపడ్డాయి; ఆ ఏనుగు అప్పటికప్పుడే నశించింది. తరువాత మహాబలుడైన వాలిపుత్రుడు చచ్చిన ఆ ఏనుగు దంతాన్ని ఒకదాన్ని పెకలించి, దేవాంతకునిపైకి దూకి, యుద్ధంలో దానితో అతన్ని కొట్టాడు. ఆ దెబ్బకు తేజస్వి అయిన దేవాంతకుడు గాలికి ఊగిన చెట్టులా తల్లడిల్లాడు; అతని శరీరం నుంచి లక్క రసం రంగులో ఎర్రని రక్తం ధారగా కారింది. కష్టం మీద కోలుకొని, మహాతేజస్వీ బలవంతుడూ అయిన దేవాంతకుడు పరిఘను వేగంగా తిప్పి అంగదుని కొట్టాడు. పరిఘ దెబ్బ తిన్న వానరేంద్రుని కుమారుడు మోకాళ్ళ మీద నేలపై పడ్డాడు, కానీ వెంటనే మళ్ళీ పైకి ఎగిరాడు — అతని పతనం క్షణికమే. శత్రువు ఆయుధాన్నే పట్టుకొని దానితోనే శత్రువును కొట్టడం — ఈ యుక్తి ఈ సర్గలో మళ్ళీ మళ్ళీ కనిపిస్తుంది: అంగదుడు ఏనుగు దంతంతో, హనుమంతుడు త్రిశిరుని ఖడ్గంతో, ఋషభుడు మహాపార్శ్వుని గదతో. వానరులకు ఆయుధాలు లేని లోటు ఇలా తీరుతుంది. పదమూడవ, పద్నాలుగవ శ్లోకాలు — ‘స వేగవాన్మహావేగం కృత్వా…’, ‘తస్య తేన ప్రహారేణ…’ — సమీక్షిత పాఠం నుంచి కొంచెం భిన్నంగా ఉన్నాయి; అక్కడ ‘తలేన భృశమ్ ఉత్పత్య’ అనీ, ‘పేతతుర్ లోచనే తస్య విననాద స వారణః’ అనీ పాఠం ఉంది. వల్గేట్‌లో ఏనుగు ‘విననాశ’ — నశించింది; సమీక్షిత పాఠంలో మాత్రం ‘విననాద’ — ఆర్తంగా ఘీంకరించింది. ఇక్కడ ముద్రణలోని పాఠాన్నే అనుసరించాం. అంగదుని అరచేతి దెబ్బ ఏనుగు కళ్ళను ఊడగొడుతుంది — ఇది అతని బలపు అతిశయాన్ని చూపుతుంది. దంతంతో కొట్టడం కూడా అర్థవంతమే — శత్రువు వాహనానికి ఆయుధంగా ఉన్నదానితోనే శత్రువు కొట్టబడ్డాడు. దేవాంతకుడు ‘తేజస్వి’, ‘మహాతేజస్వి’, ‘బలవంతుడు’ అని మళ్ళీ మళ్ళీ విశేషించబడతాడు — కాబట్టి అతని పరాజయం అంగదుని గౌరవాన్ని మరింత పెంచుతుంది. మోకాళ్ళ మీద పడి మళ్ళీ పైకి ఎగరడం వానరుని దృఢత్వానికి గుర్తు.

అంగదుడు పైకి ఎగరడం చూసి త్రిశిరుడు సూటిగా వెళ్ళే మూడు భయంకరమైన బాణాలతో వానరరాజు కుమారుని నుదుటిపై కొట్టాడు. అప్పుడు అంగదుని ముగ్గురు రాక్షసశ్రేష్ఠులు చుట్టుముట్టారని తెలుసుకొని హనుమంతుడూ నీలుడూ అతనికి సహాయంగా బయలుదేరారు — ఒంటరి యుద్ధం ఇక ముగిసింది. నీలుడు త్రిశిరునిపై ఒక పెద్ద పర్వతశిఖరాన్ని విసిరాడు; బుద్ధిమంతుడైన రావణపుత్రుడు దాన్ని వాడి బాణాలతో ఛేదించాడు. వందలాది బాణాలతో చీల్చబడి, రాతి ఉపరితలం బద్దలైన ఆ పర్వతశిఖరం నిప్పురవ్వలతో, మంటలతో నేలపై పడింది — బాణాల రాపిడితో నిప్పు కూడా పుట్టింది. సోదరుడు త్రిశిరుని ఆ విజృంభించిన పరాక్రమాన్ని చూసి బలవంతుడైన దేవాంతకుడు సంతోషంతో పరిఘను ఎత్తి యుద్ధంలో వాయుపుత్రునిపైకి దూకాడు. అతడు మీదికి రావడం చూసి వానరశ్రేష్ఠుడు హనుమంతుడు పైకి ఎగిరి, వజ్రంలాంటి పిడికిలితో అప్పుడు అతని తలపై కొట్టాడు. వీరుడూ బలవంతుడూ అయిన వాయుపుత్రుడు అతని తలపై కొట్టి, గొప్ప నాదంతో రాక్షసులందరినీ వణికించాడు. పిడికిలి దెబ్బకు తల నలిగి పగిలిపోయి, పళ్ళూ కళ్ళూ బయటికి వచ్చి, నాలుక వేలాడుతూ — అలాంటి స్థితిలో రాక్షసరాజు కుమారుడు దేవాంతకుడు ప్రాణాలు విడిచి హఠాత్తుగా నేలపై పడ్డాడు. ఇరవై ఆరవ శ్లోకం దీర్ఘవృత్తంలో (ఉపజాతిలో) ఉంది; యుద్ధంలోని మొదటి వధ ప్రత్యేకమైన ఛందస్సుతో గుర్తించబడింది. కేవలం పిడికిలితోనే పరిఘధారిని చంపడం హనుమంతుని సాటిలేని బలానికి నిదర్శనం. ఇక్కడ యుద్ధపు స్వరూపం మారుతుంది — అంగదుడు ఇప్పుడు ఒంటరి కాడు, హనుమంతుడూ నీలుడూ అతని పక్కకు వచ్చారు. కాబట్టి తరువాతి మూడు వధలు ముగ్గురు వేర్వేరు వానరుల చేత జరుగుతాయి — హనుమంతుని చేత దేవాంతకుడు, నీలుని చేత మహోదరుడు, మళ్ళీ హనుమంతుని చేత త్రిశిరుడు; చివరకు ఋషభుని చేత మహాపార్శ్వుడు. ఇరవై మూడవ శ్లోకంలో ‘విజృంభితమ్’ అనే పదపు అర్థాన్ని హిందీ వ్యాఖ్యానం నిర్ణయిస్తుంది — ‘తన సోదరుని పరాక్రమం పెరగడం చూసి’; అంటే త్రిశిరుడు నీలుని శిలను ఛేదించడం చూసి దేవాంతకుడు సంతోషించాడు. ఇరవై ఐదవ శ్లోకం (‘శిరసి ప్రాహరద్వీరః…’) సమీక్షిత పాఠంలో లేదు; అది పూర్వశ్లోకంలోని దెబ్బనే మళ్ళీ వర్ణిస్తుంది, నాదాన్ని జోడిస్తుంది. హనుమంతుడూ నీలుడూ అంగదుని రక్షణ కోసం తమంతట తామే బయలుదేరారు — ఎవరూ ఆజ్ఞాపించలేదు; ఇది సఖ్యధర్మం. ఇరవై రెండవ శ్లోకంలో పర్వతశిఖరపు పతనం ‘సవిస్ఫులింగం సజ్వాలమ్’ (నిప్పురవ్వలతో, మంటలతో) అని వర్ణించబడింది; దీనివల్ల బాణాల వేగమూ కాఠిన్యమూ సూచించబడతాయి.

రాక్షసయోధుల్లో ముఖ్యుడూ, మహాబలుడూ, దేవశత్రువూ అయిన దేవాంతకుడు యుద్ధంలో హతుడు కాగా, కోపించిన త్రిశిరుడు నీలుని వక్షస్థలంపై వాడి కొనలు గల ఉగ్రమైన బాణవర్షం కురిపించాడు. మహోదరుడు కూడా కోపంతో పర్వతంలాంటి మరొక ఏనుగును వెంటనే ఎక్కి — కిరణాలు గల సూర్యుడు మందరపర్వతాన్ని ఎక్కినట్లు — మెరుపులతో ఇంద్రధనుస్సుతో కూడిన మేఘం పర్వతంపై వర్షించినట్లు నీలునిపై బాణాల వర్షం కురిపించాడు. అప్పుడు బాణాల వెల్లువతో ముంచెత్తబడి, దేహం చీలిపోయిన వానరసేనాపతి నీలుడు ఆ మహాబలుని చేత స్తంభింపజేయబడి, అవయవాలు సడలిపోయినవాడయ్యాడు — ఒక ముహూర్తం నిశ్చేష్టుడయ్యాడు. తరువాత తెలివి తెచ్చుకున్న నీలుడు వృక్షాల గుంపుతో సహా ఒక పర్వతాన్ని పెకలించి, మహా ఉగ్రమైన వేగంతో పైకి ఎగిరి, ఆ పర్వతంతో మహోదరుని తలపై కొట్టాడు. ఆ పర్వతపు దెబ్బకు విరిగిపోయిన మహోదరుడు ఆ మహాగజంతో సహా స్పృహ కోల్పోయి, ప్రాణాలు విడిచి, వజ్రం దెబ్బ తిన్న పర్వతంలా నేలపై పడ్డాడు. ఇలా రెండవ రాక్షసవీరుడు హతుడయ్యాడు. ఇరవై ఏడవ, ముప్పయ్యవ, ముప్పై ఒకటవ, ముప్పై రెండవ శ్లోకాలు దీర్ఘవృత్తంలో ఉన్నాయి. ఇరవై ఎనిమిదవ, ఇరవై తొమ్మిదవ శ్లోకాలు — మహోదరుడు మళ్ళీ ఏనుగునెక్కడం, బాణవర్షం — సమీక్షిత పాఠంలో కనిపించవు. నీలుని స్తంభన క్షణికమే; అతడు మళ్ళీ తెలివి తెచ్చుకొని వృక్షాలతో సహా పర్వతాన్ని పెకలిస్తాడు. మహోదరుని వధ ఏనుగుతో సహా జరుగుతుంది — అతని మొదటి ఏనుగు ఇంతకు ముందే అంగదుని చేత హతమైంది, కాబట్టి అతడు రెండవ ఏనుగును ఎక్కాడు; ఇది కూడా అతనితో పాటే నశించింది. ‘వజ్రాభిహతో యథాద్రిః’ (వజ్రం దెబ్బ తిన్న పర్వతంలా) అనే ఉపమ పూర్వసర్గలోని నరాంతకుని పతనాన్ని కూడా గుర్తుచేస్తుంది. సమీక్షిత పాఠంలో ‘విపోథితో’ అని ఉంది, ముద్రణలో మాత్రం ‘వ్యామోహితో’ (స్పృహ కోల్పోయినవాడు) అని స్పష్టంగా ఉంది. ‘రశ్మివాన్ మందరమ్’ (సూర్యుడు మందరాన్ని ఎక్కినట్లు) అనే ఉపమతో ఏనుగు పర్వతంతో, మహోదరుడు సూర్యునితో పోల్చబడ్డారు; ‘తటిచ్చక్రచాపవాన్ తోయదః’ (మెరుపులతో ఇంద్రధనుస్సుతో కూడిన మేఘం) అనే ఉపమతో అతని బాణాలు మెరుపులతో, ధనుస్సు ఇంద్రధనుస్సుతో పోల్చబడ్డాయి.

పినతండ్రి మహోదరుడు హతుడవడం చూసి త్రిశిరుడు విల్లు అందుకున్నాడు, కోపంతో వాడి బాణాలతో హనుమంతుని చీల్చాడు. కోపించిన వాయుపుత్రుడు అతనిపై ఒక పర్వతశిఖరాన్ని విసిరాడు; బలవంతుడైన త్రిశిరుడు వాడి బాణాలతో ఆ శిఖరాన్ని ముక్కలుముక్కలుగా ఛేదించాడు. శిఖరం వ్యర్థమవడం చూసి ఆ వానరుడు అప్పుడు రణంలో రావణుని కొడుకుపై వృక్షాల వర్షం కురిపించాడు. ప్రతాపవంతుడైన త్రిశిరుడు ఆకాశంలో వస్తున్న ఆ వృక్షవర్షాన్ని వాడి బాణాలతో ఛేదించి, సంతోషంతో నాదం చేశాడు. ఆయుధధారికీ ఆయుధం లేనివానికీ మధ్య యుద్ధం ఇక్కడ మళ్ళీ కనిపిస్తుంది. అప్పుడు హనుమంతుడు పైకి ఎగిరి, కోపించిన మృగరాజు గజరాజును చీల్చినట్లు, త్రిశిరుని గుర్రాన్ని గోళ్ళతో చీల్చేశాడు. అప్పుడు రావణపుత్రుడు త్రిశిరుడు శక్తిని అందుకొని, యముడు కాలరాత్రిని పంపినట్లు, దాన్ని వాయుపుత్రునిపై విసిరాడు. ఆకాశం నుంచి విసరబడిన ఉల్కలా ఎక్కడా అడ్డగించబడని ఆ శక్తిని వానరశార్దూలం చేత్తో పట్టుకొని విరిచేసి, నాదం చేశాడు. భయంకరంగా కనిపించే ఆ శక్తిని హనుమంతుడు విరిచేయడం చూసి వానరగణాలు సంతోషంతో మేఘాల్లా గర్జించాయి. అప్పుడు రాక్షసోత్తముడు త్రిశిరుడు ఖడ్గాన్ని ఎత్తి వానరశ్రేష్ఠుని వక్షస్థలంలో దించాడు. ఖడ్గం దెబ్బ తిన్న వీర్యవంతుడైన వాయుపుత్రుడు హనుమంతుడు అరచేతితో త్రిశిరుని వక్షస్థలంపై కొట్టాడు. అరచేతి దెబ్బకు చేతిలోని ఆయుధం జారిపోయి, స్పృహ కోల్పోయి, మహాతేజస్వి అయిన త్రిశిరుడు నేలపై పడ్డాడు. పడిపోతున్న అతని ఖడ్గాన్ని లాక్కొని, పర్వతంలాంటి ఆ మహావానరుడు రాక్షసులందరినీ భయపెడుతూ నాదం చేశాడు. ఆ ఘోషను సహించలేని ఆ నిశాచరుడు పైకి లేచాడు, లేచి హనుమంతుని పిడికిలితో కొట్టాడు. ఆ పిడికిలి దెబ్బకు మహావానరుడు మండిపడ్డాడు; కోపంతో ఆ రాక్షసశ్రేష్ఠుని కిరీటం దగ్గర పట్టుకున్నాడు. కోపించిన వాయుపుత్రుడు అతని ఆ వాడి ఖడ్గంతోనే కిరీటాలతో, కుండలాలతో ఉన్న అతని మూడు తలలనూ నరికేశాడు — పూర్వం ఇంద్రుడు త్వష్ట కుమారుడు విశ్వరూపుని మూడు తలలను నరికినట్లు. త్రిశిరునికి మూడు తలలు, విశ్వరూపునికీ మూడు — కాబట్టి ఈ ఉపమ పూర్తిగా సార్థకం. విశాలమైన కన్నులు గల, పర్వతాల్లాంటి, మండే అగ్నిలా వెలిగే కళ్ళు గల ఇంద్రశత్రువు తలలు, సూర్యమార్గం నుంచి జారిపడిన జ్యోతిస్సుల్లా, భూమిపై పడ్డాయి. హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా దీన్ని ‘ఆకాశం నుంచి నక్షత్రాలు రాలి పడుతున్నట్లు’ అని వివరిస్తుంది. ఇంద్రుని వంటి పరాక్రమం గల హనుమంతుని చేత మూడు తలల ఆ దేవశత్రువు హతుడు కాగా, వానరులు హర్షనాదాలు చేశారు, భూమి కంపించింది, రాక్షసులు భయంతో అన్నివైపులకూ పారిపోయారు. నలుగురు కుమారుల్లో ముగ్గురు ఇప్పుడు హతులయ్యారు. ఈ భాగంలో యుద్ధపు క్రమం సూక్ష్మంగా చూపించబడింది. మొదట దూరం నుంచి యుద్ధం — బాణాలు, శిఖరాలు, వృక్షాలు; తరువాత దగ్గరగా — గోళ్ళతో గుర్రాన్ని చీల్చడం; తరువాత శక్తి, దాన్ని చేత్తో పట్టుకొని విరవడం; తరువాత ఖడ్గం; తరువాత అరచేతి దెబ్బ, పిడికిలి దెబ్బ; చివరకు శత్రువు ఖడ్గంతోనే శిరచ్ఛేదం. ఇలా క్రమంగా దూరం తగ్గుతుంది, యుద్ధం మరింత భీషణమవుతుంది. ముప్పై నాలుగవ శ్లోకం నుంచి ముప్పై ఆరవ శ్లోకం వరకు ఉన్న ఆరు అర్ధశ్లోకాలు — హనుమంతుని శిఖరవర్షమూ వృక్షవర్షమూ త్రిశిరుని చేత ఛేదించబడడం — సమీక్షిత పాఠంలో కనిపించవు; అవి వల్గేట్‌లోని విస్తరణే. శక్తి ‘కాలరాత్రిలా’ — ప్రళయకాలపు రాత్రి, యముని ఆయుధం. దాన్ని చేత్తో పట్టుకొని విరవడం హనుమంతుని అలౌకిక బలాన్ని చూపుతుంది. త్రిశిరుడు హనుమంతుని వక్షస్థలంలో ఖడ్గాన్ని దించాడు, అయినా హనుమంతుడు పడలేదు; కేవలం అరచేతితో తిరిగి కొట్టాడు, దానితో త్రిశిరుడు స్పృహ కోల్పోయాడు. కిరీటం పట్టుకొని శిరచ్ఛేదం చేయడం — ఈ వధవిధానం అవమానాన్ని కూడా సూచిస్తుంది. మూడు తలలు ‘జ్యోతీంషి యథార్కమార్గాత్’ — సూర్యమార్గం నుంచి జారిన గ్రహాల్లా పడ్డాయి. నలభై ఏడవ శ్లోకం నుంచి నలభై తొమ్మిదవ శ్లోకం వరకు మూడు శ్లోకాలు ఉపజాతిలో ఉన్నాయి; దానితో ఈ వధ ప్రత్యేకంగా ఉదాత్తం చేయబడింది. హనుమంతుని వక్షస్థలంలో ఖడ్గం దిగబడింది, అయినా అతడు బాధపడలేదు — దీనితో అతని దేహం వజ్రసారమైనదని సూచించబడుతుంది. త్రిశిరుడు కూడా బలహీనుడు కాడు — అతడు మొదట హనుమంతుని శిఖరాన్నీ వృక్షవర్షాన్నీ ఛేదిస్తాడు, శక్తినీ ఖడ్గాన్నీ ప్రయోగిస్తాడు, పడిపోయినా లేచి పిడికిలితో కొడతాడు. కాబట్టి అతని వధ కష్టసాధ్యం, హనుమంతుని విజయం మరింత శ్లాఘనీయం. విశ్వరూపుని కథ — త్వష్ట కుమారుడైన విశ్వరూపుడు మూడు తలలవాడు, ఇంద్రుడు అతని మూడు తలలను వజ్రంతో నరికాడని పురాణాల్లో ప్రసిద్ధం. ఇక్కడ హనుమంతుడు ఇంద్రుని స్థానంలో, త్రిశిరుడు విశ్వరూపుని స్థానంలో ఉన్నారు; కాబట్టి నలభై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో హనుమంతుడు ‘శక్రపరాక్రమః’ (ఇంద్రుని వంటి పరాక్రమం గలవాడు) అని విశేషించబడ్డాడు. నలభై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘భూమీ’ అనే దీర్ఘాంత రూపం ముద్రణలోనూ సమీక్షిత పాఠంలోనూ ఒకటే. ముప్పై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో శక్తి ‘అసంగతా’ — ఎక్కడా తగులుకోనిది, అడ్డులేని గమనం గలది. అలాంటిదాన్ని కూడా హనుమంతుడు మధ్యలోనే పట్టుకున్నాడు. నలభైయవ శ్లోకంలో వానరులు ‘మేఘాల్లా’ గర్జించారు — మేఘగర్జనలాంటిది వారి హర్షనాదం. నలభై నాలుగవ శ్లోకంలో హనుమంతుడు ‘గిరిసంకాశః’ (పర్వతంలాంటివాడు) — అతని నాదంతోనే రాక్షసులు భయపడ్డారు. నలభై ఐదవ శ్లోకంలో త్రిశిరుడు ఆ నాదాన్ని ‘సహించలేక’ మళ్ళీ లేచాడు — మరణానికి ముందు కూడా అతని దర్పం శాంతించలేదు.

త్రిశిరుడూ మహోదరుడూ హతులవడం చూసి, ఎదిరించడానికి కష్టమైన దేవాంతకుడూ నరాంతకుడూ కూడా హతులవడం చూసి, మిక్కిలి అసహనం గల రాక్షసశ్రేష్ఠుడు మత్తుడు కోపించాడు. ఇక్కడ ‘మత్తుడు’, ‘మత్తానీకుడు’ అనేవి మహాపార్శ్వునివే రెండు పేర్లు; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘మత్తుడు (మహాపార్శ్వుడు)’ అని అలాగే చెబుతుంది. అతడు కూడా రావణుని తమ్ముడే. అతడు అప్పుడు కాంతులు వెదజల్లే, పూర్తిగా ఇనుముతో చేసిన గదను పట్టుకున్నాడు — బంగారు పట్టీలతో చుట్టబడినది, మాంసమూ రక్తమూ నురగలుగా అంటుకున్నది, ప్రకాశించేది, విశాలమైనది, శత్రువుల రక్తంతో తృప్తిపొందినది, తేజస్సుతో కొన మండుతున్నది, ఎర్రని మాలలతో అలంకరించబడినది, ఐరావతం, మహాపద్మం, సార్వభౌమం అనే దిగ్గజాలకు కూడా భయం కలిగించేది. కవి గదకే నాలుగు పాదాలతో దీర్ఘమైన వర్ణన చేస్తాడు. ఆ గదను పట్టుకొని, కోపించిన ఆ రాక్షసశ్రేష్ఠుడు ప్రళయాగ్నిలా మండుతూ వానరులపైకి దూకాడు. అప్పుడు ఋషభుడు అనే వానరుడు పైకి ఎగిరి, రావణుని తమ్ముడైన మత్తానీకుని దగ్గరకు వెళ్ళి, బలవంతుడైన అతడు అతని ఎదుట నిలిచాడు. పర్వతంలాంటి ఆ వానరుడు ఎదుట నిలవడం చూసి, కోపించిన అతడు వజ్రంలాంటి గదతో అతని వక్షస్థలంపై కొట్టాడు. ఆ గద దెబ్బ తిన్న వానరశ్రేష్ఠుడు వక్షస్థలం చీలిపోయి, కంపించిపోయి, చాలా రక్తం కార్చాడు. చాలాసేపటికి స్పృహ పొందిన వానరేశ్వరుడు ఋషభుడు కోపంతో పెదవులు అదురుతుండగా మహాపార్శ్వుని వైపు చూశాడు. గద దీర్ఘవర్ణన దాని భయంకరత్వాన్ని సూచిస్తుంది — ముందు అదే గద దాని యజమాని వినాశనానికి సాధనమవుతుంది. ఐరావతం, మహాపద్మం, సార్వభౌమం దిక్కులను రక్షించే దిగ్గజాలు; హిందీ వ్యాఖ్యానంలో పుండరీకం కూడా చెప్పబడింది. వాటికి కూడా భయం కలిగిస్తుందనడం గద అతిమానుష బలాన్ని సూచిస్తుంది — పూర్వం రావణుడు దిగ్విజయంలో దిగ్గజాలను కూడా జయించాడు, అతని తమ్ముడు కూడా అలాంటివాడే. ఇక్కడ సమీక్షిత పాఠంలో ‘మహాపార్శ్వో మహాబలః’ అని పేరు స్పష్టంగా ఉంది, వల్గేట్‌లో మాత్రం ‘మత్తో రాక్షసపుంగవః’ అని ఉంది; కాబట్టి ‘మత్త’ అనే పేరు వల్గేట్ ప్రత్యేకత. ఋషభుడు ముందుకు వచ్చి ‘తస్థౌ’ (నిలిచాడు) — పారిపోలేదు, స్థిరంగా నిలిచాడు. గద దెబ్బకు వక్షస్థలం చీలినా, అతడు స్పృహ తెచ్చుకొని పెదవులు అదురుతుండగా శత్రువును చూశాడు — ఇది కోపానికి గుర్తు. యాభై ఐదవ శ్లోకంలో ఋషభుడు ‘రావణానుజమ్’ (రావణుని తమ్ముని) దగ్గరకు వెళ్ళాడు — కాబట్టి మహాపార్శ్వుడు రావణుని తమ్ముడని స్పష్టం. యాభై ఆరవ శ్లోకంలో గద ‘వజ్రకల్పా’ (వజ్రంలాంటిది) అని చెప్పబడింది, యాభై ఏడవ శ్లోకంలో దాని దెబ్బకు ఋషభుని వక్షస్థలం చీలింది. యాభై నాలుగవ శ్లోకంలో అతడు ‘యుగాంతాగ్నిరివ జ్వలన్’ — ప్రళయాగ్నిలా అన్నిటినీ కాల్చడానికి సిద్ధమైనవాడు. కానీ ఋషభుడు అతని ఎదుట పర్వతంలా అచలంగా నిలిచాడు.

వానరవీరుల్లో ముఖ్యుడూ, పర్వతంలాంటి రూపం గలవాడూ, వేగవంతుడూ అయిన ఋషభుడు ఆ రాక్షసుని దగ్గరకు వేగంగా వెళ్ళి, పిడికిలి బిగించి, హఠాత్తుగా అతని రొమ్ము మధ్య కొట్టాడు. అతడు వేరు తెగిన చెట్టులా, రక్తంతో తడిసిన అవయవాలతో నేలపై పడ్డాడు; ఋషభుడు యమదండంలాంటి అతని భయంకరమైన గదను పట్టుకొని వెంటనే నాదం చేశాడు. ఒక ముహూర్తం చచ్చినవానిలా పడి ఉండి, ఆ దేవశత్రువు మళ్ళీ స్పృహ తెచ్చుకొని హఠాత్తుగా లేచి, సంధ్యామేఘం రంగులో ఉన్న అతడు జలాధిపతి కుమారుడైన వరుణపుత్రుడు ఋషభుని కొట్టాడు. ఋషభుడు మూర్ఛపోయి నేలపై పడ్డాడు; ఒక ముహూర్తానికి స్పృహ పొంది లేచి, అతడు పర్వతరాజంతటి ఆ గదనే గిరగిరా తిప్పి యుద్ధంలో అతన్ని కొట్టాడు. ఆ భయంకరమైన గద దేవతలకూ యజ్ఞాలకూ బ్రాహ్మణులకూ శత్రువైన ఆ రౌద్రుని దేహాన్ని తాకి వక్షస్థలాన్ని చీల్చింది; ధాతువులు కలిసిన నీటిని స్రవించే పర్వతరాజులా అతడు విస్తారంగా రక్తాన్ని కార్చాడు. అప్పుడు ఆ రాక్షసుడు మహాత్ముడైన ఋషభుని చేతిలో ఉన్న తన గదను పట్టుకోవడానికి వేగంగా అతనిపైకి దూకాడు; ఋషభుడు మాత్రం ఆ భయంకరమైన గదను పట్టుకొని మళ్ళీ మళ్ళీ గిరగిరా తిప్పి రణరంగపు ముందుభాగంలో మత్తానీకుని కొట్టాడు. తన గదతోనే విరిగిపోయి, పళ్ళూ కళ్ళూ ఛిద్రమైన మత్తుడు అప్పుడు వజ్రం దెబ్బ తిన్న పర్వతంలా పడిపోయాడు. కళ్ళు ఛిద్రమై, బలం పోయి, ఆయువు తీరిన ఆ రాక్షసుడు పడిపోగా రాక్షససేన పారిపోయింది. రావణుని తమ్ముడు హతుడు కాగా, సముద్రంలాంటి రాక్షససేన ఆయుధాలు వదిలేసి, కేవలం ప్రాణాలు దక్కించుకోవడానికి, చెలియలికట్ట తెగిన సముద్రంలా పారిపోయింది — సముద్రం హద్దును దాటి అన్నివైపులా వ్యాపించినట్లు. ఇలా ఒక్క సర్గలో నలుగురు రాక్షసవీరులు హతులయ్యారు. ఉపజాతిలో రచించబడిన ఋషభ మహాపార్శ్వుల ద్వంద్వయుద్ధం (59–63) సమీక్షిత పాఠంలో లేదు. అరవై ఆరవ శ్లోకం మూడు సగాలతో రచించబడింది. యాభై తొమ్మిదవ శ్లోకం నుంచి అరవై మూడవ శ్లోకం వరకు ఉన్న ఐదు ఉపజాతి శ్లోకాలు వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉన్నాయి — వాటిలో ఋషభ మహాపార్శ్వుల పిడికిలి గదల ద్వంద్వయుద్ధం, ఇద్దరూ పడిపోవడం, మళ్ళీ లేవడం విస్తారంగా వర్ణించబడ్డాయి. అరవై నాలుగవ శ్లోకపు మొదటి సగం (‘అభిదుద్రావ వేగేన గదాం తస్య మహాత్మనః’) కూడా సమీక్షిత పాఠంలో లేదు. హిందీ వ్యాఖ్యానం దీని అర్థాన్ని ‘తన గదను తీసుకోవడానికి అతనిపై దాడి చేశాడు’ అని స్పష్టం చేస్తుంది. ‘స్వయా గదయా భగ్నః’ (తన గదతోనే విరిగిపోయాడు) అనే మాట సర్గ ముఖ్యభావాన్ని సంగ్రహిస్తుంది — రాక్షసుల ఆయుధాలే వారి వినాశకాలయ్యాయి. ఋషభుడు ‘వారిరాజాత్మజః’ — వరుణుని కుమారుడు. వానరసేనలోని ముఖ్యవానరులు దేవతల అంశతో పుట్టారని బాలకాండలో చెప్పబడింది; కాబట్టి ఋషభుని బలం కూడా దైవికమైనదే. అరవై మూడవ శ్లోకంలో రాక్షసుడు ‘దేవాధ్వరవిప్రశత్రుః’ — దేవతలకూ యజ్ఞాలకూ బ్రాహ్మణులకూ శత్రువు — అని అతని అధర్మం గుర్తుచేయబడుతుంది. అరవై ఏడవ శ్లోకంలో సేన పారిపోవడం సముద్రంతో పోల్చబడింది — ‘అర్ణవాభమ్’ (సముద్రంలాంటిది), ‘భిన్నార్ణవసంనికాశమ్’ (చెలియలికట్ట తెగిన సముద్రంలాంటిది).

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्ततितमः सर्गः॥ ७०॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి