సర్గ
అతికాయుని వధ
అతికాయుని రణప్రవేశం, రాముని ప్రశ్న, విభీషణుడు అతనిని పరిచయం చేయడం, రామునికి సవాలు, లక్ష్మణ-అతికాయుల వాగ్యుద్ధం, శరయుద్ధం, దివ్యాస్త్రయుద్ధం, వాయువు ఉపదేశం, బ్రహ్మాస్త్రంతో అతికాయుని శిరచ్ఛేదం
తన సేన కలవరపడడం, భయంకరమైన రోమాంచకరమైన యుద్ధం జరగడం చూసి, ఇంద్రునితో సమానమైన పరాక్రమం గల తన సోదరులు నరాంతకుడు, దేవాంతకుడు, త్రిశిరుడు హతులైనట్లు చూసి, రాక్షసోత్తములైన తన పినతండ్రులు ఇద్దరూ — యుద్ధోన్మత్తుడు, మత్తుడు అనే మహోదరుడు, మహాపార్శ్వుడు — సమరంలో పడగొట్టబడినట్లు గమనించి, బ్రహ్మ వరం పొందిన మహాతేజస్వి అతికాయుడు కోపించాడు. అతడు కొండంత ఆకారం గలవాడు, దేవదానవుల దర్పాన్ని అణచినవాడు. వేయి సూర్యుల సముదాయంలా ప్రకాశించే రథాన్ని ఎక్కి ఆ ఇంద్రశత్రువు వానరులపైకి దూసుకువచ్చాడు. కిరీటం ధరించి, మెరుగుపెట్టిన కుండలాలతో ఉన్న అతడు విల్లు ఎక్కుపెట్టి తన పేరును ఎలుగెత్తి చాటి మహానాదం చేశాడు. ఆ సింహనాదంతో, నామఘోషణతో, భయంకరమైన అల్లెత్రాటి ధ్వనితో అతడు వానరులను భయపెట్టాడు. అతని దేహపు మహత్త్వాన్ని చూసి ‘ఈ కుంభకర్ణుడే మళ్ళీ లేచాడు’ అనుకొని భయార్తులైన వానరులందరూ ఒకరినొకరు ఆశ్రయించుకున్నారు. త్రివిక్రమావతారంలో విష్ణువు రూపంలా ఉన్న అతని రూపాన్ని చూసి వానరయోధులు భయంతో అటూ ఇటూ పారిపోయారు. మూఢచిత్తులైన వారు యుద్ధంలో అతికాయుని ఎదుర్కొని, శరణాగతులను కాపాడే లక్ష్మణాగ్రజుడైన రాముని శరణు వేడారు. అప్పుడు కాకుత్స్థుడు రథంలో ఉన్న, పర్వతంలాంటి, ధనుర్ధారి, ప్రళయమేఘంలా గర్జిస్తున్న అతికాయుని దూరం నుంచే చూశాడు. సర్గ ఆరంభం పూర్వసర్గ పరిణామాన్నే కొనసాగిస్తుంది — నలుగురు వీరులు హతులయ్యారు, కాబట్టి మిగిలిన రావణపుత్రుడు స్వయంగా వస్తాడు. ‘బ్రహ్మదత్తవరః’ (బ్రహ్మ వరం పొందినవాడు) అని మొదటి మూడు శ్లోకాలలోనే చెప్పబడింది; సర్గ చివర అదే వరం అతని వధకు ఉపాయాన్ని సూచిస్తుంది — బ్రహ్మాస్త్రం. ‘కుంభకర్ణోఽయముత్థితః’ (ఈ కుంభకర్ణుడే లేచాడు) అనే వానరుల భ్రాంతి 7వ శ్లోకంలో ఉంది, అది సమీక్షిత పాఠంలో లేదు; దాని ద్వారా కుంభకర్ణుని భయం ఇంకా వారి మనస్సులో మేలుకొనే ఉందని సూచించబడుతుంది. వానరులు శరణ్యుడైన రాముని వైపు పరుగెత్తుతారు — రాముడే అందరికీ శరణం అనే భావం మళ్ళీ మళ్ళీ కనిపిస్తుంది. అతికాయుని రథం ‘భాస్కరసహస్రస్య సంఘాతమివ’ — వేయి సూర్యుల సమూహంలా ప్రకాశించేది. అతడు కిరీటీ, మృష్టకుండలుడు — రాజకుమారుని వేషం. తన పేరును ఎలుగెత్తి చాటడం వీరుల పద్ధతి — ‘నేను ఫలానావాడిని, నాతో యుద్ధం చెయ్యి’ అని. సింహనాదం, నామఘోషం, అల్లెత్రాటి ధ్వని — ఈ మూడు శబ్దాలతో అతడు వానరులను భయపెడతాడు; ఇంకా ఒక్క బాణమూ విడువలేదు, అయినా భయం పుట్టింది. త్రివిక్రముడైన విష్ణువు ఉపమానం ఇక్కడ వానరుల దృష్టిలో — అతడు ఆకాశాన్ని వ్యాపిస్తున్నట్లు మహాకాయుడై కనిపిస్తాడు. 10వ శ్లోకంలో రాముడు అతనిని ‘కాలమేఘవత్ గర్జంతమ్’ (ప్రళయకాలపు మేఘంలా గర్జిస్తున్నవానిని) అని చూస్తాడు. 2వ శ్లోకంలో సమీక్షిత పాఠంలో ‘సమరే సంనిషూదితౌ’ అని, ముద్రితంలో ‘సంనిపాతితౌ’ అని పాఠం ఉంది. 9వ శ్లోకంలో వానరులు ‘మూఢచేతసః’ — భయంతో వివేకం నశించినవారు; అయినా వారు శరణ్యుని మరచిపోరు. రాముడు ‘శరణ్యుడు’ అనే విశేషణం అయోధ్యాకాండం నుంచి మొదలుకొని మళ్ళీ మళ్ళీ కనిపిస్తుంది; విభీషణుడు కూడా ఆయననే శరణు పొందాడు.
ఆ మహాకాయుని చూసి రాఘవుడు ఎంతో విస్మయం చెందాడు; వానరులను ఊరడించి విభీషణునితో ఇలా అన్నాడు: ‘వేయి గుర్రాలు పూన్చిన విశాలమైన రథంలో నిలిచిన, కొండలాంటి, విల్లు ధరించిన, సింహంలాంటి పింగళనేత్రాలు గల ఇతడెవరు? వాడి శూలాలతో, మిక్కిలి పదునైన ప్రాసలతో తోమరాలతో, జ్వలించే ఆయుధాలతో చుట్టబడిన ఇతడు భూతగణాలతో చుట్టబడిన మహేశ్వరునిలా ప్రకాశిస్తున్నాడు; యముని నాలుకలా మెరిసే రథశక్తులతో ఆవరించబడి మెరుపులతో కూడిన మేఘంలా విరాజిల్లుతున్నాడు. ఎక్కుపెట్టిన, బంగారు వీపులు గల ఇతని విల్లులు అన్నివైపులా ఆ శ్రేష్ఠమైన రథాన్ని ఇంద్రధనుస్సు ఆకాశాన్ని అలంకరించినట్లు శోభింపజేస్తున్నాయి. రాక్షసశార్దూలుడు, రథికులలో శ్రేష్ఠుడు అయిన ఇతడు సూర్యతేజస్సు గల రథంతో రణభూమిని ప్రకాశింపజేస్తూ వస్తున్నాడు; ధ్వజాగ్రంపై నిలిపిన రాహువుతో విరాజిల్లుతున్నాడు, సూర్యకిరణాలవంటి కాంతి గల బాణాలతో పది దిక్కులను ప్రకాశింపజేస్తున్నాడు. మూడు చోట్ల వంగిన, మేఘగర్జన వంటి ధ్వని గల, బంగారు వీపుతో అలంకరించబడిన ఇతని విల్లు ఇంద్రధనుస్సులా ప్రకాశిస్తోంది. ధ్వజంతో, పతాకంతో, అనుకర్షంతో కూడి, నలుగురు సారథులతో నడిచే ఈ మహారథం మేఘగర్జనలా ధ్వనిస్తోంది. రథంలో ముప్పై ఎనిమిది అమ్ములపొదులు, భయంకరమైన విల్లులు, బంగారు పింగళవర్ణపు అల్లెత్రాళ్ళు ఉన్నాయి; ఇరుపక్కలా జ్వలించే, పక్కలకు శోభనిచ్చే రెండు ఖడ్గాలు ఉన్నాయి — నాలుగు మూరల పిడులు గలవి, స్పష్టంగా పది మూరల పొడవు గలవి. ఎర్రని మాల కంఠంలో ధరించిన, ధీరుడైన, మహాపర్వతం వంటి, నల్లనివాడైన, యమునిలా భయంకరమైన పెద్ద ముఖం గల ఇతడు మేఘంలో ఉన్న సూర్యునిలా ఉన్నాడు. బంగారు భుజకీర్తులు కట్టిన రెండు బాహువులతో ఇతడు, ఎత్తైన రెండు శిఖరాలతో పర్వతోత్తముడైన హిమవంతునిలా శోభిస్తున్నాడు. రెండు కుండలాల మధ్య ఇతని మిక్కిలి భయంకరమైన ముఖం పునర్వసు నక్షత్రాల మధ్య ఉన్న పూర్ణచంద్రునిలా ప్రకాశిస్తోంది.’ రాముని ప్రశ్నయే అతికాయుని దీర్ఘ వర్ణన. కవి శత్రువు మహిమను రాముని నోటితో చెప్పిస్తాడు — దానివల్ల అతని వధ లక్ష్మణుని గొప్ప కార్యమని ముందుగానే స్థాపించబడుతుంది. రథం, విల్లు, ఖడ్గాలు, అమ్ములపొదులు, శరీరం, ముఖం — ఈ క్రమంలో సాగే వర్ణన దృష్టిని రథం నుంచి ముఖం వైపుకు తీసుకువస్తుంది. ఉపమానాలు కూడా అనేకం — భూతగణాలతో చుట్టబడిన మహేశ్వరుడు, మెరుపులతో మేఘం, ఇంద్రధనుస్సుతో ఆకాశం, మేఘంలోని సూర్యుడు, శిఖరాలతో హిమవంతుడు, పునర్వసు నక్షత్రాల మధ్య చంద్రుడు. ‘పునర్వస్వంతరగతః’ — పునర్వసు నక్షత్రపు రెండు తారల మధ్య ఉన్న చంద్రుడు, రెండు కుండలాల మధ్య ముఖం ఉన్నట్లు. 24వ శ్లోకంలో సమీక్షిత పాఠంలో ‘పూర్ణబింబమివైందవమ్’ అని భిన్నంగా చదువబడుతుంది. రాముడు మొదట వానరులను ‘సాంత్వయిత్వా’ (ఊరడించి) తరువాత ప్రశ్న అడుగుతాడు — నాయకుని మొదటి కర్తవ్యం తన సేనకు ధైర్యం చెప్పడం. ఆయనకు శత్రువు ఎవరో తెలియదు, కాబట్టి విభీషణుని అడుగుతాడు; విభీషణునికి లంకలోని వీరులందరూ తెలుసు, కాబట్టి అతడు రామునికి మంత్రివంటివాడు. ‘హరిలోచనః’ — సింహానికి ఉన్నట్లు పింగళవర్ణపు కన్నులు గలవాడు. ‘త్రినతం ధనుః’ — మధ్యలోనూ రెండు చివరలలోనూ వంగిన విల్లు. ‘చతుఃసాదిసమాయుక్తః’ — నలుగురు సారథులతో లేదా అశ్వారోహులతో కూడినది; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘నలుగురు సారథులచేత నడుపబడేది’ అని చెబుతుంది. ‘సానుకర్షః’ — రథపు అడుగుభాగానికి అమర్చిన ఆధారపు కొయ్యను అనుకర్షం అంటారు. ముప్పై ఎనిమిది అమ్ములపొదులు, అనేక విల్లులు, పది మూరల పొడవు గల రెండు ఖడ్గాలు — ఈ దివ్యమైన యుద్ధసామగ్రి అంతా అతని తపస్సు ఫలమని ముందు విభీషణుడు చెబుతాడు. ‘రక్తకంఠగుణః’ — కంఠంలో ఎర్రని మాల ధరించినవాడు; ‘కాలః’ — నల్లనివాడు, యమునిలా భయంకరుడు కూడా. ధ్వజంపై రాహువు — రాహువు సూర్యుని మింగుతాడు, కాబట్టి సూర్యవంశీయుడైన రాముని పట్ల ఈ చిహ్నం విశేషంగా అశుభంలా ఉంది. 15వ శ్లోకంలో సమీక్షిత పాఠంలో ‘సజ్యాని’ అని, ముద్రితంలో ‘సజ్జాని’ అని ఉంది. 13వ శ్లోకంలో ‘భూతైరివ మహేశ్వరః’ — భూతగణాలతో చుట్టబడిన శివుడు; ఇక్కడ శూలాలు, ప్రాసాలు, తోమరాలే భూతగణాలు. 14వ శ్లోకంలో ‘రథశక్తయః’ — రథంలో ఉంచిన శక్తి అనే ఆయుధాలు; ‘కాలజిహ్వాప్రకాశాః’ — యముని నాలుకలా చలిస్తూ మెరిసేవి. 17వ శ్లోకంలో ‘సూర్యరశ్మిప్రభైర్బాణైః’ — బాణాలు సూర్యకిరణాల్లా పది దిక్కులనూ వ్యాపిస్తాయి. 21వ శ్లోకంలో ‘వ్యక్తహస్తదశాయతౌ’ — స్పష్టంగా పది మూరల పొడవు గలవి. 22వ శ్లోకంలో ‘మేఘస్థ ఇవ భాస్కరః’ — నల్లని దేహంలో ప్రకాశించే ముఖం. 16వ శ్లోకంలో ‘రణభూమిం విరాజయన్’, 17వ శ్లోకంలో ‘దిశో దశ విరాజయన్’, 18వ శ్లోకంలో ‘ధనుశ్చాస్య విరాజతే’ — ‘విరాజ్’ (ప్రకాశించు) అనే ధాతువు పునరుక్తి అతని దీప్తిని దృఢపరుస్తుంది.
‘మహాబాహూ, ఎవరిని చూసి వానరులందరూ భయార్తులై దిక్కులకు పారిపోయారో ఆ రాక్షసోత్తముని గురించి నాకు చెప్పు’ అని రాముడు అడిగాడు. అమితతేజస్వి అయిన రాజకుమారుడు రాముడు అడుగగా మహాతేజస్వి విభీషణుడు రాఘవునికి ఇలా వివరించాడు: ‘దశగ్రీవుడు, మహాతేజస్వి, కుబేరుని తమ్ముడు, భయంకరకర్ముడు, మహాత్ముడు అయిన రాక్షసేశ్వరుడు రావణుడు రాజు. అతనికి బలంలో రావణునితో సమానుడైన వీర్యవంతుడైన కుమారుడు ఉన్నాడు — పెద్దలను సేవించేవాడు, శ్రుతులను ధరించినవాడు, సర్వాస్త్రవిదులలో శ్రేష్ఠుడు. గుర్రపు స్వారీలో, ఏనుగు స్వారీలో, ఖడ్గవిద్యలో, ధనుర్విద్యలో, శత్రువులను లాగివేయడంలో, భేదంలో, సామంలో, దానంలో, నీతిలో, మంత్రాలోచనలో అతడు అందరిచేత గౌరవించబడినవాడు. ఎవని బాహువును ఆశ్రయించి లంక నిర్భయంగా ఉంటుందో, ధాన్యమాలిని కుమారుడైన ఆ అతికాయుడే ఇతడని తెలుసుకో. పవిత్రమైన మనస్సు గల ఇతడు తపస్సుతో బ్రహ్మను ఆరాధించాడు, అస్త్రాలను పొందాడు, శత్రువులను జయించాడు. స్వయంభువైన బ్రహ్మ ఇతనికి దేవాసురులచేత వధించబడని వరాన్ని, ఈ దివ్య కవచాన్ని, సూర్యునిలా ప్రకాశించే రథాన్ని ఇచ్చాడు. ఇతడు వందలాది దేవతలను, దానవులను జయించాడు, రాక్షసులను రక్షించాడు, యక్షులను సంహరించాడు. బుద్ధిమంతుడైన ఇతడు బాణాలతో ఇంద్రుని వజ్రాన్ని స్తంభింపజేశాడు, యుద్ధంలో జలాధిపతి వరుణుని పాశాన్ని త్రిప్పికొట్టాడు. బలవంతుడు, రాక్షసులలో శ్రేష్ఠుడు, రావణపుత్రుడు అయిన ఈ అతికాయుడు దేవదానవుల దర్పాన్ని అణచినవాడు. పురుషశ్రేష్ఠా, ఇతడు బాణాలతో వానరసేనలను నాశనం చేయకముందే ఇతనిపై త్వరగా ప్రయత్నం చెయ్యి.’ విభీషణుని వర్ణన రాముని వర్ణనకు భిన్నం — రాముడు బాహ్యరూపాన్ని చూస్తాడు, విభీషణుడు అంతరంగ గుణాలను చెబుతాడు. అతికాయుడు బలవంతుడు మాత్రమే కాదు, పెద్దలను సేవించేవాడు, శ్రుతిధరుడు, నీతిలోనూ మంత్రాలోచనలోనూ కుశలుడు; రాక్షసులలోనే అతడు విశిష్టుడు. ‘ధాన్యమాలిన్యాః తనయః’ (ధాన్యమాలిని కుమారుడు) — అతడు రావణునికి మండోదరి వల్ల కలిగిన కుమారుడు కాదు, మరొక భార్య కుమారుడు; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘రావణుని రెండవ భార్య’ అని చెబుతుంది. బ్రహ్మ వరం, దివ్య కవచం, ఇంద్రవరుణుల పరాజయం — ఇవన్నీ ముందు యుద్ధంలో ఫలిస్తాయి: కవచం వల్ల లక్ష్మణుని బాణాలు విరిగిపోతాయి, వరం ద్వారానే అతని వధకు మార్గం చూపబడుతుంది. శత్రువు వానరసేనను నాశనం చేస్తాడనే భయంతో విభీషణుడు రాముని త్వరగా ప్రయత్నించమని ప్రార్థిస్తాడు. ‘వైశ్రవణానుజః’ (కుబేరుని తమ్ముడు) అనే రావణుని విశేషణం అతని వంశాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — కుబేరుని సోదరుడైనా అతడు అధర్మాన్ని ఆశ్రయించాడు. అతికాయుడు ‘రావణప్రతిమః బలే’ — బలంలో తండ్రితో సమానుడు. ‘అశ్వపృష్ఠే నాగపృష్ఠే…’ అనే శ్లోకంలో సమస్త రాజవిద్యలు — గుర్రపు స్వారీ, ఏనుగు స్వారీ, ఖడ్గధనుర్విద్యలు, సామదానభేదాలు, నీతి, మంత్రాలోచన — లెక్కించబడ్డాయి; అతడు యోధుడు మాత్రమే కాదు, రాజనీతిజ్ఞుడు కూడా. సమీక్షిత పాఠంలో ‘అశ్వపృష్ఠే రథే నాగే’ అని ఉంది. వజ్రాన్ని స్తంభింపజేయడం, వరుణపాశాన్ని త్రిప్పికొట్టడం — ఇద్దరు లోకపాలకులు అతని చేత ఓడించబడ్డారు. కాబట్టి అతడు దేవతలకు కూడా జయింపరానివాడు. ‘పురా… క్షయం నయతి’ — ‘పురా’ అనే పదం భవిష్యదర్థంలో ‘…కాకముందే’ అనే అర్థంలో ప్రయోగించబడింది: అతడు వానరసేనలను నాశనం చేయకముందే ప్రయత్నం జరగాలి. 28వ శ్లోకంలో ‘వృద్ధసేవీ’ — పెద్దలను సేవించేవాడు, వినయవంతుడు; ‘శ్రుతిధరః’ — వేదశాస్త్రాలను ధరించినవాడు. రాక్షసవంశంలో కూడా విద్యావంతుడూ వినయవంతుడూ అయిన కుమారుడు — ఇది రావణవంశ వినాశాన్ని మరింత కరుణాజనకం చేస్తుంది. 33వ శ్లోకంలో ‘రక్షితాని చ రక్షాంసి’ — అతడు రాక్షసులకు రక్షకుడు కూడా.
అప్పుడు బలవంతుడైన అతికాయుడు వానరసేనలోకి ప్రవేశించి విల్లు ఎక్కుపెట్టి మళ్ళీ మళ్ళీ గర్జించాడు. భయంకరదేహుడై రథంలో ఉన్న ఆ రథికశ్రేష్ఠుని చూసి వనవాసులలో ప్రధానులైన మహాత్ములు అతనిపైకి దూకారు — కుముదుడు, ద్వివిదుడు, మైందుడు, నీలుడు, శరభుడు చెట్లతో, కొండశిఖరాలతో ఒక్కసారిగా అతనిపైకి దూసుకువచ్చారు. అస్త్రవిదులలో శ్రేష్ఠుడైన మహాతేజస్వి అతికాయుడు బంగారు అలంకారాలు గల బాణాలతో వారి చెట్లను, కొండలను ఖండించాడు. భయంకరకాయుడైన ఆ బలశాలి నిశాచరుడు పూర్తిగా ఇనుముతో చేసిన బాణాలతో ఎదురుగా వచ్చిన ఆ వానరులందరినీ యుద్ధంలో గాయపరిచాడు. బాణవర్షంతో పీడితులై, శరీరాలు చీలిపోయి, ఓడిపోయిన వారు ఆ మహాయుద్ధంలో అతికాయునికి ప్రతీకారం చేయలేకపోయారు. యౌవనదర్పంతో క్రుద్ధుడైన సింహం జింకల గుంపును భయపెట్టినట్లు ఆ రాక్షసుడు వానరవీరుల ఆ సేనను భయపెట్టాడు. ఆ రాక్షసేంద్రుడు యుద్ధధర్మాన్ని పాటిస్తూ వానరయూథాల మధ్య యుద్ధం చేయని ఎవరినీ చంపలేదు. అప్పుడు విల్లూ అమ్ములపొదీ ధరించిన అతడు ఎగిరి రాముని సమీపానికి వెళ్ళి గర్వంతో ఈ మాట పలికాడు: ‘బాణమూ విల్లూ చేత పట్టి నేను రథంలో నిలిచి ఉన్నాను; సామాన్యుడెవరితోనూ నేను యుద్ధం చేయను. ఎవనికి సంకల్పంతో కూడిన శక్తి ఉందో, అతడు వెంటనే ఈ రోజు ఇక్కడ నాతో యుద్ధానికి రావాలి.’ ఇక్కడ అతికాయుని స్వభావం రెండు విధాలుగా ప్రకాశిస్తుంది — ఒకవైపు అతడు గర్వితుడు, మరొకవైపు యుద్ధధర్మం తెలిసినవాడు. యుద్ధం చేయనివానిని చంపడు, సామాన్య యోధునితో పోరాడడు; సమానుడైన ప్రతియోధునే కోరుకుంటాడు. విభీషణుడు చెప్పిన ‘వృద్ధసేవీ’ అనే విశేషణం ఇక్కడ సార్థకంగా కనిపిస్తుంది. 44, 45 శ్లోకాలు ఉపజాతివృత్తంలో రచించబడ్డాయి; సవాలు గౌరవం ఛందస్సు ద్వారా కూడా సూచించబడుతుంది. కుముదుడు మొదలైన ఐదుగురు యూథపతులు ‘యుగపత్’ — ఒక్కొక్కరుగా కాక, అందరూ కలిసి — దాడి చేస్తారు; అయినా అతికాయుడు ఒక్కడే అందరి చెట్లనూ కొండలనూ ఛేదిస్తాడు. ‘కనకభూషణైః శరైః’, ‘సర్వాయసైః శరైః’ — అతని బాణాలు బంగారంతో అలంకరించబడినవి, ఇనుముతో చేయబడినవి. ‘హరిః యౌవనదర్పితః’ — ఇక్కడ ‘హరి’ అనే పదం సింహాన్ని సూచిస్తుంది, వానరుని కాదు; వానరులు జింకల్లా, అతికాయుడు సింహంలా. సమీక్షిత పాఠంలో ‘హరిర్యౌవనమాస్థితః’ అని ఉంది. రాముని పట్ల సవాలు ‘సగర్వితమ్’ — కానీ రాముడు స్వయంగా లేవడు; లక్ష్మణుడే లేస్తాడు, మునుపు కుంభకర్ణుడు మొదలైనవారి విషయంలో కూడా లక్ష్మణుడు ముందు నిలిచినట్లే. 41వ శ్లోకంలో ‘భీమకాయో నిశాచరః’ — అతని శరీరపు విశాలత మళ్ళీ చెప్పబడింది. 42వ శ్లోకంలో వానరులు ‘ప్రతికర్తుం న శేకుః’ — ఎదురుదాడి కూడా చేయలేకపోయారు.
అలా మాట్లాడుతున్న అతని మాట విని శత్రుసంహారకుడైన సౌమిత్రి కోపించాడు. సహించలేక అతడు ఒక్కసారిగా లేచి, చిరునవ్వు నవ్వి విల్లు అందుకున్నాడు. క్రుద్ధుడైన సౌమిత్రి ఎగిరి, అమ్ములపొదిలో నుంచి బాణాన్ని లాగి, అతికాయుని ఎదుట తన మహాధనుస్సును ఎక్కుపెట్టి లాగాడు. లక్ష్మణుని భయంకరమైన అల్లెత్రాటి ధ్వని భూమినంతా, ఆకాశాన్ని, సముద్రాన్ని, దిక్కులను నింపుతూ నిశాచరులను భయపెట్టింది. సౌమిత్రి విల్లు చేసిన భయంకరమైన ధ్వని విని మహాతేజస్వి, బలవంతుడు అయిన రాక్షసేంద్రుని కుమారుడు విస్మయం చెందాడు. అప్పుడు కుపితుడైన అతికాయుడు లేచి నిలిచిన లక్ష్మణుని చూసి వాడి బాణాన్ని తీసుకుని ఈ మాట అన్నాడు: ‘సౌమిత్రీ, నీవు బాలుడవు, పరాక్రమకార్యాలలో అనుభవం లేనివాడవు. వెళ్ళిపో; యమునివంటి నాతో ఎందుకు యుద్ధం చేయాలనుకుంటున్నావు? నా బాహువులు విడిచిన బాణాల వేగాన్ని హిమవంతుడు గానీ, ఆకాశం గానీ, భూమి గానీ సహించలేవు. సుఖంగా నిద్రిస్తున్న ప్రళయాగ్నిని లేపాలనుకుంటున్నావు. విల్లు కింద పెట్టి వెనక్కి మళ్ళు; నన్ను ఎదుర్కొని ప్రాణాలు పోగొట్టుకోకు. లేదా మొండిపట్టుదలతో వెనక్కి మళ్ళడానికి ఇష్టపడకపోతే నిలబడు — ప్రాణాలు విడిచి యమలోకానికి వెళతావు. శత్రువుల దర్పాన్ని అణచే, ఈశ్వరుని ఆయుధం వంటి, పుటం పెట్టిన బంగారంతో అలంకరించబడిన నా వాడి బాణాలను చూడు. సర్పంలాంటి ఈ బాణం, క్రుద్ధుడైన మృగరాజు గజరాజు రక్తాన్ని తాగినట్లు, నీ రక్తాన్ని తాగుతుంది.’ ఇలా చెప్పి మిక్కిలి కోపంతో అతడు విల్లుపై బాణాన్ని సంధించాడు. లక్ష్మణుడు ‘స్మయిత్వా’ (చిరునవ్వు నవ్వి) విల్లు అందుకున్నాడు — అతని కోపం కూడా ధైర్యంతో కూడినది. అతికాయుని మాటలో మూడు భావాలు — పరిహాసం (‘బాలుడవు’), కరుణ వంటిది (‘వెనక్కి మళ్ళు’), బెదిరింపు (‘యమలోకానికి వెళతావు’). అతడు లక్ష్మణుని సమానుడైన ప్రతియోధునిగా భావించడు, అందుకే అతని దర్పం. 56వ శ్లోకం మూడు అర్ధాలతో రచించబడింది — ఉపమానం (‘మృగరాజ ఇవ…’) వాక్యాంతాన్ని ‘ఇత్యేవముక్త్వా…’ (ఇలా చెప్పి) అనే అర్ధంతో కలుపుతుంది, ఆ అర్ధం సమీక్షిత పాఠంలో లేదు. 46వ శ్లోకం ఉపజాతి. లక్ష్మణుని అల్లెత్రాటి ధ్వని ‘మహీం సర్వామ్ ఆకాశం సాగరం దిశః’ (భూమినంతా, ఆకాశాన్ని, సముద్రాన్ని, దిక్కులను) నింపుతుంది — అతికాయుని అల్లెత్రాటి ధ్వని మునుపు వానరులను భయపెట్టింది, ఇప్పుడు లక్ష్మణుని అల్లెత్రాటి ధ్వని రాక్షసులను భయపెడుతుంది. అది విని అతికాయుడు ‘విసిస్మియే’ (విస్మయం చెందాడు) — మొదటిసారి అతడు లక్ష్మణుని బలాన్ని తెలుసుకుంటాడు. అయినా అతని దర్పం శాంతించలేదు. ‘కాలసంకాశం మామ్’ (యముని వంటి నన్ను), ‘సుఖప్రసుప్తం కాలాగ్నిమ్’ (సుఖంగా నిద్రిస్తున్న ప్రళయాగ్నిని) అంటూ అతడు తనను యమునితో, ప్రళయాగ్నితో పోల్చుకుంటాడు. ‘ప్రాణాన్న జహి మద్గతః’ — నన్ను ఎదుర్కొని ప్రాణాలు విడువకు; ఇది ఉపదేశరూపంలోని బెదిరింపు. ‘ప్రతిస్తబ్ధః’ — మొండివాడు, దురాగ్రహి. ‘ఈశ్వరాయుధసంకాశాన్’ — శివుని త్రిశూలం వంటివి, హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా అలాగే వివరిస్తుంది. ‘మృగరాజ ఇవ క్రుద్ధో నాగరాజస్య శోణితమ్’ — సింహం ఏనుగు రక్తాన్ని తాగినట్లు నా బాణం నీ రక్తాన్ని తాగుతుంది. ఈ ఉపమానంలో లక్ష్మణుడు ఏనుగు, అతికాయుడు సింహం; కానీ ముందు దీనికి విపరీతంగా జరుగుతుంది. 47వ శ్లోకంలో ‘తూణాదాక్షిప్య సాయకమ్’ — అమ్ములపొది నుంచి బాణాన్ని త్వరగా లాగి; ఇక్కడ లక్ష్మణుని త్వర కనిపిస్తుంది.
యుద్ధంలో అతికాయుని రోషంతో గర్వంతో కూడిన మాట విని, అతిబలుడు, మనస్వి అయిన రాజకుమారుడు లక్ష్మణుడు మిక్కిలి కోపించి, అప్పుడు గొప్ప అర్థం గల ఈ మాట అన్నాడు: ‘కేవలం మాటలతో నీవు ప్రధానుడవు కావు; ప్రగల్భాలు పలకడం వల్ల సత్పురుషులు కారు. విల్లు ధరించి బాణం చేతపట్టి నేను నిలిచి ఉన్నాను, దురాత్మా, నీ బలాన్ని ప్రదర్శించు. కర్మతో నిన్ను నీవు తెలియజేసుకో; ప్రగల్భాలు పలకడం నీకు తగదు. పౌరుషం గలవాడే శూరుడని చెప్పబడతాడు. సర్వాయుధాలతో కూడి విల్లు ధరించి నీవు రథంలో నిలిచి ఉన్నావు; బాణాలతో గానీ అస్త్రాలతో గానీ నీ పరాక్రమాన్ని చూపించు. ఆ తరువాత గాలి కాలం వల్ల పండిన తాటిపండును తొడిమ నుంచి రాల్చినట్లు నేను వాడి బాణాలతో నీ తలను పడగొడతాను. ఈ రోజు పుటం పెట్టిన బంగారంతో అలంకరించబడిన నా బాణాలు, బాణపు ములుకులు చేసిన గాయాల నుంచి ఉబికే నీ రక్తాన్ని నీ శరీరం నుంచి తాగుతాయి. “ఇతడు బాలుడు” అనుకొని నన్ను తిరస్కరించడం నీకు తగదు; బాలుడినైనా వృద్ధుడినైనా, యుద్ధంలో నన్ను మృత్యువుగా తెలుసుకో. బాలుడైన విష్ణువు మూడు అడుగులతో మూడు లోకాలను ఆక్రమించాడు.’ లక్ష్మణుని హేతుబద్ధమైన, పరమార్థంతో కూడిన మాట విని అతికాయుడు తీవ్రంగా కోపించి, ఉత్తమమైన బాణాన్ని అందుకున్నాడు. లక్ష్మణుని సమాధానం రెండు విధాలు — మొదట సామాన్య తత్త్వం (‘కర్మణా సూచయాత్మానమ్’ — కర్మతో నిన్ను నీవు తెలియజేసుకో, ‘పౌరుషం గలవాడే శూరుడు’), తరువాత విశేష దృష్టాంతం (‘బాలేన విష్ణునా…’). వామనుడు బాలుడైనా మూడు అడుగులతో మూడు లోకాలను ఆక్రమించాడు — కాబట్టి వయస్సు బలానికి కొలమానం కాదు. మునుపు వానరులు అతికాయుని త్రివిక్రమావతారంలోని విష్ణువు రూపంతో పోల్చారు; ఇప్పుడు లక్ష్మణుడు అదే దృష్టాంతాన్ని తన పక్షానికి అన్వయిస్తాడు. 64వ శ్లోకం మూడు అర్ధాలతో రచించబడింది; దాని మొదటి అర్ధం (వామన దృష్టాంతం) సమీక్షిత పాఠంలో కనిపించదు. 57, 58 శ్లోకాలు ఉపజాతివృత్తంలో రచించబడ్డాయి. అతికాయుడు అన్న ‘బాలుడు’ అనే పదాన్ని లక్ష్మణుడు మూడుసార్లు తిరిగి అతనిపైకే ప్రయోగిస్తాడు — ‘బాలోఽయమ్’ (ఇతడు బాలుడు), ‘బాలో వా’ (బాలుడినైనా), ‘బాలేన విష్ణునా’ (బాలుడైన విష్ణువు చేత). 61వ శ్లోకంలో ఉపమానం — ‘మారుతః కాలసంపక్వం వృంతాత్ తాలఫలం యథా’ — పండిన పండు గాలికి అనాయాసంగా రాలిపోతుంది; అలాగే కాలం చేత పరిపక్వుడైన అతికాయుడు కూడా పడిపోతాడని భావం. లక్ష్మణుని సమాధానాన్ని ‘హేతుమత్’ (హేతుబద్ధమైనది), ‘పరమార్థవత్’ (పరమార్థంతో కూడినది) అని కవి స్వయంగా ప్రశంసిస్తాడు. 58వ శ్లోకంలో ‘నిదర్శయస్వాత్మబలమ్’ — లక్ష్మణుడు శత్రువును కర్మతో బలాన్ని చూపమని సవాలు చేస్తాడు; అతడు కూడా ‘దురాత్మన్’ (దురాత్మా) అనే సంబోధనతో ప్రత్యుత్తరం ఇస్తాడు.
అప్పుడు విద్యాధరులు, భూతాలు, దేవతలు, దైత్యులు, మహర్షులు, మహాత్ములైన గుహ్యకులు ఆ యుద్ధాన్ని చూడడానికి వచ్చారు. అప్పుడు కుపితుడైన అతికాయుడు వింటిపై బాణాన్ని ఎక్కించి, ఆకాశాన్ని కుదించివేస్తున్నట్లు లక్ష్మణునిపై విసిరాడు. శత్రువీరసంహారకుడైన లక్ష్మణుడు తనపైకి వస్తున్న, విషసర్పంలాంటి ఆ వాడి బాణాన్ని అర్ధచంద్ర బాణంతో ఖండించాడు. పడగ తెగిన పాములా ఖండించబడిన ఆ బాణాన్ని చూసి తీవ్రంగా కోపించిన అతికాయుడు ఐదు బాణాలను సంధించాడు. ఆ నిశాచరుడు ఆ బాణాలను లక్ష్మణునిపై విసిరాడు; భరతుని తమ్ముడు అవి తనను చేరకముందే వాడి బాణాలతో వాటిని ఖండించాడు. శత్రువీరసంహారకుడైన లక్ష్మణుడు వాటిని ఖండించి, తేజస్సుతో జ్వలిస్తున్నట్లున్న వాడి బాణాన్ని తీసుకున్నాడు. దానిని శ్రేష్ఠమైన విల్లుకు సంధించి, వేగంగా లాగి, బాణాన్ని విడిచాడు. పూర్తిగా లాగి విడిచిన, వంగిన కణుపులు గల ఆ బాణంతో వీర్యవంతుడైన లక్ష్మణుడు ఆ రాక్షసశ్రేష్ఠుని నుదుటిపై కొట్టాడు. ఆ భయంకర రాక్షసుని నుదుటిలో దిగిపోయి, రక్తంతో తడిసిన ఆ బాణం పర్వతంపై ఉన్న సర్పరాజులా కనిపించింది. లక్ష్మణుని బాణంతో పీడితుడైన రాక్షసుడు, రుద్రుని బాణంతో కొట్టబడిన భయంకరమైన త్రిపురపు గోపురంలా కంపించాడు. మహాబలుడైన అతడు ఊపిరి తీసుకుని ఆలోచించి ఇలా అనుకున్నాడు: ‘బాగుంది, బాణప్రయోగంలో నీవు నాకు ప్రశంసనీయమైన శత్రువువు.’ ఇలా చెప్పి నోరు తెరిచి, మహాబాహువులను అదుపులో పెట్టుకుని, రథపు పీఠంపై నిలిచి అతడు రథంతో సంచరించాడు. ఆ రాక్షసశ్రేష్ఠుడు ఒకటి, మూడు, ఐదు, ఏడు — ఈ క్రమంలో బాణాలను తీసుకుని, సంధించి, లాగి, విడిచాడు. రాక్షసేంద్రుని విల్లు నుంచి విడిచిన, యమునివంటి, బంగారు పింఛాలు గల, సూర్యునిలా ప్రకాశించే ఆ బాణాలు ఆకాశాన్ని జ్వలిస్తున్నట్లు చేశాయి. రాఘవుని తమ్ముడు కలవరపడకుండా రాక్షసుడు విడిచిన ఆ బాణసమూహాలను అనేక వాడి బాణాలతో ఖండించాడు. యుద్ధంలో ఖండించబడిన ఆ బాణాలను చూసి దేవేంద్రుని శత్రువు, రావణాత్మజుడు అయిన అతికాయుడు కోపించి వాడి బాణాన్ని అందుకున్నాడు. మహాతేజస్వి అయిన అతడు ఆ బాణాన్ని సంధించి వెంటనే విడిచాడు, దానితో ముందుకు వస్తున్న సౌమిత్రిని వక్షస్సు మధ్య కొట్టాడు. అతికాయుని స్వభావం మళ్ళీ ప్రకాశిస్తుంది — నుదుటిపై గాయపడినా అతడు శత్రువును ‘శ్లాఘనీయః’ (ప్రశంసనీయుడు) అని పొగడుతాడు; వీరుడు వీరుని గౌరవిస్తాడు. 65వ శ్లోకంలో దేవతలు, దైత్యులు ఇద్దరూ యుద్ధాన్ని చూడడానికి వచ్చారు — కాబట్టి ఈ యుద్ధం లోకోత్తరమైనది. త్రిపుర గోపురపు ఉపమానం — రుద్రుడు ఒకే బాణంతో త్రిపురాన్ని దహించాడు; ఇక్కడ లక్ష్మణుడు రుద్రుని స్థానంలో, అతికాయుడు త్రిపుర గోపురపు స్థానంలో. 77వ శ్లోకంలో ‘ఏవం త్రీన్పంచ సప్తేతి’ అనే సంఖ్యల క్రమం బాణాల పెరుగుతున్న సంఖ్యను సూచిస్తుంది. 74, 75 శ్లోకాలు వాక్యాన్ని మధ్యలో విభజిస్తాయి — ‘చింతయామాస…’ (ఆలోచించాడు) అనేది 75వ శ్లోకపు ఆరంభం. 65వ శ్లోకంలో యుద్ధపు ప్రేక్షకులు లెక్కించబడ్డారు — విద్యాధరులు, భూతాలు, దేవతలు, దైత్యులు, మహర్షులు, గుహ్యకులు; సమీక్షిత పాఠంలో ‘దదృశుస్తదా’ (అప్పుడు చూశారు) అని, ముద్రితంలో ‘ద్రష్టుమాగమన్’ (చూడడానికి వచ్చారు) అని ఉంది. రెండు పక్షాల ప్రేక్షకులూ — దేవతలు లక్ష్మణుని పక్షాన, దైత్యులు అతికాయుని పక్షాన — యుద్ధాన్ని చూడడానికి వచ్చారు. అతికాయుని మొదటి బాణం ‘అంబరం సంక్షిపన్ ఇవ’ — ఆకాశాన్ని మింగివేస్తున్నట్లు వేగంగా వెళుతుంది. లక్ష్మణుడు దానిని ‘అర్ధచంద్రేణ’ — అర్ధచంద్రాకారపు ముఖం గల బాణంతో — ఖండిస్తాడు. తరువాత ఐదు, తరువాత జ్వలించే ఒక బాణం — లక్ష్మణుని మొదటి దెబ్బే శత్రువు నుదుటిని ఛేదిస్తుంది. ‘పూర్ణాయతవిసృష్టేన’ — చెవి వరకు పూర్తిగా లాగిన విల్లు నుంచి విడిచినది. ‘నతపర్వణా’ — చక్కగా అమర్చిన కణుపులు గలది. ‘పన్నగేంద్ర ఇవాచలే’ — నుదుటిలో దిగిన, రక్తంతో తడిసిన బాణం పర్వతంపై సర్పంలా కనిపిస్తుంది; సమీక్షిత పాఠంలో ‘ఇవాహవే’ అని ఉంది. అతడు ‘ప్రచకంపే’ (కంపించాడు) — మొదటిసారి అతడు కంపిస్తాడు. అయినా అతడు ఊపిరి తీసుకుని ‘సాధు’ (బాగుంది) అంటాడు — శత్రువు నైపుణ్యాన్ని ప్రశంసిస్తాడు. తరువాత నోరు తెరిచి, బాహువులను అదుపులో పెట్టుకుని, మళ్ళీ యుద్ధానికి సిద్ధమవుతాడు; సమీక్షిత పాఠంలో ‘విచార్యైవం వినమ్యాస్యం’ అనే భిన్నపాఠం ఉంది. ఒకటి మొదలైన క్రమంలో బాణాల సంఖ్యను పెంచడం అతని నైపుణ్యాన్ని చూపుతుంది — ఒక్కసారి అందుకోవడంలోనే ఏడు బాణాలు. ఆ బాణాలు ‘చక్రుర్దీప్తమివాంబరమ్’ — ఆకాశమే జ్వలిస్తున్నట్లు చేశాయి. లక్ష్మణుడు ‘అసంభ్రాంతః’ — కలవరపడనివాడు, స్థిరచిత్తుడు. 81వ శ్లోకంలో అతికాయుని బాణం లక్ష్మణుని వక్షస్సు మధ్య ప్రవేశిస్తుంది — యుద్ధం సమబలంగా ఉన్నట్లు. 68వ శ్లోకంలో ఖండించబడిన బాణం ‘కృత్తభోగమ్ ఉరగమ్ ఇవ’ — పడగ తెగిన పాములా నిష్ప్రభంగా ఉంది. 69వ శ్లోకంలో లక్ష్మణుడు బాణాలను ‘అప్రాప్తాన్’ — తనను చేరకముందే — ఖండిస్తాడు; ఇది అతని దృష్టి, చేతి లాఘవాన్ని చూపుతుంది. 74వ శ్లోకంలో ‘లక్ష్మణేషు’ అనే పదం ‘లక్ష్మణస్య ఇషుః’ (లక్ష్మణుని బాణం) అనే సమాసం — ‘లక్ష్మణ + ఇషు’ అనే గుణసంధి. ఈ ఖండంలో లక్ష్మణుని మూడు గుణాలు క్రమంగా ప్రకాశిస్తాయి — లాఘవం (చేరకముందే బాణాలను ఖండించడం), లక్ష్యవేధ (నుదుటిపై దెబ్బ), ధైర్యం (కలవరపడకపోవడం). అతికాయునిలో కూడా మూడు — వేగం, అనేక బాణాలను విడవడం, శత్రువును ప్రశంసించడం.
యుద్ధంలో అతికాయుని చేత వక్షస్సుపై కొట్టబడిన సౌమిత్రి, మదించిన ఏనుగు మదజలాన్ని స్రవించినట్లు తీవ్రంగా రక్తాన్ని స్రవించాడు. సమర్థుడైన అతడు వెంటనే బాణాన్ని పెకలించి తనను బాణరహితునిగా చేసుకున్నాడు; వాడి బాణాన్ని అందుకుని దానిని అస్త్రంతో కూడా సంధించాడు. ఆగ్నేయాస్త్రంతో అతడు బాణాన్ని కూర్చాడు; అప్పుడు ఆ మహాత్ముని వింటిపై ఆ బాణం జ్వలించింది. అతితేజస్వి అయిన అతికాయుడు రౌద్రాస్త్రాన్ని అందుకుని, దానితో సర్పంలాంటి, బంగారు పింఛం గల బాణాన్ని కూర్చాడు. లక్ష్మణుడు సంధించిన, జ్వలిస్తున్న ఆ భయంకరమైన శరాస్త్రాన్ని, యముడు కాలదండాన్ని విసిరినట్లు, అతికాయునిపై విసిరాడు. ఆగ్నేయాస్త్రంతో కూడిన బాణాన్ని చూసి నిశాచరుడు సూర్యాస్త్రంతో కూర్చిన రౌద్రబాణాన్ని విడిచాడు. ఆ రెండు బాణాలూ, తేజస్సుతో జ్వలించే అగ్రభాగాలు గల రెండు క్రుద్ధ సర్పాల్లా, ఆకాశంలో ఒకదానినొకటి కొట్టుకున్నాయి. అవి ఒకదానినొకటి దహించుకుని భూమిపై పడ్డాయి. జ్వాలలు లేక బూడిదైపోయిన ఆ రెండు శ్రేష్ఠమైన బాణాలు, మునుపు ప్రకాశించినవైనా, నేలపై ప్రకాశించడం లేదు. అప్పుడు మిక్కిలి కోపించిన అతికాయుడు త్వష్టృదేవతాకమైన ఐషీకాస్త్రాన్ని విడిచాడు; వీర్యవంతుడైన సౌమిత్రి ఐంద్రాస్త్రంతో దానిని ఖండించాడు. ఐషీకాస్త్రం నశించడం చూసి రావణాత్మజుడైన ఆ కుమారుడు మిక్కిలి కోపించి యామ్యాస్త్రంతో బాణాన్ని కూర్చాడు. నిశాచరుడు ఆ అస్త్రాన్ని లక్ష్మణునిపై విసిరాడు; లక్ష్మణుడు వాయవ్యాస్త్రంతో దానిని నాశనం చేశాడు. అప్పుడు మిక్కిలి కోపించిన లక్ష్మణుడు మేఘం జలధారలను కురిపించినట్లు శరధారలతో రావణాత్మజునిపై వర్షించాడు. ఆ బాణాలు వజ్రాలతో అలంకరించబడిన కవచంపై అతికాయుని తాకి, అగ్రాలూ ములుకులూ విరిగి వెంటనే నేలపై పడ్డాయి. అవి వ్యర్థమవడం చూసి శత్రువీరసంహారకుడు, మహాయశస్వి అయిన లక్ష్మణుడు వేయి బాణాలతో వర్షించాడు. బాణసమూహాలతో కురిపించబడుతున్నా, అభేద్యమైన కవచం ధరించిన మహాబలుడైన రాక్షసుడు అతికాయుడు యుద్ధంలో ఏమాత్రం వ్యథ చెందలేదు. ఈ ఖండం అస్త్రవిద్య ప్రదర్శన — ప్రతి అస్త్రానికీ ఒక ప్రత్యస్త్రం: ఆగ్నేయానికి సౌర్యం, ఐషీకానికి ఐంద్రం, యామ్యానికి వాయవ్యం. ఇద్దరూ సమబలులు, కాబట్టి ఎవరూ గెలవరు. విభీషణుడు మునుపు చెప్పిన దివ్య కవచం ఇక్కడ లక్ష్మణుని సామాన్య బాణాలన్నిటినీ నిష్ఫలం చేస్తుంది. 89వ శ్లోకం ఒకే అర్ధంతో రచించబడింది — ‘తావన్యోన్యం వినిర్దహ్య పేతతుః పృథివీతలే’. 90వ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం (‘తావుభౌ దీప్యమానౌ స్మ…’) సమీక్షిత పాఠంలో లేదు; ఆ అర్ధం ద్వారానే వల్గేట్ విభాగం మళ్ళీ సమం చేయబడింది. హిందీ వ్యాఖ్యానం 88–89 శ్లోకాలను కలిపి వివరిస్తుంది. లక్ష్మణుడు ‘మదించిన ఏనుగు మదజలంలా’ రక్తం స్రవిస్తాడు — ఏనుగు మదం దాని బలాన్ని తగ్గించకుండా పెంచినట్లే లక్ష్మణునికి కూడా. ‘విశల్యం చకార’ — స్వయంగానే బాణాన్ని పెకలించి; ‘విభుః’ అనే పదం అతని సామర్థ్యాన్ని సూచిస్తుంది. అస్త్రాలు మంత్రాలతో ఆవాహన చేయబడి బాణాలలో కూర్చబడతాయి — ‘అస్త్రేణాపి సమాదధే’, ‘ఆగ్నేయేన తదాస్త్రేణ యోజయామాస సాయకమ్’. బాణం శరీరం, అస్త్రం దాని శక్తి. ఆగ్నేయాస్త్రం రౌద్ర-సౌర్యాస్త్రాలతో ఎదుర్కొనబడింది — అగ్నీ సూర్యుడూ ఇద్దరూ తేజోరూపులే, కాబట్టి ‘అన్యోన్యం వినిర్దహ్య’ (ఒకదానినొకటి దహించుకుని) రెండూ బూడిదయ్యాయి. ‘త్వాష్ట్రమ్ ఐషీకమ్’ — త్వష్ట దేవతగా గల ఇషీకాస్త్రం; దానికి ప్రతీకారం ఐంద్రాస్త్రం — ఇంద్రుడు త్వష్ట కుమారుని సంహరించినవాడని పూర్వసర్గలో చెప్పబడింది, కాబట్టి ఇంద్రాస్త్రం త్వాష్ట్రాస్త్రానికి సహజమైన ప్రతీకారం. యామ్యానికి — మృత్యుదేవత అస్త్రానికి — వాయవ్యం ప్రతీకారం; ముందు వాయువే లక్ష్మణునికి ఉపదేశకుడవుతాడు. అస్త్రాలన్నీ నిష్ఫలమైన తరువాత లక్ష్మణుడు మళ్ళీ సామాన్య బాణాలను కురిపిస్తాడు — మొదట ధారలుగా, తరువాత వేయిగా. కానీ ‘వజ్రభూషితే కవచే’ (వజ్రాలతో అలంకరించబడిన కవచంపై) అవి విరిగిపోయాయి. ‘అవధ్యకవచః’ (అభేద్య కవచం గలవాడు) అని 97వ శ్లోకంలో మళ్ళీ చెప్పబడింది — కాబట్టి సామాన్య అస్త్రంతో ఇతడు వధ్యుడు కాడని ఇప్పుడు స్పష్టమవుతుంది; కొత్త ఉపాయం కావాలి. 87వ శ్లోకంలో ముద్రితంలో ‘బాణం రౌద్రం సూర్యాస్త్రయోజితమ్’ అని, సమీక్షిత పాఠంలో మాత్రం ‘బాణం దీప్తం సూర్యాస్త్రయోజితమ్’ అని పాఠం ఉంది. 90వ శ్లోకంలో ‘నిరర్చిషౌ భస్మకృతౌ’ — జ్వాలలు లేనివి, బూడిదైపోయినవి; ‘న భ్రాజేతే’ (ప్రకాశించడం లేదు) అనే వర్తమానకాల ప్రయోగం దృశ్యానికి సజీవతనిస్తుంది. 94వ శ్లోకంలో ‘శరధారాభిర్ధారాభిరివ తోయదః’ — ‘ధార’ అనే పదం రెండుసార్లు ప్రయోగించబడింది — బాణాల ధారలు, నీటి ధారలు. 83వ శ్లోకంలో సమీక్షిత పాఠంలో ‘తీష్ణమ్’ అనే లేఖనదోషం ఉంది (‘తీక్ష్ణమ్’ ఉండాలి); ముద్రితంలో ‘తీక్ష్ణమ్’ స్పష్టంగా ఉంది, ‘సమాదధే’ అనేది రెండింటిలోనూ ఒకటే. 68వ శ్లోకంలో మాత్రం ముద్రితంలో ‘సమాదధే’, సమీక్షిత పాఠంలో ‘సమాదదే’ అనే భేదం ఉంది. 85వ శ్లోకంలో అతికాయుడు ‘అతితేజస్వీ’ — పేరులోనూ ‘అతి’ అనే శబ్దం, విశేషణంలోనూ.
అతికాయుడు సర్పాకారపు బాణాన్ని లక్ష్మణునిపై విడిచాడు; ఆ బాణంతో గాయపడిన సౌమిత్రి మర్మస్థానంలో దెబ్బతిన్నాడు. శత్రుతాపనుడైన అతడు ముహూర్తకాలం స్పృహ కోల్పోయాడు. తరువాత స్పృహ పొంది మహాబలుడు, శత్రుదమనుడు అయిన అతడు యుద్ధంలో నాలుగు శ్రేష్ఠమైన బాణాలతో అతని గుర్రాలను, సారథిని చంపాడు, బాణవర్షాలతో ధ్వజాన్ని పెకలించాడు. కలవరపడని సౌమిత్రి లక్ష్మణుడు ఆ రాక్షసుని వధించడానికి గురిపెట్టిన ఆ బాణాలను విడిచాడు. అయినా నరోత్తముడైన అతడు యుద్ధంలో అతనికి బాధ కలిగించలేకపోయాడు. అప్పుడు వాయువు అతని దగ్గరకు వచ్చి ఈ మాట అన్నాడు: ‘ఇతడు బ్రహ్మ వరం పొందినవాడు, అభేద్యమైన కవచంతో ఆవరించబడినవాడు. ఇతనిని బ్రహ్మాస్త్రంతో ఛేదించు; ఇతడు మరో విధంగా వధ్యుడు కాడు. కవచధారి, బలవంతుడు అయిన ఇతడు ఇతర అస్త్రాలకు అవధ్యుడు.’ అప్పుడు ఇంద్రునితో సమానమైన వీర్యం గల సౌమిత్రి వాయువు మాట విని, భయంకర వేగం గల బాణాన్ని అందుకుని, ఆ బ్రహ్మాస్త్రాన్ని వెంటనే కూర్చి సంధించాడు. సౌమిత్రి వాడి అగ్రం గల ఆ శ్రేష్ఠమైన బాణంలో ఆ శ్రేష్ఠమైన అస్త్రాన్ని కూర్చుతుండగా దిక్కులు, చంద్రసూర్యులు, మహాగ్రహాలు, ఆకాశం భయపడ్డాయి, భూమి ఘోషించింది. సౌమిత్రి బ్రహ్మాస్త్రంతో యమదూత వంటి, పింఛంతో కూడిన బాణాన్ని వింటిపై కూర్చి, యుద్ధంలో ఇంద్రశత్రువు కుమారుడైన అతనిపై వజ్రం వంటి ఆ బాణాన్ని విడిచాడు. లక్ష్మణుడు విడవడంతో వేగం పెరిగిన, వాయువులా భయంకర వేగం గల, గరుడుని ఈకలతో వజ్రాలతో అలంకరించబడిన చిత్రమైన పింఛం గల ఆ బాణం తనపైకి వస్తుండడం అతికాయుడు అప్పుడు యుద్ధంలో చూశాడు. దానిని చూస్తూ అతికాయుడు వెంటనే అనేక వాడి బాణాలతో దానిని కొట్టాడు; అయినా గరుడవేగం గల ఆ బాణం అతివేగంతో అతని దగ్గరకు చేరింది. ప్రజ్వలించే అంతకుడు, కాలుడు వంటి ఆ బాణం సమీపించడం చూసి, ప్రయత్నం విడువని అతికాయుడు శక్తులతో, ఋష్టులతో, గదలతో, గొడ్డళ్ళతో, శూలాలతో, బాణాలతో దానిని కొట్టాడు. 98 నుంచి 101 వరకు ఎనిమిది అర్ధశ్లోకాలు — లక్ష్మణుని మూర్ఛ, గుర్రాలు సారథి ధ్వజాల నాశనం, గురిపెట్టిన బాణాల విడుదల — సమీక్షిత పాఠంలో కనిపించవు; 103వ శ్లోకపు మూడవ అర్ధం (‘అవధ్య ఏష హ్యన్యేషామస్త్రాణాం కవచీ బలీ’) కూడా వల్గేట్లో మాత్రమే ఉంది. వాయువు లక్ష్మణునికి సహాయకుడు — మునుపు హనుమంతుని తండ్రి, ఇప్పుడు లక్ష్మణునికి ఉపదేశకుడు. 104 నుంచి 109 వరకు ఆరు శ్లోకాలు ఉపజాతివృత్తంలో రచించబడ్డాయి — బ్రహ్మాస్త్రపు గౌరవం ఛందస్సు ద్వారా కూడా సూచించబడుతుంది. 105వ శ్లోకంలో సృష్టి కంపనం — దిక్కులు, గ్రహాలు, ఆకాశం, భూమి — అస్త్రపు లోకోత్తర బలాన్ని చూపుతుంది. 99వ శ్లోకంలో లక్ష్మణుడు ‘ముహూర్తమాత్రం నిఃసంజ్ఞః’ (ముహూర్తకాలం స్పృహ లేనివాడు) — ఈ సర్గలో మొదటిసారి లక్ష్మణుడు ఆపదలో పడ్డాడు; కానీ త్వరగా స్పృహ పొంది శత్రువు రథాన్ని, గుర్రాలను, సారథిని, ధ్వజాన్ని నాశనం చేస్తాడు. అతికాయుడు ఇప్పుడు రథం లేనివాడైనా ‘అవిపన్నచేష్టః’ (ప్రయత్నం విడువనివాడై) యుద్ధం చేస్తాడు. వాయువు ఉపదేశం గూఢమైనా సరళమైనది — ‘బ్రహ్మ ఇచ్చిన వరం బ్రహ్మ అస్త్రంతోనే ఛేదించబడుతుంది’. ఏ వరం రక్షకమో, దాని దాతయే వినాశకుడు. వాయువు అదృశ్యుడై వస్తాడు — ‘అభ్యుపాగమ్య’ (దగ్గరకు వచ్చి). బ్రహ్మాస్త్రాన్ని కూర్చినప్పుడు సృష్టి కంపిస్తుంది; ‘తత్రాస రరాస చోర్వీ’ — ఆకాశం భయపడింది, భూమి ఘోషించింది. బాణం ‘యమదూతకల్పః’ (యమదూత వంటిది), ‘వజ్రకల్పః’ (వజ్రం వంటిది), ‘సుపర్ణవేగః’ (గరుడవేగం గలది) — మృత్యువు, ఇంద్రుడు, గరుడుడు అనే ముగ్గురి శక్తులు దానిలో ఒక్కచోట ఉన్నాయి. అతికాయుడు అన్ని ఆయుధాలతో దానిని నివారించడానికి ప్రయత్నిస్తాడు, కానీ చేయలేకపోతాడు. 101వ శ్లోకంలో లక్ష్మణుడు ‘అభిలక్షితాన్’ — బాగా గురిపెట్టిన — బాణాలను విడుస్తాడు, కానీ అవి కూడా ఫలించవు. 107వ శ్లోకంలో బాణపు పింఛం ‘సుపర్ణవజ్రోత్తమచిత్రః’ — గరుడుని ఈకలతో, వజ్రాలతో చిత్రించబడినది. 98వ శ్లోకంలో ‘ఆశీవిషాకారం శరమ్’ — సర్పాకారపు బాణం; దానితో ‘మర్మదేశే’ (మర్మస్థానంలో) గాయపడిన లక్ష్మణుడు మూర్ఛపోయాడు. మర్మస్థానంపై దెబ్బ అతికాయుని నైపుణ్యాన్ని చూపుతుంది.
అగ్నిలా జ్వలించే ఆ బాణం అద్భుతాకారాలు గల ఆ ఆయుధాలను వ్యర్థం చేసి, కిరీటంతో కూడిన అతికాయుని తలను పట్టుకుని అప్పుడు దానిని హరించింది. లక్ష్మణుని బాణంతో నలిగిన, శిరస్త్రాణంతో కూడిన ఆ తల హిమవంతుని శిఖరంలా ఒక్కసారిగా నేలపై పడింది. వస్త్రాలూ ఆభరణాలూ చెల్లాచెదురై నేలపై పడిన అతనిని చూసి చావగా మిగిలిన నిశాచరులందరూ వ్యథ చెందారు. విషణ్ణ వదనాలతో, దీనులై, దెబ్బల వల్ల అలసిపోయిన ఆ అనేకులు ఒక్కసారిగా వికృత స్వరాలతో బిగ్గరగా అరిచారు. నాయకుడు హతుడవడంతో ఆశ వదులుకుని భయపడిన నిశాచరులు పరుగెత్తుతూ నగరం వైపు త్వరగా వెళ్ళిపోయారు. భయంకరబలుడు, ఎదుర్కొనశక్యం కానివాడు అయిన శత్రువు హతుడవడంతో, ఆనందంతో నిండి వికసించిన పద్మాల వంటి ముఖాలు గల అనేక వానరులు తమ కోరిక నెరవేర్చిన లక్ష్మణుని పూజించారు. అతిబలుడు, మేఘం వంటివాడు అయిన అతికాయుని యుద్ధంలో పడగొట్టి, సంతోషించిన ఆ లక్ష్మణుడు వానరసమూహాలచేత బాగా పూజించబడి త్వరగా రాముని దగ్గరకు వెళ్ళాడు. సర్గ చివర రాక్షసుల, వానరుల భావాల వైరుధ్యం చూపబడింది — వారి ముఖాలు విషణ్ణంగా ఉన్నాయి, వీరి ముఖాలు వికసించిన పద్మాల్లా ఉన్నాయి; వారు వికృతంగా అరుస్తారు, వీరు లక్ష్మణుని పూజిస్తారు. 112 నుంచి 114 వరకు మూడు శ్లోకాలు (రాక్షసుల విలాపం, పలాయనం) సమీక్షిత పాఠంలో కనిపించవు. చివరి రెండు శ్లోకాలు దీర్ఘవృత్తాలలో — 115వది వంశస్థంలో, 116వది పుష్పితాగ్రలో — రచించబడ్డాయి; చివరిది సమీక్షిత పాఠంలో లేదు. లక్ష్మణుడు విజయం పొందిన తరువాత మొదట రాముని దగ్గరకు వెళతాడు — అతని కర్మ అంతా రాముని కోసమే. ‘శృంగం హిమవతో యథా’ (హిమవంతుని శిఖరంలా) — మునుపు రాముడు అతికాయుని ‘హిమవాన్ పర్వతోత్తమః’ (పర్వతోత్తముడైన హిమవంతుడు) లా వర్ణించాడు (23); ఇప్పుడు అతని తల హిమవంతుని శిఖరంలా పడుతుంది. ఈ విధంగా ఉపమానం సర్గ ఆదిలోనూ అంతంలోనూ పొందిక కలిగి ఉంది. రాక్షసులు ‘నిరపేక్షాః’ — నాయకుడు లేకపోవడంతో ఎవరి మీదా ఆశ పెట్టుకోకుండా కేవలం పారిపోతారు. 111వ శ్లోకంలో ‘సశిరస్త్రాణమ్’ — శిరస్త్రాణంతో కూడినది; అది కూడా కవచంలో భాగమే, అయినా బ్రహ్మాస్త్రంతో ఛేదించబడింది. ‘లక్ష్మణేషుప్రమర్దితమ్’ — లక్ష్మణుని బాణంతో నలిగినది; బ్రహ్మ వరం బ్రహ్మాస్త్రంతోనే నిష్ఫలం చేయబడింది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकसप्ततितमः सर्गः॥ ७१॥