॥वाल्मीकिरामायणम् యుద్ధకాండ · 72వ సర్గ

యుద్ధకాండ

సర్గ

రావణుని చింత, నగరరక్షణకు ఆదేశం

అతికాయుని వధ విని రావణుని కలవరం, హతులైన వీరుల స్మరణ, నాగపాశం నుండి విముక్తిపై ఆశ్చర్యం, రాముడు నారాయణుడేమో అనే సందేహం, లంకనూ అశోకవనాన్నీ కాపాడమని ఆదేశం, శోకార్తుడైన రావణుడు తన భవనంలోకి ప్రవేశించడం

మహాత్ముడైన లక్ష్మణుడు అతికాయుని చంపాడని విని రాజైన రావణుడు కలవరపడ్డాడు, ఈ మాటలు అన్నాడు. హతులైన వీరుల పేర్లను అతడు ఒక్కొక్కటిగా స్మరిస్తాడు — మిక్కిలి అసహనశీలుడూ, శస్త్రధారులలో శ్రేష్ఠుడూ అయిన ధూమ్రాక్షుడు, అకంపనుడు, ప్రహస్తుడు, కుంభకర్ణుడు. ఈ మహాబలవంతులైన వీర రాక్షసులు యుద్ధం కోరేవారు, శత్రుసేనలను జయించేవారు, శత్రువుల చేత ఎప్పుడూ ఓడనివారు. మహాకాయులూ, నానాశస్త్రాలలో నిపుణులూ అయిన ఆ రాక్షసులను అలసట ఎరుగని పనులు చేసే రాముడు వారి సేనలతో సహా చంపాడు. ‘అక్లిష్టకర్మణా’ (శ్రమ లేకుండా కార్యం సాధించేవాని చేత) అనే పదం రావణుని నోటినుండే వచ్చింది — శత్రువు అనాయాసంగా కార్యం సాధిస్తాడని అతడే స్వయంగా ఒప్పుకుంటున్నాడు. ఈ సర్గ యుద్ధం మధ్యలో ఒక విరామం వంటిది — రావణుడు హతుల లెక్క వేసుకుంటాడు, అతని ఆత్మవిశ్వాసం సడలిపోతుంది. మునుపటి సర్గలలో వర్ణించిన ధూమ్రాక్షుడు, ప్రహస్తుడు మొదలైనవారి వధలు ఇక్కడ ఒకేచోట స్మరించబడతాయి. ఈ సర్గ మొత్తం బరోడా సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు; దానికి బదులు సమీక్షిత సంస్కరణలో 6.060 ప్రారంభంలోనే ఇంద్రజిత్తు బయలుదేరడం వర్ణించబడుతుంది. నాలుగు పేర్ల క్రమం కూడా సూచనాత్మకమే — ధూమ్రాక్షుడు మొదటి సేనాపతి, తరువాత అకంపనుడు, తరువాత ప్రధాన సేనాపతి ప్రహస్తుడు, చివరకు స్వయంగా సోదరుడైన కుంభకర్ణుడు. ఇలా క్రమంగా నష్టం మరింత భారమవుతూ వచ్చింది.

‘ఇంకా ఎందరో మహాత్ములైన శూరులు కూలిపోయారు. ప్రసిద్ధమైన బలపరాక్రమాలు గల నా కుమారుడు ఇంద్రజిత్తు ఆనాడు వరప్రభావం గల ఘోరమైన బాణాలతో ఆ సోదరులిద్దరినీ బంధించాడు. దేవతలందరూ, మహాబలులైన అసురులూ, యక్ష గంధర్వ పన్నగులూ కూడా విడిపించలేని ఆ బాణబంధం నుండి ఆ సోదరులు రామలక్ష్మణులు విముక్తులయ్యారు. ఏ ప్రభావంతోనో, మాయతోనో, మోహనంతోనో నాకు తెలియదు. నా ఆజ్ఞపై బయలుదేరిన శూరులైన రాక్షసయోధులందరూ మహాబలులైన వానరుల చేత యుద్ధంలో చంపబడ్డారు. ఈనాడు యుద్ధంలో లక్ష్మణునితో కూడిన రాముని, సేనతోనూ సుగ్రీవునితోనూ కూడిన వీరుడైన విభీషణుని నాశనం చేయగలవాడెవడూ నాకు కనిపించడం లేదు. అహో, రాముడు మహాబలవంతుడు, అతని అస్త్రబలం కూడా నిజంగా గొప్పది; అతని పరాక్రమాన్ని ఎదుర్కొని రాక్షసులు మరణించారు. ఆ వీరుడైన రాఘవుడు అనామయుడైన (దోషరహితుడైన) నారాయణుడే అని నేను భావిస్తున్నాను.’ ఇంద్రజిత్తు నాగపాశం యుద్ధం ప్రారంభంలో ఇంతకుముందే వర్ణించబడింది; అప్పుడు గరుడుడు రావడంతో వారిద్దరూ విముక్తులయ్యారు. దాని కారణం రావణునికి తెలియదు — ‘ప్రభావం, మాయ, మోహనం’ అనే మూడు ప్రత్యామ్నాయాలు అతని సందేహాన్ని చూపుతాయి. ‘నారాయణమ్ అనామయమ్’ — శత్రువు కూడా రాముని దివ్యత్వాన్ని ఊహిస్తున్నాడు. రావణుని నోటినుండి వచ్చిన ఈ మాట విశేషంగా ముఖ్యమైనది: రాముని కేవలం నరుడని తృణీకరించినవాడు ఇప్పుడు అతనిని నారాయణునిగా భావిస్తున్నాడు, అయినా యుద్ధం నుండి వెనుదిరగడు, సీతను తిరిగి అప్పగించడు. ఇది అతని దర్పానికీ మొండిపట్టుదలకూ నిదర్శనం. ‘తన్న జానే’ (అది నాకు తెలియదు) అనేది రావణుని అజ్ఞాన అంగీకారం — తనను సర్వజ్ఞునిగా భావించుకొనేవాడు ఇప్పుడు ‘నాకు తెలియదు’ అంటున్నాడు. ‘అహో’ అనే ఆశ్చర్యసూచక పదం శత్రువు పట్ల ప్రశంసను సూచిస్తుంది.

‘ఆ భయం వల్లనే లంకానగరం ద్వారాలూ తోరణాలూ మూసుకొని ఉంది. ఈ నగరాన్ని అన్నిచోట్లా గుల్మాలలో అప్రమత్తులై కాపాడాలి; సీతను కాపలాలో ఉంచిన అశోకవనాన్ని కూడా. బయటకు వెళ్ళడమైనా లోపలికి రావడమైనా ఎల్లప్పుడూ మనకు తెలియాలి. ఎక్కడెక్కడ గుల్మం ఉంటుందో అక్కడక్కడ మళ్ళీ మళ్ళీ అన్నివైపులా మీమీ సేనలతో చుట్టుముట్టుకొని నిలవండి. నిశాచరులారా, ఆ వానరుల అడుగుజాడను సంధ్యవేళలోనూ, అర్ధరాత్రిలోనూ, తెల్లవారుజామునా అన్నివిధాలా గమనించాలి. అక్కడి వానరులను ఎన్నడూ తక్కువగా చూడకూడదు. శత్రుసేన సన్నద్ధమైందా, మీదికి దూసుకువస్తోందా, లేక మునుపటిలాగే నిలిచి ఉందా అని గమనించాలి.’ ‘గుల్మం’ అంటే సైన్యంలోని చిన్న విభాగం, లేదా కాపలా స్థానం; హిందీ భాష్యం దీనిని ‘సైనికుల శిబిరాలు’ అని వివరిస్తుంది. రావణుని ఆదేశంలో మూడు భాగాలు — నగరద్వారాల రక్షణ, అశోకవన రక్షణ, శత్రువు కదలికల పరిశీలన. ఒకప్పుడు దాడి గురించి ఆలోచించినవాడు ఇప్పుడు కేవలం రక్షణ గురించే ఆలోచిస్తున్నాడు. సీత ప్రస్తావన కూడా సూచనాత్మకమే — అతడు ఆమెను విడిచిపెట్టడు; నగరరక్షణతో పాటే ఆమె రక్షణను కూడా ఆదేశిస్తాడు. ఒకప్పుడు ‘మృగాలు’ అని అవమానించబడిన వానరుల విషయంలో ఇప్పుడు అలక్ష్యం నిషేధించబడుతోంది. ‘ప్రదోషే వార్ధరాత్రే వా ప్రత్యూషే’ — రాత్రిలోని మూడు యామాలు; రావణుడు రాత్రివేళ కూడా దాడిని శంకిస్తున్నాడు. ‘ఆపతత్కిం స్థితం యథా’ — కదులుతోందా, మీదికి వస్తోందా, మునుపటిలాగే నిలిచి ఉందా అనే మూడువిధాల పరీక్ష.

అప్పుడు మహాబలులైన ఆ రాక్షసులందరూ లంకాధిపతి ఆ మాటలు విని అంతా యథావిధిగా నెరవేర్చారు. రాక్షసాధిపతి అయిన రావణుడు వారందరికీ ఆదేశాలిచ్చి, హృదయంలో దుఃఖమనే ముల్లును మోస్తూ దీనుడై తన భవనంలోకి ప్రవేశించాడు. అప్పుడు కోపాగ్ని రగులుకొన్న, మహాబలుడైన ఆ నిశాచరాధిపతి ఆ పుత్రశోకాన్నే మళ్ళీ మళ్ళీ తలచుకుంటూ పదే పదే నిట్టూర్పులు విడుస్తూ ఉన్నాడు. ‘మన్యుశల్యం’ — దుఃఖరూపమైన, క్రోధరూపమైన ముల్లు హృదయంలో గుచ్చుకొని ఉండడం. చివరి శ్లోకం వంశస్థ జాతికి చెందిన దీర్ఘవృత్తంలో రచించబడింది; అందులో రావణుని రెండు భావాలు — కోపాగ్నీ పుత్రశోకమూ — ఒకేచోట చిత్రించబడ్డాయి. ‘పుత్రవ్యసనం’ అంటే అతికాయుని వధ, నరాంతక దేవాంతక త్రిశిరుల వధ కూడా. ఈ శోకంతో ప్రేరేపితుడై తరువాతి సర్గలో ఇంద్రజిత్తు మళ్ళీ యుద్ధానికి బయలుదేరుతాడు. రావణుడు సభను విడిచి ‘తన భవనానికి’ వెళతాడు — ఏకాంతంలో శోకం. ‘ముహుర్ముహుః వినిఃశ్వసన్’ (పదే పదే నిట్టూరుస్తూ) అనే మాటతో అతని అంతర్గత దుఃఖం బాహ్య చేష్ట ద్వారా చూపబడింది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्विसप्ततितमः सर्गः॥ ७२॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి