॥वाल्मीकिरामायणम् యుద్ధకాండ · 73వ సర్గ

యుద్ధకాండ

సర్గ

ఇంద్రజిత్తు బ్రహ్మాస్త్రంతో రామలక్ష్మణుల మూర్ఛ

శోకార్తుడైన రావణునికి ఇంద్రజిత్తు ఓదార్పు, ప్రతిజ్ఞ, అతని బయలుదేరడం, రావణుని ఆశీస్సు, అభిచార హోమం, బ్రహ్మాస్త్ర ఆవాహన, అంతర్ధానం, అదృశ్యుడైన అతని వానర సంహారం, లక్ష్మణునితో రాముని మాటలు, సోదరుల పతనం, ఇంద్రజిత్తు లంకాప్రవేశం

అక్కడ చావగా మిగిలిన రాక్షసగణాలు త్వరగా వెళ్ళి రావణునికి తెలియజేశాయి — రాక్షసశ్రేష్ఠులైన దేవాంతకుడు, త్రిశిరుడు, అతికాయుడు మొదలైనవారు హతులయ్యారని. వారు హతులయ్యారని హఠాత్తుగా విని రాజు కన్నీటితో నిండిన కళ్ళతో, పుత్రనాశనాన్నీ భయంకరమైన సోదరవధనూ తలచుకొని, సుదీర్ఘంగా చింతించాడు. అప్పుడు దీనుడై శోకసముద్రంలో మునిగిపోతున్న రాజును చూసి, రథికులలో శ్రేష్ఠుడూ రాక్షసరాజు కుమారుడూ అయిన ఇంద్రజిత్తు ఈ మాట పలికాడు — ‘తండ్రీ, నైరృతులకు ప్రభూ, ఇంద్రజిత్తు బ్రతికి ఉండగా నీవు మోహానికి లోనుకాకూడదు. ఇంద్రశత్రువు బాణాలకు గురైనవాడెవడూ యుద్ధంలో తన ప్రాణాలను కాపాడుకోలేడు.’ మునుపటి సర్గలో రావణుడు పుత్రశోకంతో భవనంలోకి ప్రవేశించాడు; ఈ సర్గలో అతని అదే శోకం మళ్ళీ వర్ణించబడుతుంది, కుమారుడు అతనిని ఓదారుస్తాడు. ‘యత్రేంద్రజిజ్జీవతి’ — నేను బ్రతికి ఉండగా నీవు శోకించకు అనే ఆత్మవిశ్వాసం. సర్గలోని మొదటి ఎనిమిది శ్లోకాలు ఉపజాతి వృత్తంలో రచించబడ్డాయి, దానివల్ల ఇంద్రజిత్తు ప్రవేశం గంభీరంగా ఉంటుంది. మొదటి శ్లోకానికి సమీక్షిత పాఠంతో దాదాపు పూర్తి సామ్యం ఉంది — కాబట్టి ఇక్కడ మళ్ళీ సమీక్షిత సంస్కరణలోని 6.060 సర్గ ప్రారంభమవుతుంది, మునుపటి డెబ్బై రెండవ సర్గ మాత్రం ప్రక్షిప్తం. రెండవ శ్లోకంలో ‘విపులం ప్రదధ్యౌ’ — దీర్ఘంగా చింతించాడు; సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘ముమోహ’ (మూర్ఛిల్లాడు) అని మోహం కూడా చెప్పబడింది.

‘ఈ రోజే నా బాణాలతో చీలి చెల్లాచెదురైన దేహంతో, ఆయువు తీరి, లక్ష్మణునితో కలిసి నేలపై పడుకున్న, వాడి బాణాలతో శరీరమంతా నిండిన రాముని చూడు. ఇంద్రశత్రువునైన నా ఈ సునిశ్చితమైన, పౌరుషంతోనూ దైవంతోనూ కూడిన ప్రతిజ్ఞను విను — ఈ రోజే లక్ష్మణునితో సహా రాముని అమోఘమైన బాణాలతో తృప్తిపరుస్తాను. ఈ రోజు ఇంద్రుడూ, వైవస్వతుడైన యముడూ, విష్ణువూ, రుద్రుడూ, సాధ్యులూ, వైశ్వానరుడూ (అగ్ని), చంద్రుడూ, సూర్యుడూ బలి యజ్ఞవాటికలో విష్ణువు చూపిన ఉగ్రపరాక్రమంలాగా నా అపారమైన పరాక్రమాన్ని చూస్తారు.’ ఇలా చెప్పి, దీనత్వం ఎరుగని సత్త్వం గల ఆ దేవేంద్రశత్రువు రాజు అనుమతి తీసుకొని, వాయువేగం గల, శ్రేష్ఠమైన గాడిదలు పూన్చిన రథాన్ని ఎక్కాడు. మహాతేజస్వీ శత్రుదమనుడూ అయిన అతడు ఇంద్రుని రథం వంటి రథంపై నిలిచి, యుద్ధం జరుగుతున్నచోటికి వేగంగా వెళ్ళాడు. ప్రతిజ్ఞలో ‘పౌరుషదైవయుక్తామ్’ అనే పదం ముఖ్యమైనది — పౌరుషం అంటే స్వప్రయత్నం, దైవం అంటే వరబలం; ఇంద్రజిత్తు బలం ఈ రెండింటిపైనా ఆధారపడి ఉంది. ఆరవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘సంతర్పయిష్యామి’ అని ఉంది — బాణాలతో తృప్తిపరుస్తాను, అంటే తృప్తి తీరేవరకు కొడతాను; సమీక్షిత సంస్కరణలో మాత్రం ‘సంతాపయిష్యామి’ (తపింపజేస్తాను) అనే పాఠం. ఏడవ శ్లోకంలో బలి యజ్ఞంలో విష్ణువు త్రివిక్రమునిగా అడుగులు వేయడం స్మరించబడుతుంది — మునుపటి సర్గలో లక్ష్మణుడు కూడా అదే దృష్టాంతాన్ని ప్రయోగించాడు. ‘ఖరశ్రేష్ఠసమాధియుక్తః’ — శ్రేష్ఠమైన గాడిదలు పూన్చిన రథం; హిందీ భాష్యం ‘మంచి గాడిదలు కట్టిన’ అని చెబుతుంది. ‘హరిరథోపమః’ — ఇంద్రుని రథంతో సమానమైనది. ‘గతాయుషం భూమితలే శయానమ్’ (ఆయువు తీరి నేలపై పడుకున్నవాడు) అనేది ఇంద్రజిత్తు ఊహ — ముందు రామలక్ష్మణులు నేలపై పడిపోతారు, కానీ ఆయువు తీరినవారు కారు; అతని ప్రతిజ్ఞ సగమే నెరవేరుతుంది.

బయలుదేరిన ఆ మహాత్ముని వెంట, శ్రేష్ఠమైన విల్లులు చేతబట్టిన మహాబలులు ఎందరో సంతోషంతో అనుసరించారు. కొందరు ఏనుగుల మూపులపై, కొందరు ఉత్తమ గుర్రాలపై; పెద్దపులులు, తేళ్ళు, పిల్లులు, గాడిదలు, ఒంటెలు, పాములు, వరాహాలు, క్రూరమృగాలు, సింహాలు, పర్వతాల వంటి నక్కలు, కాకులు, హంసలు, నెమళ్ళపై కూడా భీకరపరాక్రమం గల రాక్షసులు వెళ్ళారు. వారు ప్రాసలు, పట్టిసాలు, ఖడ్గాలు, గండ్రగొడ్డళ్ళు, గదలు ధరించినవారు; భుశుండులు, ముద్గరాలు, యష్టులు, శతఘ్నులు, పరిఘలు ఆయుధాలుగా గలవారు. నిండైన శంఖనాదాలతో, భేరీల మోతలతో వీర్యవంతుడైన ఆ దేవేంద్రశత్రువు వేగంగా రణరంగానికి వెళ్ళాడు. శంఖం వంటి, చంద్రుని వంటి తెల్లని గొడుగుతో ఆ శత్రుసంహారకుడు పూర్ణచంద్రునితో ఆకాశంలాగా ప్రకాశించాడు. బంగారు పిడులు గల శ్రేష్ఠమైన అందమైన చామరాలతో వీచబడుతూ, బంగారు ఆభరణాలు ధరించి, ధనుర్ధారులందరిలో ప్రధానుడైన ఆ వీరుడు సాగిపోయాడు. మహాసేనతో చుట్టుముట్టబడి బయలుదేరుతున్న అతనిని చూసి రాక్షసాధిపతి శ్రీమంతుడైన రావణుడు కుమారునితో ఇలా అన్నాడు — ‘కుమారా, నీకు సాటి రథికుడు లేడు; నీవు ఇంద్రుని కూడా జయించావు. ఇక సులభంగా ఎదిరించగల మనుష్యుడైన రాఘవుని చంపలేవా?’ రాక్షసుల వాహనాల జాబితా విచిత్రమైనది — ఏనుగులూ గుర్రాలూ యుద్ధానికి తగినవే, కానీ తేళ్ళు, పిల్లులు, కాకులు, హంసలు, నెమళ్ళు కూడా; దీనివల్ల రాక్షససైన్యపు మాయామయమైన, వికృతమైన స్వభావం సూచించబడుతుంది. పదకొండవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం, పన్నెండవ శ్లోకం, పదమూడవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం సమీక్షిత సంస్కరణలో కనిపించవు; ఆ జాబితా వల్గేట్ పాఠపు విస్తరణ. రావణుని ఆశీస్సు — ‘నీవు ఇంద్రుని జయించావు’ — ఇంద్రజిత్తు అనే పేరుకు కారణాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. ‘ధృష్యం మానుషమ్’ — సులభంగా ఎదిరించదగిన మనుష్యుడు; మునుపటి సర్గలో రాముని నారాయణునిగా భావించినప్పటికీ, రావణుడు ఇప్పటికీ అతనిని మనుష్యుడనే అంటున్నాడు. పద్దెనిమిదవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘నిహనిష్యసి’ అనే ఒకే పదం స్పష్టంగా ఉంది (ప్రశ్నార్థకంగా ‘కిం… నిహనిష్యసి’), సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘న వధిష్యసి’. పదవ శ్లోకంలో అనుచరులు ‘సంహర్షమాణాః’ — సంతోషంతో కూడినవారు; అతికాయాదుల వధ తరువాత కూడా ఇంద్రజిత్తు నాయకత్వంపై వారి విశ్వాసం మళ్ళీ మేలుకొంటుంది. పద్నాలుగవ శ్లోకంలో ‘ఆజిం వేగేన’ — వేగంగా యుద్ధభూమికి; ‘ఆజి’ అనే శబ్దం యుద్ధాన్ని సూచిస్తుంది. పదిహేనవ శ్లోకంలో గొడుగు ఉపమ — తెల్లని గొడుగు పూర్ణచంద్రుడు, ఇంద్రజిత్తు ఆకాశం వంటివాడు; రాజచిహ్నాలైన గొడుగూ చామరాలూ అతని యువరాజత్వాన్ని సూచిస్తాయి. పదహారవ శ్లోకంలో ‘ముఖ్యః సర్వధనుష్మతామ్’ — ధనుర్ధారులందరిలో ప్రధానుడు; ఈ విశేషణం తరువాతి సర్గలలో కూడా అతని పరిచయంగా నిలుస్తుంది. పదమూడవ శ్లోకంలో ఆయుధాల జాబితా — ప్రాసలు, పట్టిసాలు, నిస్త్రింశాలు (ఖడ్గాలు), పరశ్వధాలు (గండ్రగొడ్డళ్ళు), గదలు, భుశుండులు, ముద్గరాలు, యష్టులు (దండాలు), శతఘ్నులు, పరిఘలు; ముద్రణలో ‘ముద్గరాయష్టి’ అని దీర్ఘంతో ఉంది, ముద్రించినట్లే ఉంచబడింది. పదిహేడవ శ్లోకంలో రావణుడు ‘బయలుదేరుతున్న’ కుమారుని చూసి స్వయంగా ప్రోత్సహిస్తాడు.

రాక్షసేంద్రుడు అలా చెప్పగా అతడు ఆ గొప్ప ఆశీస్సులను స్వీకరించాడు. అప్పుడు సూర్యుని వంటి తేజస్సు గల, సాటిలేని వీర్యం గల ఇంద్రజిత్తుతో లంక ప్రకాశించే సూర్యునితో ఆకాశంలాగా వెలిగింది. మహాతేజస్వీ శత్రుదమనుడూ అయిన అతడు యుద్ధభూమికి చేరి తన రథం చుట్టూ అన్నివైపులా రాక్షసులను నిలిపాడు. అప్పుడు అగ్నివంటి కాంతిగల ఆ రాక్షసశ్రేష్ఠుడు ఉత్తమ మంత్రాలతో విధిపూర్వకంగా హవిస్సును భుజించే అగ్నిలో హోమం చేశాడు. ప్రతాపవంతుడైన ఆ రాక్షసేంద్రుడు పేలాలతోనూ, పూలమాలలతోనూ గంధంతోనూ కూడిన హవిస్సులతోనూ అక్కడ అగ్నిలో హోమం చేశాడు. అక్కడ శస్త్రాలే శరపత్రాలు (దర్భలకు బదులు), తాండ్ర చెట్టు కట్టెలే సమిధలు, ఎర్రని వస్త్రాలు, నల్లని ఇనుప స్రువం ఉన్నాయి. అతడు అక్కడ తోమరాలతో సహా శరపత్రాలను అగ్ని చుట్టూ పరచి, నల్లని రంగుగల మేకను ప్రాణంతో ఉండగానే దాని గొంతు పట్టుకున్నాడు. ఒక్కసారే ప్రజ్వలించిన, పొగలేని, మహాజ్వాలలు గల అగ్నిలో విజయాన్ని సూచించే లక్షణాలు కనిపించాయి — ప్రదక్షిణంగా తిరిగే జ్వాలలతో, కరిగిన బంగారంలాంటి కాంతితో అగ్ని స్వయంగా లేచి ఆ హవిస్సును స్వీకరించాడు. అప్పుడు అస్త్రవిద్యలో నిపుణుడైన అతడు బ్రహ్మాస్త్రాన్ని ఆవాహన చేశాడు, తన విల్లునూ రథాన్నీ అన్నిటినీ అక్కడ అభిమంత్రించాడు. ఆ అస్త్రం ఆవాహన చేయబడుతుండగా, అగ్నిలో హోమం జరుగుతుండగా, సూర్యుడూ గ్రహాలూ చంద్రుడూ నక్షత్రాలతో సహా ఆకాశమంతా భయంతో వణికింది. అగ్నివలె దీప్తమైన తేజస్సు గల, మహేంద్రుని వంటి ప్రభావం గల, ఊహించలేని వీర్యం గల అతడు అగ్నిలో హోమం చేసి, విల్లు, బాణాలు, ఖడ్గం, రథం, గుర్రాలు, సారథితో సహా ఆకాశంలో అంతర్ధానమయ్యాడు. ఈ హోమం సాధారణ యజ్ఞం కాదు, అభిచారం — శత్రువధ కోసం చేసేది. అందుకే దాని ఉపకరణాలన్నీ విపరీతమైనవి: దర్భలకు బదులు శస్త్రాలూ శరపత్రాలూ, మోదుగు మొదలైనవాటికి బదులు తాండ్ర (అశుభ వృక్షం), తెల్లని వస్త్రాలకు బదులు ఎర్రనివి, బంగారు స్రువానికి బదులు నల్లని ఇనుపది, బలిగా ప్రాణంతో ఉన్న నల్ల మేక. అయినప్పటికీ అగ్ని ‘ప్రదక్షిణావర్తశిఖః’ — కుడివైపుకు తిరిగే జ్వాల విజయానికి శుభలక్షణం. ‘ఖేఽన్తర్దధేఽఽత్మానమ్’ అనే చోట రెండు అవగ్రహాలు ఉన్నాయి (‘అన్తర్దధే + ఆత్మానమ్’; రెండవ అవగ్రహం ఆకారాన్ని సూచిస్తుంది). ఇంద్రజిత్తు అదృశ్యతే ఈ సర్గలో ముఖ్యమైన ఆయుధం — ఇకపై వానరులు బాణాలను మాత్రమే చూస్తారు, అతనిని కాదు. పంతొమ్మిదవ, ఇరవయ్యవ శ్లోకాలలో లంక శోభ సూర్యునితో ఆకాశం వంటిది — ఇంద్రజిత్తు ఉనికితోనే నగరం ప్రకాశిస్తుంది; ఈ రెండు అర్ధాల స్థానం సమీక్షిత పాఠం కంటే భిన్నమైనది, టిప్పణిలో చెప్పినట్లు. ఇరవై రెండు, ఇరవై మూడు శ్లోకాలలో ‘జుహువే’ (హోమం చేశాడు) అనే క్రియాపదం రెండుసార్లు ప్రయోగించబడింది — మొదట మంత్రాలతో, తరువాత హవిస్సు, పేలాలు, మాలలు, గంధాలతో. ఇరవై నాలుగవ శ్లోకంలో ‘స్రువం కార్ష్ణాయసమ్’ — నల్లని ఇనుముతో చేసిన స్రువం; ఇరవై ఐదవ శ్లోకంలో ‘ఛాగస్య కృష్ణవర్ణస్య’ — ఇలా నల్లని రంగు అభిచారానికి చిహ్నం. ఇరవై ఆరవ శ్లోకంలో అగ్ని శుభలక్షణాలు — ఒక్కసారే ప్రజ్వలించడం, పొగలేకపోవడం, మహాజ్వాలలు; తరువాత ప్రదక్షిణంగా తిరిగే జ్వాల, కరిగిన బంగారు రంగు, స్వయంగా లేవడం. ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో సృష్టి కంపించడం మునుపటి సర్గలో లక్ష్మణుడు బ్రహ్మాస్త్రాన్ని సంధించడాన్ని కూడా గుర్తుచేస్తుంది — అక్కడ కూడా ‘దిశలూ చంద్రసూర్యులూ మహాగ్రహాలూ… భయపడ్డాయి’ అని ఉంది; ఇప్పుడు అదే అస్త్రాన్ని శత్రువు ప్రయోగిస్తున్నాడు. ఇరవై ఒకటవ శ్లోకంలో రాక్షసులు రథం చుట్టూ నిలపబడ్డారు — హోమసమయంలో రక్షణకోసం. ఇరవై ఏడవ శ్లోకంలో ‘ఆహారయామాస’ — అస్త్రాన్ని ఆవాహన చేసి తన దగ్గరకు తెచ్చుకున్నాడు. ఇరవై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘అచింత్యవీర్యః’ — తలచడానికి కూడా అశక్యమైన బలం గలవాడు; అంతర్ధానం వల్ల అతడు సర్వథా అజేయుడైనట్లే.

అప్పుడు గుర్రాలతోనూ రథాలతోనూ నిండిన, పతాకాలతోనూ ధ్వజాలతోనూ శోభిల్లే రాక్షససేన యుద్ధకాంక్షతో గర్జిస్తూ బయలుదేరింది. వారు ఎన్నో రంగురంగుల, తీవ్రవేగం గల, అలంకరించిన బాణాలతోనూ, తోమరాలతోనూ అంకుశాలతోనూ యుద్ధంలో వానరులను కొట్టారు. మిక్కిలి కోపించిన రావణి నిశాచరులను చూసి ‘మీరు సంతోషంతో వానరులను చంపాలనే కోరికతో యుద్ధం చేయండి’ అన్నాడు. అప్పుడు జయాన్ని కోరే ఆ రాక్షసులందరూ గర్జిస్తూ వానరులపై ఘోరమైన బాణవర్షం కురిపించారు. అతడు మాత్రం రాక్షసులతో చుట్టుముట్టబడి యుద్ధంలో నాళీకాలతోనూ నారాచాలతోనూ, గదలతోనూ ముసలాలతోనూ వానరులను చిందరవందర చేశాడు. దెబ్బలు తింటున్న, చెట్లే ఆయుధాలుగా గల వానరులు యుద్ధంలో హఠాత్తుగా కొండరాళ్ళతోనూ చెట్లతోనూ రావణిపై వర్షం కురిపించారు. అప్పుడు కోపించిన మహాతేజస్వీ, మహాబలుడూ, రావణపుత్రుడూ అయిన ఇంద్రజిత్తు వానరుల శరీరాలను చీల్చివేశాడు. ఒక్క బాణంతోనే అతడు తొమ్మిది, ఐదు, ఏడు వానరులను యుద్ధంలో భేదించాడు, రాక్షసులను సంతోషపెడుతూ. సూర్యుని వంటి, బంగారు అలంకారాలు గల బాణాలతో, జయించడానికి అతి కష్టుడైన ఆ వీరుడు యుద్ధంలో వానరులను మర్దించాడు. శరీరాలు చీలి, బాణాలతో పీడితులై, సంకల్పం భంగమైన ఆ వానరులు దేవతల చేత హతులైన మహాసురుల వలె కూలిపోయారు. ఘోరమైన బాణాలనే కిరణాలతో తపిస్తున్న సూర్యుని వంటి అతనిపై మిక్కిలి కోపించిన వానరశ్రేష్ఠులు యుద్ధంలో విరుచుకుపడ్డారు. అప్పుడు దేహాలు చీలి, స్పృహ తప్పి, రక్తంతో తడిసిన వానరులందరూ బాధతో పారిపోసాగారు. అయినప్పటికీ రాముని కోసం పరాక్రమించి, ప్రాణాలను విడిచిపెట్టిన ఆ వానరులు గర్జిస్తూ, వెనుదిరగకుండా, శిలలనే ఆయుధాలతో యుద్ధంలో నిలిచారు. దృఢంగా నిలిచిన వానరులు చెట్లతోనూ పర్వతశిఖరాలతోనూ శిలలతోనూ రావణిపై వర్షం కురిపించారు. యుద్ధంలో జయించేవాడూ మహాతేజస్వీ అయిన రావణి చెట్లూ శిలలూ కూడిన ఆ ప్రాణహరమైన మహావర్షాన్ని తొలగించివేశాడు. అప్పుడు ఆ ప్రభువు అగ్ని వంటి, విషసర్పాల వంటి బాణాలతో వానరసేనలను భేదించాడు. పద్దెనిమిది వాడి బాణాలతో గంధమాదనుని కొట్టి, దూరంగా నిలిచిన నలుని తొమ్మిది బాణాలతో కొట్టాడు. మహావీర్యుడైన అతడు మర్మాలను చీల్చే ఏడు బాణాలతో మైందుని, ఐదు బాణాలతో గజుని యుద్ధంలో కొట్టాడు. జాంబవంతుని పది బాణాలతో, నీలుని ముప్పై బాణాలతో కొట్టి, సుగ్రీవుని, ఋషభుని, అంగదుని, ద్వివిదుని వరప్రభావం గల ఘోరమైన వాడి బాణాలతో అప్పుడు ప్రాణంలేనివారిలా చేశాడు. ఇంకా ఇతర ముఖ్య వానరులను కూడా ఎన్నో బాణాలతో, మిక్కిలి కోపించిన అతడు ప్రళయకాలాగ్ని వలె ప్రజ్వలిస్తూ పీడించాడు. సూర్యుని వంటి, చక్కగా విడిచిన, వేగంగా దూసుకుపోయే బాణాలతో మహాయుద్ధంలో వానరసేనలను మథించాడు. బాణజాలంతో పీడితమై, రక్తంతో తడిసి, కలవరపడుతున్న వానరసేనను అతడు మిక్కిలి ఆనందంతో సంతోషిస్తూ చూశాడు. మళ్ళీ మహాతేజస్వీ, బలవంతుడూ, రాక్షసేంద్రుని కుమారుడూ అయిన ఇంద్రజిత్తు దారుణమైన బాణవర్షాన్నీ శస్త్రవర్షాన్నీ కురిపించి అన్నివైపులా వానరసేనను మర్దించాడు. ఈ భాగమంతా — ముప్పైవ శ్లోకం నుండి యాభై మూడవ శ్లోకం వరకు ఇరవై నాలుగు శ్లోకాలు, నలభై ఎనిమిది అర్ధశ్లోకాలు — బరోడా సమీక్షిత పాఠంలో కనిపించదు. సమీక్షిత సంస్కరణలో ఇంద్రజిత్తు అంతర్ధానం (6.060.028) తరువాత వెంటనే అదృశ్యుడైన అతడు బాణజాలాన్ని కురిపిస్తాడు (6.060.029). వల్గేట్‌లో మాత్రం మధ్యలో ప్రత్యక్ష యుద్ధం చేర్చబడింది, అందులో ఇంద్రజిత్తు కనిపిస్తున్నట్లే యుద్ధం చేస్తాడు, రాక్షససేన కూడా అతనితో పాటు బయలుదేరుతుంది. ఈ భాగంలో వానరుల వీర్యం కూడా రేఖాంకితమైంది — ‘రామునికోసం పరాక్రమించి ప్రాణాలు విడిచిన వానరులు’, ‘వెనుదిరగనివారు’ — భంగపడినా వారు పారిపోరు. ఇంద్రజిత్తు బాణాల సంఖ్యలు కూడా లెక్కించబడ్డాయి — పద్దెనిమిది, తొమ్మిది, ఏడు, ఐదు, పది, ముప్పై — ప్రతి యూథపతి బలాన్ని బట్టి బాణాలు. ‘కాలాగ్నిరివ మూర్ఛితః’ — ప్రళయకాలంలో పెరిగిన అగ్నివలె; ఇక్కడ ‘మూర్ఛితః’ అనే పదం ‘పెరిగినవాడు, ప్రజ్వలించినవాడు’ అనే అర్థంలో, ‘స్పృహ తప్పినవాడు’ అనే అర్థంలో కాదు. ‘నిష్ప్రాణాన్ అకరోత్’ — ప్రాణంలేనివారిలా చేశాడు; వారు మరణించలేదు, మూర్ఛపోయారు, ముందు స్పష్టమవుతుంది. ముప్పైవ శ్లోకంలో ‘హయరథాకీర్ణం పతాకాధ్వజశోభితమ్’ అనేది సేన శోభ; ‘నర్దమానం యుయుత్సయా’ — యుద్ధకాంక్షతో గర్జిస్తూ. ముప్పై ఒకటవ శ్లోకంలో రాక్షసుల ఆయుధాలు — బాణాలు, తోమరాలు, అంకుశాలు; అంకుశం ఏనుగును అదుపు చేయడానికి, ఇక్కడ ఆయుధంగా. ముప్పై రెండవ శ్లోకంలో ఇంద్రజిత్తు ఆదేశం — ‘సంతోషంతో యుద్ధం చేయండి’; నాయకుడు సైనికుల ఉత్సాహాన్ని పెంచుతాడు. ముప్పై నాలుగవ శ్లోకంలో ‘నాళీకనారాచైః’ — నాళీకాలు చిన్న బాణాలు, నారాచాలు ఇనుప బాణాలు; ‘విచకర్ష’ — అటూ ఇటూ లాగి పీడించాడు. ముప్పై ఐదవ శ్లోకంలో వానరులు ‘పాదపాయుధాః’ — చెట్లే వారి ఆయుధాలు; భంగపడినా వారు ఎదురుదాడి చేస్తారు. ముప్పై ఏడవ శ్లోకంలో ఒక్క బాణంతో ఎందరినో భేదించడం — ఇంద్రజిత్తు అస్త్రకౌశలానికి నిదర్శనం; మునుపటి సర్గలో అతికాయుడు కూడా ఒకేసారి ఎన్నో బాణాలు విడిచాడు, కానీ ఇంద్రజిత్తు ఒక్క బాణంతో ఎందరినో భేదిస్తాడు. ముప్పై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘సురైరివ మహాసురాః’ — దేవాసుర యుద్ధపు ఉపమ; ఇక్కడ ఇంద్రజిత్తు దేవతల స్థానంలో, వానరులు అసురుల స్థానంలో — ఉపమ విపరీతంగా కనిపిస్తుంది, కానీ కవి కేవలం కూలిపోయే తీరును వర్ణిస్తున్నాడు. నలభైవ శ్లోకంలో ‘తపంతమివాదిత్యమ్’ — బాణాలే అతని కిరణాలు. నలభై నాలుగవ శ్లోకంలో రావణి ‘సమితింజయః’ — యుద్ధవిజేత; అతడు వానరుల శిలావర్షాన్ని ‘వ్యపోహత’ — నివారించాడు. నలభై ఐదవ శ్లోకంలో అతని బాణాలు ‘పావకసంకాశాః’, ‘ఆశీవిషోపమాః’ — అగ్నికీ సర్పానికీ ఉన్న రెండు గుణాలూ. నలభై ఆరవ శ్లోకం నుండి నలభై తొమ్మిదవ శ్లోకం వరకు ప్రతి యూథపతి పేరూ బాణాల సంఖ్యా లెక్కించబడ్డాయి — గంధమాదనుడు పద్దెనిమిదింటితో, నలుడు తొమ్మిదింటితో, మైందుడు ఏడింటితో, గజుడు ఐదింటితో, జాంబవంతుడు పదింటితో, నీలుడు ముప్పైతో. ఈ భాగంలోని అనేక పేర్లు ముందు సమీక్షిత పాఠంలోని పేర్ల జాబితాలో (62–64) కూడా కనిపిస్తాయి, కాబట్టి వల్గేట్ చేసిన ఈ విస్తరణ అక్కడి జాబితాను ముందుగానే ప్రతిబింబిస్తుంది. యాభై రెండవ శ్లోకంలో ఇంద్రజిత్తు ‘పరయా ప్రీత్యా’ (మిక్కిలి ఆనందంతో) శత్రుసేన దుర్దశను చూస్తాడు — అతని క్రౌర్యమూ సంతోషమూ. యాభై మూడవ శ్లోకంలో ‘బాణవర్షం శస్త్రవర్షం చ’ — రెండువిధాల వర్షం; ‘పరితః’ — అన్నివైపులా. నలభై ఒకటవ శ్లోకంలో వానరులు ‘విచేతసః’ (స్పృహ తప్పినవారు), ‘రుధిరేణ సముక్షితాః’ (రక్తంతో తడిసినవారు) — అయినా నలభై రెండవ శ్లోకంలో వారు ‘అనివృత్తాః’ (వెనుదిరగనివారు) అని కవి విశేషంగా రేఖాంకితం చేస్తాడు; రాముని కార్యంలో ప్రాణాలను కూడా గడ్డిపోచలా భావిస్తారు. నలభై మూడవ శ్లోకంలో వారు ‘సమవస్థితాః’ — దృఢంగా నిలిచి మళ్ళీ దాడి చేస్తారు. నలభై ఎనిమిది, నలభై తొమ్మిది శ్లోకాలలో సుగ్రీవుడు, అంగదుడు, ఋషభుడు, ద్వివిదుడు ‘ప్రాణంలేనివారిలా’ చేయబడ్డారు — కాబట్టి వానరసేనలోని ముఖ్య నాయకులు కూడా కూలిపోయారు. యాభైవ శ్లోకంలో ‘కాలాగ్నిరివ’ అనే ఉపమ — ప్రళయాగ్ని సమస్తాన్నీ దహించినట్లు ఇంద్రజిత్తు వానరసైన్యమంతటినీ దహిస్తాడు. యాభై ఒకటవ శ్లోకంలో ‘నిర్మమంథ’ — కవ్వం పెరుగును చిలికినట్లు మథించాడు. ఈ భాగంలోని కొన్ని అర్ధశ్లోకాలు మునుపటి సర్గల పంక్తులతో కొంత సామ్యాన్ని చూపుతాయి (ఉదాహరణకు ‘పునరేవ మహాతేజా రాక్షసేంద్రాత్మజో బలీ’ అనే పంక్తి సమీక్షిత సంస్కరణలోని 6.059.048 ఉత్తరార్ధం ‘విసిస్మియే మహాతేజా రాక్షసేంద్రాత్మజో బలీ’ అనే పంక్తిని పోలి ఉంటుంది), కానీ అది సూత్రప్రాయమైన పదబంధాల పునరావృత్తి మాత్రమే, ఒకే సందర్భం కాదు.

తన సేనను విడిచిపెట్టి, మహాయుద్ధంలో వానరసేనల మధ్యకు వేగంగా వచ్చి, కనిపించకుండా ఉంటూ, నల్లని మేఘం నీటిని కురిపించినట్లు అతడు భీకరమైన బాణజాలాన్ని కురిపించాడు. ఇంద్రజిత్తు బాణాలతో చీలిన దేహాలతో, మాయతో దెబ్బతిని, వికృత స్వరంతో అరుస్తూ, పర్వతాల వంటి వానరులు ఇంద్రుని వజ్రాయుధం తాకిన మహాపర్వతాల వలె రణంలో కూలిపోయారు. వారు రణంలో వానరసేనల మధ్య వాడి కొనలు గల బాణాలను మాత్రమే చూశారు; మాయతో దాగిన ఆ దేవేంద్రశత్రువైన రాక్షసుని అక్కడ చూడలేకపోయారు. అప్పుడు మహాత్ముడైన ఆ రాక్షసాధిపతి సూర్యకాంతి గల వాడి కొనల బాణసమూహాలతో దిశలన్నిటినీ కప్పివేశాడు, వానరేంద్రులను చీల్చివేశాడు. అతడు గిరగిరా తిప్పబడి మండుతున్న అగ్ని వంటి కాంతిగల, నిప్పురవ్వలతో ప్రకాశించే అగ్నివంటి శూలాలను, ఖడ్గాలను, గండ్రగొడ్డళ్ళను వానరేంద్రుల సేనపై తీవ్రంగా కురిపించాడు. అప్పుడు అగ్నివంటి ఇంద్రజిత్తు బాణాలకు గురైన వానర యూథపతులు విరబూసిన మోదుగు చెట్ల వలె ఎర్రగా కనిపించారు. రాక్షసేంద్రుని అస్త్రాలతో చీలిన వానరశ్రేష్ఠులు ఒకరివైపు ఒకరు పాకుతూ, వికృత స్వరంతో అరుస్తూ కూలిపోయారు. కొందరు ఆకాశం వైపు చూస్తుండగా కళ్ళలో దెబ్బతిన్నారు, బాణాల తాకిడికి ఒకరిపై ఒకరు పడి నేలపై కూలారు. హనుమంతుని, సుగ్రీవుని, అంగదుని, గంధమాదనుని, జాంబవంతుని, సుషేణుని, వేగదర్శిని, మైందుని, ద్వివిదుని, నీలుని, గవాక్షుని, గవయుని, కేసరిని, హరిలోముని, విద్యుద్దంష్ట్రుని, సూర్యాననుని, జ్యోతిర్ముఖుని, దధిముఖుని, పావకాక్షుని, నలుని, కుముదుని — ఈ వానరశార్దూలులందరినీ ఆ రాక్షసోత్తముడైన ఇంద్రజిత్తు మంత్రాలతో కూడిన ప్రాసలతోనూ శూలాలతోనూ వాడి బాణాలతోనూ కొట్టాడు. అతడు గదలతోనూ బంగారు రంగు బాణాలతోనూ వానర యూథపతులను భేదించి, సూర్యకిరణాల వంటి బాణవర్షజాలాలతో లక్ష్మణునితో సహా రామునిపై వర్షం కురిపించాడు. ‘మాయావిగూఢమ్’ — మాయతో కప్పబడినవాడు; ఈ యుద్ధంలోని అసమానత అంతా ఇక్కడే ఉంది: వానరులు బాణాలను చూస్తారు, శత్రువును కాదు; అందువల్ల వారు ఎదురుదాడి కూడా చేయలేరు. ‘కింశుకాః’ — మోదుగు చెట్లు, వాటి పూలు ఎర్రనివి; రక్తంతో తడిసిన వానరులు అలా కనిపిస్తారు. ఇరవై రెండు మంది యూథపతుల పేర్ల జాబితా వానరసైన్యంలోని ముఖ్యులందరినీ కలుపుకొంటుంది — వారిలో హనుమంతుడు కూడా ఉన్నాడు; కాబట్టి తరువాతి సర్గలో ఎవరు బ్రతికి ఉన్నారనే ప్రశ్న పెద్దదవుతుంది. చివరకు రామలక్ష్మణులు కూడా లక్ష్యంగా చేయబడతారు. యాభై నాలుగవ శ్లోకం నుండి యాభై ఎనిమిదవ శ్లోకం వరకు ఐదు శ్లోకాలు, అరవై ఆరవ శ్లోకం ఉపజాతిలో రచించబడ్డాయి. యాభై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘వ్యావిద్ధదీప్తానలసప్రభాణి’, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘వ్యావిధ్య దీప్తానలసంనిభాని’ అనే పాఠం. అరవై మూడవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘గవయం తథా’, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘గజగోముఖౌ’. యాభై నాలుగవ శ్లోకంలో ‘స్వసైన్యముత్సృజ్య’ — ఇంద్రజిత్తు తన సేనను విడిచి ఒంటరిగా వానరసేనపై ఆకాశంలో వెళతాడు; ‘నీలాంబుధరో యథాంబు’ — నల్లని మేఘం నీటిని కురిపించినట్లు అతడు బాణాలను కురిపిస్తాడు. యాభై ఐదవ శ్లోకంలో వానరులు ‘మాయాహతాః’ — బాణాలతో మాత్రమే కాదు, మాయతో కూడా పీడితులు. యాభై ఆరవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘మాయావిగూఢం చ సురేంద్రశత్రుమ్’ అని, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘మాయా నిగూఢం చ’ అని ఉంది. యాభై ఏడవ శ్లోకంలో ‘రవిప్రకాశైః’ బాణాలతో దిశలు కప్పబడ్డాయి — సూర్యునిలా ప్రకాశిస్తున్నప్పటికీ ఆ బాణాలు ఆకాశాన్ని చీకటిలా ఆవరిస్తాయి. అరవై ఒకటవ శ్లోకంలో కొందరు వానరులు ‘గగనం ఉదీక్షమాణాః’ — శత్రువును చూడడానికి ప్రయత్నిస్తూ; వారి కళ్ళలోనే బాణాలు పడతాయి — కనిపించని యోధుని క్రూర కౌశలం. అరవై ఐదవ శ్లోకంలో బాణాలు ‘ఇంద్రజిన్మంత్రసంహితాః’ — మంత్రాలతో అభిమంత్రించబడినవి, కాబట్టి దివ్యమైనవి. యాభై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘ప్రఫుల్లా ఇవ కింశుకాః’ — యుద్ధవర్ణనలో ప్రసిద్ధమైన ఉపమ; రక్తంతో తడిసిన వీరులకు పూచిన మోదుగులతో సామ్యం. అరవైవ శ్లోకంలో వానరులు ‘అన్యోన్యమభిసర్పంతః’ — ఒకరి ఆశ్రయాన్ని ఒకరు వెతుక్కుంటూ. అరవై రెండు నుండి అరవై నాలుగు వరకు ఉన్న పేర్ల జాబితాలో హనుమంతుడు మొదటివాడు — కాబట్టి అతడు కూడా కొట్టబడ్డాడు; కానీ బ్రహ్మ వరం వల్ల అతడు ఆ అస్త్రానికి అవధ్యుడని ముందు తెలుస్తుంది. అరవై ఆరవ శ్లోకంలో అతడు ‘లక్ష్మణునితో సహా రామునిపై’ కూడా వర్షం కురిపించాడు — ఇప్పుడు యుద్ధపు చివరి లక్ష్యం స్పష్టమవుతుంది.

బాణవర్షాలతో ముంచెత్తబడుతున్నప్పటికీ పరమాద్భుతమైన శోభ గల రాముడు వాటిని వర్షధారల వలె లెక్కచేయకుండా, అంతా గమనిస్తూ అప్పుడు లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘లక్ష్మణా, ఈ దేవేంద్రశత్రువైన రాక్షసేంద్రుడు మళ్ళీ బ్రహ్మాస్త్రాన్ని ఆశ్రయించి, వానరసేనను కూల్చి, వాడి బాణాలతో మనలను ఎడతెగకుండా పీడిస్తున్నాడు. స్వయంభువు (బ్రహ్మ) చేత వరం పొందిన ఆ మహాత్ముడు ఏకాగ్రచిత్తుడై, భీకరమైన తన దేహాన్ని దాచుకొని ఉన్నాడు. యుద్ధంలో దేహం కనిపించకుండా, అస్త్రం ఎత్తిపట్టిన ఇంద్రజిత్తును ఈ రోజు ఎలా చంపగలం? ఈ అస్త్రం ఎవరిదో, దీనికి మూలం ఎవరో ఆ భగవంతుడు స్వయంభువు అచింత్యుడని నేను భావిస్తున్నాను. బుద్ధిమంతుడా, ఈ రోజు ఇక్కడ నాతో కలిసి నీవు కలత చెందని మనస్సుతో ఈ బాణాల తాకిడిని సహించు. ఈ రాక్షసేంద్రుడు బాణవర్షజాలాలతో దిశలన్నిటినీ కప్పివేస్తున్నాడు; శ్రేష్ఠులైన శూరులు కూలిపోయిన ఈ వానరరాజు సైన్యమంతా ప్రకాశించడం లేదు. మనమిద్దరం కూలి, స్పృహ తప్పి, యుద్ధం మానేసి, హర్షమూ రోషమూ నశించినవారిగా ఉండడం చూసి, ఇతడు రణాగ్రంలో విజయలక్ష్మిని పొంది తప్పకుండా దేవశత్రువుల నివాసమైన లంకలోకి ప్రవేశిస్తాడు.’ రాముని మాటలు అతని ధర్మబుద్ధిని చూపుతాయి — అతడు బ్రహ్మదేవుని అస్త్రాన్ని గౌరవిస్తాడు, దానికి ప్రతీకారం చేయడు; ‘కలతలేని మనస్సుతో సహించు’ అని లక్ష్మణునికి ఉపదేశిస్తాడు. తాము కూలిపోవడం చూసి ఇంద్రజిత్తు వెనుదిరుగుతాడని అతనికి తెలుసు — కాబట్టి ఈ సహనం ఒక యుక్తి కూడా. ‘ధారానిపాతానివ’ — బాణాలు వర్షధారల వంటివి; రాముడు వాటిని లెక్కచేయడు. ఆరు శ్లోకాలూ ఉపజాతిలో రచించబడ్డాయి. డెబ్బై రెండవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘హతహర్షరోషౌ’ అని, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘హతరోషహర్షౌ’ అని పదక్రమ భేదం. అరవై ఏడవ శ్లోకంలో రాముడు ‘పరమాద్భుతశ్రీః’ — ఆపదలో కూడా అతని శోభ వాడిపోదు. అరవై ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘పునః’ (మళ్ళీ) అనే పదం ఇంతకుముందరి నాగపాశబంధాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — ఇంద్రజిత్తు వారిని రెండవసారి కూల్చుతున్నాడు. డెబ్బైవ శ్లోకంలో రాముడు బ్రహ్మాస్త్రానికి ‘మూలం’ స్వయంభువు అని చెబుతాడు — అస్త్రపు మూలమే పూజ్యమైనది, కాబట్టి దానిని అడ్డుకోవడం ఉచితం కాదు.

అప్పుడు ఆ సోదరులిద్దరూ అక్కడ ఇంద్రజిత్తు అస్త్రజాలాలతో గాయపడి కూలిపోయారు. ఆ రాక్షసేంద్రుడు కూడా వారిని అక్కడ నిశ్చేష్టులను చేసి, యుద్ధంలో సంతోషంతో గర్జించాడు. అప్పుడు అతడు యుద్ధంలో వానరసైన్యాన్నీ లక్ష్మణునితో సహా రామునీ నిశ్చేష్టులను చేసి, దశగ్రీవుని భుజబలంతో రక్షించబడుతున్న నగరంలోకి హఠాత్తుగా ప్రవేశించాడు; యాతుధానులు స్తుతిస్తుండగా సంతోషంతో తండ్రికి అంతా తెలియజేశాడు. డెబ్బై నాలుగవ శ్లోకం ఆరు పాదాల శ్లోకం — ఉపజాతిలో మూడు అర్ధాలు; దానిలోని మూడవ అర్ధం (‘సంస్తూయమానః స తు యాతుధానైః పిత్రే చ సర్వం హృషితోఽభ్యువాచ’) సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు. ఇలా రామలక్ష్మణుల రెండవ పతనపు వర్ణనతో సర్గ ముగుస్తుంది — మొదటిసారి నాగపాశంతో, ఇప్పుడు బ్రహ్మాస్త్రంతో. డెబ్బై మూడవ శ్లోకంలో ‘విశస్తౌ’ — శరీరాలు చీలినవారు; ‘విషాదయిత్వా’ — నిశ్చేష్టులను చేసి. డెబ్బై నాలుగవ శ్లోకంలో లంక ‘దశగ్రీవభుజాభిగుప్తా’ — రావణుని భుజబలంతో రక్షించబడుతున్నది అనేది ఇంద్రజిత్తు గర్వం.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रिसप्ततितमः सर्गः॥ ७३॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి