॥वाल्मीकिरामायणम् యుద్ధకాండ · 74వ సర్గ

యుద్ధకాండ

సర్గ

ఓషధిపర్వతాన్ని తేవడం, రామలక్ష్మణులు మళ్ళీ లేవడం

సేన మోహం, విభీషణుని ఓదార్పు, రణభూమిలో జాంబవంతుని కోసం వెతుకులాట, ఓషధుల ఉపదేశం, హనుమంతుడు హిమాలయానికి వెళ్ళడం, శిఖరాన్ని తేవడం, అందరూ గాయాలనుండి విముక్తులవడం

రణాగ్రంలో రామలక్ష్మణులు కూలిపోగా వానర యూథపతుల సైన్యం మోహంలో మునిగిపోయింది. సుగ్రీవుడు, నీలుడు, అంగదుడు, జాంబవంతుడు ఏమి చేయాలో తోచనివారయ్యారు. అప్పుడు బుద్ధిమంతులలో శ్రేష్ఠుడైన విభీషణుడు సైన్యమంతా విషాదంలో ఉండడం చూసి వానరరాజు వీరులను సాటిలేని మాటలతో ఓదార్చాడు. ‘భయపడకండి, ఇది విషాదించే సమయం కాదు. ఆర్యపుత్రులిద్దరూ వశం తప్పి విషాదంలో ఉన్నట్లు కనిపిస్తున్నారు, కానీ వారు స్వయంభువైన బ్రహ్మ వాక్కును గౌరవిస్తూనే ఇంద్రజిత్తు అస్త్రజాలాలతో కూలిపోయారు. స్వయంభువు అతనికి ఇచ్చిన అమోఘవీర్యం గల బ్రహ్మాస్త్రాన్ని గౌరవిస్తూ రాజకుమారులు యుద్ధంలో కూలిపోయారు, కాబట్టి ఇక్కడ విషాదానికి కారణమేమిటి?’ ఇక్కడ విభీషణుని బుద్ధి కనిపిస్తుంది — అతడు దీనిని పరాజయంగా చూడడు, బ్రహ్మదేవుని వరపు మర్యాదగా చూస్తాడు. రామలక్ష్మణులు సమర్థులైనప్పటికీ అస్త్రాన్ని గౌరవించడం కోసమే ప్రతీకారం చేయలేదని అతని ఆశయం. ఇలా సేన మనస్సులో మళ్ళీ ధైర్యం స్థాపించబడింది. వారి ప్రాణాలకు ప్రమాదం లేదని, కేవలం మూర్ఛ మాత్రమేనని హిందీ భాష్యంలో కూడా స్పష్టం చేయబడింది. ఇలా అతడు సేన భయాన్ని పోగొట్టి ఆశను కలిగిస్తాడు.

విభీషణుని మాట విని బుద్ధిమంతుడైన మారుతి కూడా బ్రహ్మాస్త్రాన్ని గౌరవించి ఇలా అన్నాడు — ‘అస్త్రంతో దెబ్బతిన్న ఈ సైన్యంలో వేగవంతులైన వానరులలో ఎవరెవరు ప్రాణాలతో ఉన్నారో వారివారి దగ్గరకు మనమిద్దరం వెళ్ళి ఓదారుద్దాం.’ అప్పుడు ఆ వీరులిద్దరూ — హనుమంతుడూ రాక్షసోత్తముడైన విభీషణుడూ — ఒకేసారి చేతుల్లో కాగడాలు పట్టుకొని రాత్రివేళ రణరంగంలో తిరిగారు. వారు భూమిని చూశారు — అది తోకలు తెగిన, చేతులూ తొడలూ పాదాలూ వేళ్ళూ మెడలూ చీలిన, రక్తం స్రవిస్తున్న శరీరాలతో కూలిపడిన పర్వతాకారులైన వానరులతో నిండి ఉంది, పడిపోయిన మెరుస్తున్న శస్త్రాలతో వ్యాపించి ఉంది. సుగ్రీవుని, అంగదుని, నీలుని, శరభుని, గంధమాదనుని, జాంబవంతుని, సుషేణుని, వేగదర్శిని, మైందుని, నలుని, జ్యోతిర్ముఖుని, ద్వివిదుని, ఇంకా ఇతర వానరులను వారు రణంలో హతులై ఉండడం చూశారు. స్వయంభువుకు ప్రియమైన ఆ బ్రహ్మాస్త్రంతో, పగటిలో ఐదవ భాగం మిగిలి ఉండగా, వేగవంతులైన వానరులలో అరవై ఏడు కోట్లమంది హతులయ్యారు. హిందీ భాష్యంలో ‘హత’ అనే పదానికి ‘హతులూ గాయపడినవారూ’ అనే అర్థం ఇవ్వబడింది — చాలామంది మూర్ఛపోయినవారే, మరణించినవారు కారు. రాత్రివేళ కాగడాల వెలుగులో రణభూమి దర్శనం భీకరమైన, కరుణాజనకమైన చిత్రం. విభీషణుడూ హనుమంతుడూ ఇక్కడ సహచరులు — ఒకడు రాక్షసుడు, మరొకడు వానరుడు, ఇద్దరూ రాముని హితాన్నే ఆలోచిస్తారు. సేనాపతుల పేర్లను లెక్కించి కవి విపత్తు పరిమాణాన్ని చూపుతాడు — ప్రముఖులందరూ కూడా కూలిపోయారు. అటువంటి చీకటిలో కూడా వారిద్దరూ నిరాశ చెందరు, బ్రతికి ఉన్నవారి కోసం వెతుకుతారు. ‘అరవై ఏడు కోట్లు’ అనే సంఖ్య అస్త్రపు అమోఘత్వాన్ని సూచిస్తుంది, ఒక్క పగటి భాగంలోనే ఇంత సైన్యం కూల్చబడింది. రాత్రివేళ కూడా వారిద్దరూ విశ్రాంతి తీసుకోరు, ఎందుకంటే ప్రతి వానరుని ప్రాణమూ వారికి ముఖ్యమైనది. కాగడాల వెలుగులో కూలిపడిన ఆ వానరులు పర్వతాల వలె కనిపిస్తారు, వారి రక్తం నదిలా ప్రవహిస్తుంది. ఈ దృశ్యం యుద్ధపు భీకరతను స్పష్టంగా చూపుతుంది. విభీషణుడూ హనుమంతుడూ కేవలం లెక్కపెట్టడం కాదు, బ్రతికి ఉన్న ప్రతి ఒక్కరినీ ఓదార్చాలని కోరుకుంటారు. ఇక్కడ కరుణా వీరత్వమూ కలిసి కనిపిస్తాయి. ఒకప్పుడు లంకను జయించడానికి వచ్చినవారే ఇప్పుడు నేలపై పడుకొని ఉన్నారు — ఇది విపర్యయపు కరుణ.

సముద్రప్రవాహం వంటి, భీకరమైన, బాణాలతో పీడితమైన సైన్యాన్ని చూసి హనుమంతుడు విభీషణునితో కలిసి జాంబవంతుని వెతికాడు. స్వభావసిద్ధమైన ముసలితనంతో కూడిన, వృద్ధుడైన, వందలాది బాణాలతో నిండిన, ప్రజాపతి కుమారుడైన, ఆరిపోతున్న అగ్నివంటి ఆ వీరుని చూసి పౌలస్త్యుడు (విభీషణుడు) దగ్గరకు వెళ్ళి ఇలా అన్నాడు — ‘ఆర్యా, వాడి బాణాలతో నీ ప్రాణాలు పోలేదు కదా?’ అది విని భల్లూకశ్రేష్ఠుడైన జాంబవంతుడు కష్టంగా మాట వెలువరిస్తూ ఇలా అన్నాడు — ‘మహావీర్యుడవైన నైరృతేంద్రా, నీ స్వరంతోనే నిన్ను గుర్తిస్తున్నాను; వాడి బాణాలతో శరీరం చీలిన నేను కంటితో నిన్ను చూడలేకపోతున్నాను. సువ్రతా, ఎవని వల్ల అంజన మంచి సంతానం గలదయిందో, మాతరిశ్వుడు (వాయువు) కూడా మంచి సంతానం గలవాడయ్యాడో, ఆ వానరశ్రేష్ఠుడైన హనుమంతుడు ఎక్కడైనా ప్రాణాలతో ఉన్నాడా?’ విభీషణుడు ఆశ్చర్యపడి అడిగాడు — ‘ఆర్యపుత్రులను దాటవేసి మారుతిని గురించి ఎందుకు అడుగుతున్నావు? వాయుపుత్రునిపై చూపినంత స్నేహం నీవు సుగ్రీవునిపై గానీ, అంగదునిపై గానీ, రాఘవునిపై గానీ చూపలేదు.’ జాంబవంతుడు ఇలా అన్నాడు — ‘నైరృతశార్దూలా, మారుతిని ఎందుకు అడుగుతున్నానో విను. ఈ వీరుడు బ్రతికి ఉంటే హతమైన సైన్యం కూడా హతం కానిదే; హనుమంతుడు ప్రాణాలు విడిస్తే బ్రతికి ఉన్న మనం కూడా మృతులమే. నాయనా, వాయువు వంటి, వైశ్వానరునితో (అగ్నితో) సమానమైన వీర్యం గల మారుతి బ్రతికి ఉంటే, అప్పుడే బ్రతుకుపై ఆశ ఉంటుంది.’ అప్పుడు హనుమంతుడు వృద్ధుని దగ్గరకు వెళ్ళి జాంబవంతుని పాదాలు పట్టుకొని వినయంతో నమస్కరించాడు. హనుమంతుని మాట విని ఇంద్రియాలు బాధపడుతున్నప్పటికీ ఆ భల్లూకశ్రేష్ఠుడు తాను మళ్ళీ పుట్టినట్లు భావించాడు. ఇక్కడ జాంబవంతుని దూరదృష్టి స్పష్టంగా ఉంది — ఈ సంకటానికి ఉపాయం చేయగలవాడు హనుమంతుడు ఒక్కడేనని అతనికి తెలుసు, అందుకే మొదట అతని ప్రాణాన్ని గురించే అడుగుతాడు. విభీషణుని ప్రశ్న పాఠకుని ప్రశ్న కూడా, దానికి సమాధానంతో హనుమంతుని గొప్పతనం ప్రకాశించింది. చూపు లేకపోయినా వృద్ధుడు స్వరంతోనే విభీషణుని గుర్తిస్తాడు — దీనివల్ల అతని అనుభవం సూచించబడుతుంది. హనుమంతుని వినయం కూడా చూడదగినది — మహాబలుడైనప్పటికీ అతడు వృద్ధుని పాదాలు పట్టుకొని నమస్కరిస్తాడు. జాంబవంతుడు వృద్ధుడు, బ్రహ్మదేవుని కుమారుడు, ఇంతకుముందు దేవాసుర యుద్ధాలను కూడా చూసినవాడు. కాబట్టి అతని మాటకున్న గౌరవం అందరికీ తెలుసు. అతడు బాణాలతో పీడితుడు, కళ్ళతో చూడలేడు, అయినా అతని బుద్ధి స్థిరంగా ఉంది. అతడు మొదట తన క్షేమాన్ని గానీ, రాముని క్షేమాన్ని గానీ అడగడు, హనుమంతుని క్షేమాన్ని అడుగుతాడు. ఇది విని విభీషణుడు ఆశ్చర్యపోతాడు. జాంబవంతుని సమాధానం సర్గ మొత్తానికి కీలకం — హనుమంతుడు బ్రతికి ఉంటే అతడు ఓషధులను తేగలడు, వాటితో అందరూ బ్రతుకుతారు. కాబట్టి హనుమంతుని ప్రాణమే అందరి ప్రాణాలకూ మూలం. ‘హతమప్యహతం బలమ్’ (హతమైన సైన్యమూ హతం కానిదే) అనే విరోధాభాసం అతని విశ్వాసాన్ని చూపుతుంది. ‘జీవంతోఽపి మృతా వయమ్’ (బ్రతికి ఉన్నా మనం మృతులమే) అనే మాట అతడు లేకపోతే కలిగే నిరాశను సూచిస్తుంది. హనుమంతుడు స్వయంగా దగ్గరకు వచ్చి నమస్కరించినప్పుడు వృద్ధుడు మళ్ళీ ప్రాణం పొందినట్లు భావిస్తాడు. ఇక్కడ గురుశిష్య సంబంధం వంటి భావం కనిపిస్తుంది. వృద్ధుని ఆనందం తన కోసం కాదు, సేనను రక్షించవచ్చనే ఆశ వల్ల. ముద్రణలో ‘వివ్యథితేంద్రియః’ అనే పాఠం ఉంది — ఇంద్రియాలు పీడితమైనా అతడు ఆనందాన్ని పొందుతాడు. విభీషణుడు కూడా ఇక్కడ ఒక పాఠం నేర్చుకుంటాడు — బాహ్యమైన పదవి కాదు, కార్యసామర్థ్యమే ముఖ్యం. జాంబవంతుని దృష్టిలో రాజైన సుగ్రీవుడూ రాజకుమారులూ పూజ్యులే, కానీ సంకటంలో రక్షకుడు హనుమంతుడే. ఈ వివేకం వృద్ధుని అనుభవం నుండి పుట్టినది.

అప్పుడు మహాతేజస్వి అయిన జాంబవంతుడు హనుమంతునితో ఇలా అన్నాడు — ‘వానరశార్దూలా, రా, వానరులను రక్షించడానికి నీవే తగినవాడవు. పరాక్రమంలో సరిపోయేవాడు ఇంకొకడు లేడు; నీవు వీరికి పరమ మిత్రుడవు. ఇది నీ పరాక్రమం చూపవలసిన సమయం, మరెవ్వరినీ నేను చూడడం లేదు. భల్లూక వానర వీరుల సేనలను సంతోషపెట్టు, కూలిపోయిన ఈ రామలక్ష్మణులను బాణాల గాయాలనుండి విముక్తులను చెయ్యి. సముద్రం మీదుగా ఎంతో దూరం ప్రయాణించి, పర్వతశ్రేష్ఠమైన హిమవంతానికి వెళ్ళాలి. శత్రుసంహారకా, అక్కడ బంగారు మయమైన, అతి ఎత్తైన ఋషభమనే ఉత్తమ పర్వతాన్నీ, కైలాస శిఖరాన్నీ చూస్తావు. ఆ రెండు శిఖరాల మధ్య ప్రకాశించే, సాటిలేని కాంతిగల, సమస్త ఓషధులతో కూడిన ఓషధిపర్వతాన్ని చూస్తావు. దాని శిఖరంపై పుట్టిన, పది దిక్కులనూ వెలిగించే, ప్రకాశించే నాలుగు ఓషధులను చూస్తావు — మృతసంజీవని, విశల్యకరణి, సువర్ణకరణి, సంధాని అనే మహౌషధి. హనుమా, వాటన్నిటినీ తీసుకొని త్వరగా తిరిగి రావాలి. గంధవహుని (వాయువు) పుత్రా, వానరులకు ప్రాణాలను కలిపి ఓదార్చు.’ నాలుగు ఓషధుల పేర్లే వాటి పనిని చెబుతాయి — మృతుని బ్రతికించడం, బాణపు ముల్లును బయటకు తీయడం, దేహానికి మునుపటి వర్ణాన్ని తిరిగి ఇవ్వడం, విరిగిన అవయవాలను అతకడం. జాంబవంతుని ఉపదేశం అత్యంత స్పష్టమైనది — మార్గం, రెండు పర్వతాల పేర్లు, ఓషధుల స్థానం, వాటి రూపం అన్నీ నిర్దేశించబడ్డాయి. వృద్ధుని జ్ఞానమూ యువకుని బలమూ ఇక్కడ కలిశాయి. ‘నాన్యం పశ్యామి కంచన’ (మరెవ్వరినీ చూడడం లేదు) అనే మాటతో జాంబవంతుడు భారమంతా హనుమంతునిపైనే ఉంచుతాడు. ఈ క్షణం సుందరకాండలో సముద్రలంఘనానికి ముందు జాంబవంతుడు చేసిన ప్రోత్సాహాన్ని కూడా గుర్తుచేస్తుంది. హనుమంతుని వేగం వాయువేగం వంటిదని జాంబవంతునికి తెలుసు, కాబట్టి దూరంగా ఉన్న హిమవంతం కూడా అతనికి దగ్గరే. మునుపు సముద్రలంఘనానికి ముందు చేసినట్లే అతడు హనుమంతునికి అతని సామర్థ్యాన్ని గుర్తుచేస్తాడు. ‘త్వమేషాం పరమః సఖా’ (నీవు వీరికి పరమ మిత్రుడవు) అనే మాటతో అతడు హనుమంతుని హృదయంలో కర్తవ్యబుద్ధిని మేల్కొలుపుతాడు. ఓషధుల తేజస్సు పది దిక్కులనూ వెలిగిస్తుంది, కాబట్టి రాత్రివేళ కూడా అవి సులభంగా కనిపిస్తాయని అతడు సూచిస్తాడు. ఈ ఓషధులు రామలక్ష్మణులను మాత్రమే కాదు, కూలిపోయిన వానరులందరినీ కూడా బ్రతికించగలవు. కాబట్టి హనుమంతుని ఒక్క ప్రయాణపు ఫలాన్ని సేన మొత్తమూ పొందుతుంది. ‘క్షిప్రమ్’ (త్వరగా) అనే పదం సమయపు ప్రాముఖ్యాన్ని చూపుతుంది — రాత్రిలోనే పని పూర్తి చేయాలి, ఎందుకంటే తెల్లవారగానే శత్రువులు మళ్ళీ దాడి చేస్తారు. జాంబవంతుని మాటలలో ఆజ్ఞా ఉంది, ప్రేమా ఉంది — ‘వానరశార్దూలా’, ‘శత్రుసంహారకా’, ‘గంధవహపుత్రా’ అనే సంబోధనలతో అతడు హనుమంతుని ప్రోత్సహిస్తాడు.

జాంబవంతుని మాట విని వాయుపుత్రుడైన హనుమంతుడు గాలి వేగాలతో సముద్రం పొంగినట్లు బలోత్సాహాలతో నిండిపోయాడు. పర్వతతటపు అంచున నిలిచి ఆ ఉత్తమ పర్వతాన్ని నొక్కుతూ వీరుడైన హనుమంతుడు రెండవ పర్వతంలా కనిపించాడు. వానరుని పాదాలతో విరిగిన ఆ పర్వతం కుంగిపోయింది; బాగా నొక్కబడి తనను తాను మోసుకోలేకపోయింది. దాని చెట్లు నేలపై పడ్డాయి, వానరుని వేగానికి మండిపోయాయి; హనుమంతుని చేత నొక్కబడిన దాని శిఖరాలు చెల్లాచెదురయ్యాయి. చెట్లూ శిలాతలాలూ విరిగిన ఆ ఉత్తమ పర్వతం ఊగిపోతుండగా వానరులు నిలవలేకపోయారు. మహాద్వారాలు ఊగిపోయి, ఇళ్ళూ గోపురాలూ విరిగిపోయి, లంక రాత్రివేళ భయంతో కలవరపడి నాట్యం చేస్తున్నట్లయింది. పర్వతం వంటి వాయుపుత్రుడు పర్వతాన్ని నొక్కి సముద్రంతో సహా భూమిని కుదిపివేశాడు. అప్పుడు ఆ వానరుడు అక్కడినుండి మేరు మందరాల వంటి, అనేక జలపాతాలతో నిండిన, నానావిధ వృక్షలతలతో వ్యాపించిన, వికసించిన తామరలూ కలువలూ గల, దేవ గంధర్వులు సేవించే, అరవై యోజనాల ఎత్తైన, విద్యాధరులూ మునిగణాలూ అప్సరసలూ సేవించే, నానామృగగణాలతో నిండిన, ఎన్నో గుహలతో శోభిల్లే మలయ పర్వతాన్ని ఎక్కాడు. అక్కడ యక్ష గంధర్వ కిన్నరులను కలవరపెడుతూ మేఘం వంటి హనుమంతుడు పెరిగిపోయాడు. పాదాలతో పర్వతాన్ని నొక్కి, బడబాగ్ని ముఖంలా నోరు తెరిచి, రాత్రిచరులను భయపెడుతూ బిగ్గరగా భయంకరంగా గర్జించాడు. పదే పదే గర్జిస్తున్న అతని ఆ ఉత్తమ నాదం విని లంకలో ఉన్న రాక్షసవ్యాఘ్రులు ఎక్కడా కదలను కూడా కదలలేకపోయారు. అప్పుడు భీకరపరాక్రముడూ శత్రుతాపకుడూ అయిన మారుతి సముద్రానికి నమస్కరించి రాఘవుని కోసం మహత్కార్యాన్ని తలపెట్టాడు. మలయ పర్వత వర్ణన (42–45) సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు; వల్గేట్‌లో మాత్రమే కనిపిస్తుంది. ఇక్కడ హనుమంతుని ఎగరడానికి ముందు సన్నాహం సుందరకాండ ఆరంభాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — అక్కడ కూడా అతడు మహేంద్ర పర్వతాన్ని నొక్కి ఎగిరాడు. పర్వతాన్ని నొక్కడంతో లంక కంపించడం అనే అతిశయోక్తి అతని బలానికి నిదర్శనం. సముద్రానికి నమస్కారం అతని వినయాన్నీ కృతజ్ఞతనూ చూపుతుంది — మహత్కార్యాన్ని ఆరంభిస్తూ అతడు దేవతను స్మరిస్తాడు. ‘రాఘవార్థే’ (రాఘవుని కోసం) అనే పదంతో అతని ప్రయత్నమంతటి లక్ష్యమూ చెప్పబడింది. గాలితో సముద్రం పెరిగినట్లు జాంబవంతుని మాట విని హనుమంతుని శరీరంలో బలం పెరుగుతుంది. అతడు నిలిచిన పర్వతం అతని భారాన్ని భరించలేదు — చెట్లు పడిపోతాయి, శిలలు పగులుతాయి, శిఖరాలు చెల్లాచెదురవుతాయి. ఆ పర్వతం కంపించడంతో దగ్గరలో ఉన్న వానరులు కూడా నిలవలేకపోతారు. లంక ద్వారాలూ ఇళ్ళూ గోపురాలూ విరిగిపోతాయి, నగరం భయంతో నాట్యం చేస్తున్నట్లుంటుంది. ఇదంతా హనుమంతుని అపారబలపు వర్ణన. తరువాత అతడు మలయ పర్వతాన్ని ఎక్కుతాడు. మలయం మేరు మందరాల వలె ఎత్తైనది, నానావృక్షలతలతోనూ తామరలూ కలువలతోనూ శోభిల్లేది, దేవ గంధర్వ విద్యాధర అప్సరసలు సేవించేది, నానామృగాలతోనూ గుహలతోనూ కూడినది. అక్కడ కూడా హనుమంతుడు పెరుగుతాడు, యక్ష గంధర్వ కిన్నరులు భయపడతారు. అతడు పాదాలతో పర్వతాన్ని నొక్కి, నోరు విప్పి మహానాదం చేస్తాడు. అతని నాదం విని లంకలోని రాక్షసులు భయంతో నిశ్చలులవుతారు — కదలను కూడా కదలలేరు. ఈ నాదం శత్రువులను భయపెట్టడానికే కాదు, తన సేనకు ఉత్సాహం కలిగించడానికి కూడా. చివరకు అతడు సముద్రానికి నమస్కరించి రాముని కార్యానికి సిద్ధమవుతాడు. ఇక్కడ హనుమంతుని శక్తీ భక్తీ కలిసి కనిపిస్తాయి. మునుపు సుందరకాండలో హనుమంతుడు సీతను వెతకడానికి వెళ్ళాడు, ఇప్పుడు రాముని ప్రాణరక్షణకే వెళుతున్నాడు — కార్యం మరింత గొప్పది. లంక కంపించడం రాక్షసుల రాబోయే పరాజయానికి ముందుసూచన వంటిది. మలయం దక్షిణ సముద్రతీరంలో ఉంది, కాబట్టి అక్కడినుండి ఉత్తరదిశగా హిమవంతానికి వెళ్ళడానికి అతడు అత్యున్నత స్థానాన్ని ఎంచుకుంటాడు. ధనుర్ధారి బాణాన్ని దూరంగా విసరడానికి విల్లును గట్టిగా లాగినట్లు హనుమంతుడు కూడా పర్వతాన్ని గట్టిగా నొక్కుతాడు. అతని శరీరం మేఘంలా పెరుగుతుంది, అతడు స్వయంగా పర్వతంలా కనిపిస్తాడు. దీనితో అతడు ఆకాశాన్ని దాటడానికి సిద్ధమవుతాడు. ఇక్కడ ‘పరంతపః’ అనే విశేషణం అతడు శత్రువులను తపింపజేసేవాడని గుర్తుచేస్తుంది. కవి అనేక శ్లోకాలతో ఈ క్షణాన్ని విస్తరిస్తాడు, ఎందుకంటే ఇది యుద్ధంలో నిర్ణాయకమైన క్షణం. హనుమంతుడు వెళ్ళకపోతే అంతా నశించిపోయేది. అందుకే అతని ప్రతి చర్యా జాగ్రత్తగా వర్ణించబడింది.

ప్రచండవేగం గల అతడు పాము వంటి తోకను పైకెత్తి, వీపును వంచి, చెవులను ముడుచుకొని, బడబాముఖం వంటి నోరు తెరిచి ఆకాశంలోకి ఎగిరాడు. అతడు తన వేగంతో చెట్ల గుంపులను, పర్వతాలను, శిలలను, సామాన్య వానరులను కూడా లాక్కుపోయాడు; అతని భుజాలూ తొడల వేగంతో పైకి లేచి, నెట్టబడి, వేగం తగ్గిపోయిన అవి సముద్రంలో పడిపోయాయి. సర్పశత్రువైన గరుడునితో సమానమైన వీర్యం గల వాయుపుత్రుడు సర్పదేహాల వంటి భుజాలను చాచి, దిక్కులను లాగుతున్నట్లుగా పర్వతరాజమైన శ్రేష్ఠ పర్వతం వైపు వెళ్ళాడు. అలలమాలలు గిరగిరా తిరుగుతున్న, ఆ నీటితో సమస్త జీవులూ కలవరపడుతున్న సముద్రాన్ని చూస్తూ అతడు విష్ణువు చేతినుండి విడిచిన చక్రంలా హఠాత్తుగా సాగిపోయాడు. తండ్రితో సమానమైన వేగం గల అతడు పర్వతాలనూ, పక్షిగణాలనూ, సరస్సులనూ, నదులనూ, చెరువులనూ, ఉత్తమ నగరాలనూ, సమృద్ధమైన జనపదాలనూ చూస్తూ వేగంగా వెళ్ళాడు. సూర్యమార్గాన్ని ఆశ్రయించి, అలసట లేకుండా, త్వరగా, తండ్రితో సమానమైన పరాక్రమం గల వీరుడైన హనుమంతుడు వెళ్ళాడు. మహావేగంతో కూడి, గాలి వంటి జోరుతో, ఆ వానరశార్దూలుడు శబ్దంతో దిక్కులను మారుమోగిస్తూ వెళ్ళాడు. జాంబవంతుని మాటను స్మరిస్తూ భీకరపరాక్రముడైన ఆ మహాకపి హఠాత్తుగా హిమవంతాన్ని చూశాడు — అనేక జలపాతాలతో కూడిన, ఎన్నో గుహలూ సెలయేళ్ళూ గల, తెల్లని మేఘసమూహాల వంటి అందమైన శిఖరాలతోనూ వివిధ వృక్షాలతోనూ శోభిల్లే ఆ ఉత్తమ పర్వతాన్ని చేరాడు. విష్ణుచక్రపు ఉపమ వేగాన్నీ లక్ష్యపు నిశ్చితత్వాన్నీ చూపుతుంది — చక్రం తప్పకుండా లక్ష్యాన్ని చేరినట్లు హనుమంతుడు కూడా. దారిలో చూసిన నదులూ నగరాలూ అతని ప్రయాణపు విస్తారాన్ని సూచిస్తాయి. 54–56 శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు. యాభై ఏడవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. ఎగిరే క్షణంలో అతని శరీరంలోని ప్రతి అవయవమూ వర్ణించబడింది — తోక పైకి, వీపు వంగి, చెవులు ముడుచుకొని, నోరు తెరిచి. ఈ వర్ణనా క్రమం చిత్రం వంటి దృశ్యాన్ని నిర్మిస్తుంది. అతని వేగానికి చెట్లూ శిలలూ సామాన్య వానరులూ కూడా ఆకర్షించబడి ఆకాశంలోకి లేచి, వేగం తగ్గగానే సముద్రంలో పడిపోయారు. అతడు గరుడునిలా భుజాలు చాచి ఎగురుతాడు, దిక్కులను లాగుతున్నట్లు వెళతాడు. కింద సముద్రం గిరగిరా తిరుగుతుంది, దాని జలజంతువులు కూడా తిరుగుతాయి. దారిలో అతడు పర్వతాలనూ నదులనూ సరస్సులనూ నగరాలనూ జనపదాలనూ చూస్తాడు, కానీ క్షణమైనా ఆగడు. తండ్రియైన వాయువుతో సమానమైన వేగం గలవాడు కాబట్టి సూర్యమార్గాన్ని ఆశ్రయించి అలసట లేకుండా వెళతాడు. అతని గమనపు శబ్దంతో దిక్కులు మారుమోగాయి. జాంబవంతుని మాటను స్మరిస్తూనే వెళతాడు, కాబట్టి దారి మరచిపోడు. చివరకు అతడు హిమవంతాన్ని చూస్తాడు — జలపాతాలతో, గుహలతో, సెలయేళ్ళతో, తెల్లని మేఘాల వంటి శిఖరాలతో, వృక్షాలతో శోభిల్లేదాన్ని. కవి తండ్రీకొడుకుల సామ్యాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ చెబుతాడు — ‘పితృతుల్యవేగః’, ‘పితుస్తుల్యపరాక్రమః’ — వాయుపుత్రుని వేగం వాయువు వేగమే.

అతి ఎత్తైన ఉత్తమ బంగారు శిఖరాలు గల ఆ మహాపర్వతరాజాన్ని చేరి, అతడు దేవర్షిసంఘాలు సేవించే పుణ్యమైన మహాశ్రమాలను చూశాడు. అతడు బ్రహ్మకోశాన్ని, రజతాలయాన్ని, ఇంద్రుని ఆలయాన్ని, రుద్రుడు బాణం విడిచిన స్థానాన్ని, హయగ్రీవుని స్థానాన్ని, ప్రకాశించే బ్రహ్మశిరస్సును, వైవస్వతుని (యముని) కింకరులను చూశాడు. అగ్ని ఆలయాన్ని, వైశ్రవణుని (కుబేరుని) ఆలయాన్ని, సూర్యకాంతి గల సూర్యనిబంధనాన్ని, బ్రహ్మాలయాన్ని, శంకరుని ధనుస్సును, భూమి నాభిని చూశాడు. శ్రేష్ఠమైన కైలాసాన్ని, హిమవంతపు శిలను, వృషభాన్ని (ఋషభ పర్వతాన్ని), కాంచనశైలాన్ని, ప్రకాశించే సమస్త ఓషధులతో దేదీప్యమానంగా వెలుగుతున్న సర్వౌషధిపర్వతరాజాన్ని చూశాడు. అగ్నిరాశిలా ప్రకాశిస్తున్న దానిని చూసి ఇంద్రదూతయైన వాయువు పుత్రుడు ఆశ్చర్యపడ్డాడు, ఆ ఓషధిపర్వతరాజంపైకి దూకి అక్కడ ఓషధుల కోసం వెతికాడు. వేలాది యోజనాలు దాటి వచ్చిన ఆ మహాకపి దివ్యౌషధులను ధరించిన ఆ పర్వతంపై తిరిగాడు. ఆ ఉత్తమ పర్వతంపై ఉన్న మహౌషధులన్నీ తమను కోరి వస్తున్నవానిని గుర్తించి కనిపించకుండా పోయాయి. అవి కనిపించకపోవడంతో మహాత్ముడైన హనుమంతుడు కోపించాడు, రోషంతో బిగ్గరగా గర్జించాడు; సహించలేక, అగ్నివంటి కళ్ళతో అతడు ఆ పర్వతరాజంతో ఇలా అన్నాడు — ‘పర్వతేంద్రా, రాఘవునిపై దయ చూపకూడదని నీవు ఇంత దృఢంగా నిశ్చయించుకున్నావా ఏమిటి? చూడు, ఈ రోజు నా బాహుబలానికి లొంగిపోయి నీవు ముక్కలై చెల్లాచెదురవ్వడం చూడు.’ హిమవంతంలోని తీర్థాల జాబితా పురాణప్రసిద్ధమైనది; వాటి దర్శనంతో హనుమంతుని ప్రయాణం తీర్థయాత్ర వంటిదవుతుంది. ఓషధులు అంతర్ధానమవడం వాటి దివ్యత్వాన్ని సూచిస్తుంది — అవి తమను తామే రక్షించుకుంటాయి. హనుమంతుని కోపం కూడా స్వార్థం వల్ల కాదు, రాఘవుని కోసమే. ‘రాఘవే నాసి కృతానుకంపః’ (రాఘవునిపై దయ చూపలేదు) అనే మాటతో అతడు పర్వతాన్ని కూడా రామభక్తి అనే గీటురాయి మీదికి తెస్తాడు. హిమవంతంలో అతడు చూసే స్థానాలన్నీ దేవతలకూ ఋషులకూ ఆశ్రయాలు — బ్రహ్మకూ, ఇంద్రునికీ, రుద్రునికీ, అగ్నికీ, కుబేరునికీ, సూర్యునికీ, యమునికీ. ఇలా హిమవంతం సర్వదేవమయమైన పర్వతమని కవి చూపుతాడు. తరువాత అతడు అగ్నిరాశిలా ప్రకాశిస్తున్న ఓషధిపర్వతాన్ని చూస్తాడు, ఆశ్చర్యపడతాడు. కానీ ఓషధుల కోసం వెతికినప్పుడు అవి అదృశ్యమవుతాయి. ఇది అతనికి ఒక పరీక్ష వంటిది. అతడు నిరాశ చెందడు, కోపిస్తాడు, పర్వతాన్ని బెదిరిస్తాడు. అతని మాటలో రామభక్తీ దృఢనిశ్చయమూ కనిపిస్తాయి. ‘అద్య మద్బాహుబలాభిభూతః’ (ఈ రోజు నా బాహుబలానికి లొంగి) అనే మాటతో అతడు తన సంకల్పాన్ని వెల్లడిస్తాడు — ఓషధులు దొరకకపోతే పర్వతాన్నే మొత్తంగా తీసుకుపోవాలి. కోరి వస్తున్నవానిని చూసి ఓషధులు దాక్కుంటాయి — దీనివల్ల దివ్యవస్తువులు దుర్లభమైనవని సూచించబడుతుంది. కానీ హనుమంతుని భక్తి ముందు దుర్లభమైనది కూడా సులభమవుతుంది. అతని కోపం కళ్ళలో అగ్నిలా కనిపిస్తుంది.

అతడు చెట్లతో, ఏనుగులతో, బంగారంతో, వేలాది ధాతువులతో కూడిన, శిఖరాలు చెల్లాచెదురైన, అగ్రభాగపు చరియలు మండుతున్న దాని శృంగాన్ని పట్టుకొని వేగంగా హఠాత్తుగా పెకలించాడు. దానిని పెకలించి, దేవాసురేంద్రులతో సహా లోకాలను భయపెడుతూ అతడు ఆకాశంలోకి ఎగిరాడు; అనేక ఖేచరులు స్తుతిస్తుండగా గరుడుని వంటి ఉగ్రవేగంతో వేగంగా వెళ్ళాడు. సూర్యమార్గాన్ని అనుసరిస్తూ, సూర్యుని వంటి కాంతిగల శిఖరాన్ని పట్టుకొని అతడు సూర్యుని సమీపంలో మరొక సూర్యునిలా ప్రకాశించాడు. ఆ పర్వతంతో, పర్వతం వంటి వాయుపుత్రుడు వేయి అంచులు గల, అగ్నితో కూడిన చక్రాన్ని ఆకాశంలో ధరించిన విష్ణువులా ఎంతో ప్రకాశించాడు. అతనిని చూసి వానరులు గర్జించారు; అతడు కూడా వారిని చూసి ఆనందంతో గర్జించాడు; వారి ఉత్కృష్టమైన నాదం విని లంకలో ఉన్న రాక్షసులు మరింత భయంకరంగా అరిచారు. శిఖరాన్ని ధరించిన హనుమంతుడు రెండవ సూర్యునిలా ప్రకాశిస్తాడు — ఈ ఉపమ అతని తేజస్సునూ కార్యపు ప్రాముఖ్యాన్నీ చూపుతుంది. వానరుల హర్షనాదం ఆశ తిరిగి రావడం, రాక్షసుల మరింత భయంకరమైన నాదం మాత్రం భయానికి సూచన. ఇలా అసాధ్యమైనదిగా కనిపించిన కార్యాన్ని హనుమంతుడు తన బుద్ధితో సాధిస్తాడు — ఓషధులను గుర్తించలేకపోతే శిఖరాన్నే మొత్తంగా తెస్తాడు. అతడు ఆకాశంలో గరుడవేగంతో వెళతాడు, ఖేచరులు అతనిని స్తుతిస్తారు. విష్ణుచక్రపు ఉపమ మళ్ళీ వస్తుంది, దానితో అతని దివ్యత్వం సూచించబడుతుంది. శిఖరం మండుతున్న అగ్రచరియలతో, ధాతువులతో, ఏనుగులతో కూడినది — పర్వతఖండం మొత్తం సజీవంగానే పెకలించబడింది.

అప్పుడు మహాత్ముడైన హనుమంతుడు ఆ ఉత్తమ పర్వతంతో కలిసి వానరసైన్యం మధ్యలో దిగాడు. వానరశ్రేష్ఠులకు తల వంచి నమస్కరించి, అతడు విభీషణుని కౌగిలించుకున్నాడు. మనుష్యరాజు కుమారులిద్దరూ కూడా ఆ మహౌషధుల వాసన పీల్చి అప్పుడు గాయాలనుండి విముక్తులయ్యారు; ఇతర వానరవీరులు కూడా లేచారు. ఆ శ్రేష్ఠ ఓషధుల వాసనతో వానరవీరులందరూ, హతులైనవారు కూడా, క్షణంలో గాయాలూ బాధలూ లేనివారై, రాత్రి చివర నిద్రనుండి మేల్కొన్నవారిలా లేచారు. లంకలో వానరులూ రాక్షసులూ యుద్ధం మొదలుపెట్టినప్పటినుండి, రావణుని ఆజ్ఞ మేరకు, తన మానం కోసం, రణంలో కపికుంజరుల చేత చంపబడిన రాక్షసులందరినీ చంపబడిన వెంటనే సముద్రంలోకే విసిరివేసేవారు — కాబట్టి రాక్షసులు మళ్ళీ బ్రతకలేదు. అప్పుడు ఉద్ధతవేగం గల వాయుపుత్రుడైన ఆ వానరుడు ఆ ఓషధిపర్వతాన్ని వేగంగా హిమవంతానికే తీసుకువెళ్ళి, మళ్ళీ రాముని దగ్గరకు వచ్చి కలిశాడు. 74–76 శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; ఇలా వల్గేట్ రాక్షసులు మళ్ళీ బ్రతకకపోవడానికి కారణాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది — రావణుని ఆజ్ఞ మేరకు, మానం కోసం, హతులైన రాక్షసులు సముద్రంలోకి విసిరివేయబడ్డారు. శిఖరాన్ని తిరిగి అప్పగించడం హనుమంతుని మర్యాదను చూపుతుంది — కార్యం సాధించాక అతడు పరుల సొత్తును ఉంచుకోడు. మహౌషధుల వాసన మాత్రంతోనే రామలక్ష్మణులు గాయాలనుండి విముక్తులై లేస్తారు — స్పర్శ కూడా అవసరం లేదు. మరణించిన వానరులు కూడా నిద్రనుండి మేల్కొన్నట్లు లేస్తారు. హనుమంతుడు మొదట పెద్దలకు నమస్కరిస్తాడు, తరువాత విభీషణుని కౌగిలించుకుంటాడు — అతని వినయమూ సౌహార్దమూ కనిపిస్తాయి. రాత్రి చీకటిలో ఆరంభమైన కథ ప్రభాతపు ఆశతో ముగుస్తుంది. రాక్షసులు మాత్రం బ్రతకలేదు, ఎందుకంటే వారి శవాలు ముందే సముద్రంలోకి విసిరివేయబడ్డాయి — ఇది వల్గేట్ పాఠానికి ప్రత్యేకమైన వివరాంశం.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुःसप्ततितमः सर्गः॥ ७४॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి