॥वाल्मीकिरामायणम् యుద్ధకాండ · 75వ సర్గ

యుద్ధకాండ

సర్గ

లంకాదహనం, సంకుల యుద్ధం

సుగ్రీవుని ఆదేశం, కాగడాలతో వానరుల లంకాప్రవేశం, నగరదహనం, రాముని ధనుష్టంకారం, రావణుని క్రోధం, కుంభ నికుంభాదుల బయలుదేరడం, వానర రాక్షసుల ఘోర యుద్ధం

రామలక్ష్మణులు మళ్ళీ లేచిన తరువాత మహాతేజస్వి అయిన వానరేశ్వరుడు సుగ్రీవుడు హనుమంతునికి ప్రయోజనకరమైన కార్యాన్ని తెలియజేస్తూ ఈ మాట అన్నాడు. ‘కుంభకర్ణుడు హతుడయ్యాడు, రావణుని కుమారులు కూడా చంపబడ్డారు, కాబట్టి రావణుడు ఇప్పుడు ఉపనిర్హారం చేయలేడు — అతడు యుద్ధాన్ని ఆపలేడు, ఆలస్యమూ చేయలేడు. కాబట్టి మహాబలులూ చురుకైనవారూ అయిన వానరులందరూ కాగడాలు పట్టుకొని వెంటనే లంకపై విరుచుకుపడాలి.’ సుగ్రీవుని నీతి స్పష్టమైనది — శత్రువు బలహీనుడయ్యాడు, ఇప్పుడు అతని నగరాన్ని దహించడానికి తగిన సమయం. అప్పుడు సూర్యుడు అస్తమించగా, భయంకరమైన రాత్రి ఆరంభంలో ఆ వానరశ్రేష్ఠులు కాగడాలతో లంక వైపు వెళ్ళారు. రాత్రి ఆరంభమే దాడికి తగిన సమయంగా ఎంచుకోబడింది, ఎందుకంటే చీకటిలో అగ్ని వెలుగు ఎక్కువ భయాన్ని కలిగిస్తుంది. మునుపు హనుమంతుడు ఒంటరిగా లంకను దహించాడు; ఇప్పుడు వానరసేన మొత్తం ఆ పని చేస్తుంది. ఇలా సుగ్రీవుడు రాజువలె నీతిని ఆలోచించి ఆదేశమిస్తాడు, హనుమంతుడు అతని ఆదేశాన్ని పాలించడానికి సిద్ధంగా ఉన్నాడు.

కాగడాలు చేతబట్టిన వానరగణాలు అన్నివైపులనుండి దూసుకురాగా, కాపలాలో ఉన్న వికృతనేత్రాల రాక్షసులు హఠాత్తుగా పారిపోయారు — నగరరక్షకులే మొదట పారిపోయారు. సంతోషించిన వానరులు గోపురాలపై, అట్టాలికలపై, వీధులపై, వివిధ సంచారమార్గాలపై, దారులపై, మేడలపై నిప్పు పెట్టారు. అప్పుడు హవిస్సు తినే అగ్ని వారి వేలాది ఇళ్ళను దహించింది; పర్వతాకారంలో ఉన్న మేడలు నేలపై కూలిపోసాగాయి. అక్కడ అగరు, శ్రేష్ఠమైన మంచి చందనం, ముత్యాలు, నునుపైన మణులు, వజ్రాలు, పగడాలు దహించుకుపోయాయి. అందమైన నారబట్టలు, పట్టుబట్టలు, వివిధ రకాల గొర్రె ఉన్ని వస్త్రాలు, ఉన్ని బట్టలు, బంగారు పాత్రలు, ఆయుధాలు కాలిపోయాయి. నానావిధ ఆకారాల గుర్రపు జీనులూ సరంజామా, ఏనుగుల మెడపట్టెలూ నడుముపట్టీలూ, సంస్కరించిన రథసామగ్రి, యోధుల కవచాలు, ఏనుగులకూ గుర్రాలకూ కవచాలు, ఖడ్గాలు, విల్లులు, అల్లెత్రాళ్ళు, బాణాలు, తోమరాలు, అంకుశాలు, శక్తులు కాలిపోయాయి. రోమాలతో, వెంట్రుకలతో చేసినవీ, పులిచర్మాలూ, ఎన్నో అండజ (పక్షుల నుండి వచ్చిన) వస్తువులూ, ముత్యాలతో మణులతో విచిత్రంగా అలంకరించిన మేడలూ, వివిధ అస్త్రసమూహాలూ అగ్నిలో కాలిపోయాయి; నానావిధ చిత్రమైన ఇళ్ళను అగ్ని దహించింది. కవి పొడవైన జాబితాతో లంక సమృద్ధిని చూపుతాడు — రావణుడు కూడబెట్టిన ధనమంతా ఒక్క రాత్రిలో భస్మమైపోయింది. ఈ జాబితా యుద్ధసామగ్రి నాశనాన్ని కూడా సూచిస్తుంది, ఎందుకంటే గుర్రాలూ ఏనుగులూ రథాల సామగ్రీ ఆయుధాలూ కాలిపోయాయి. ఎనిమిదవ శ్లోకం నుండి పదమూడవ శ్లోకం వరకు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; వల్గేట్ మాత్రమే ఈ విస్తృతమైన జాబితాను ఇస్తుంది. వానరులు నిప్పు పెట్టినప్పుడు వారు సంతోషంగా ఉన్నారు — మునుపటి రాత్రి వారు మూర్ఛపోయి ఉన్నారు, ఈ రోజు విజేతల వలె ఉన్నారు. రక్షకులు పారిపోవడంతో నగరం రక్షణ లేనిదయింది. ఇళ్ళు ఒక్కొక్కటిగా కాదు, వేలకొద్దీ కాలిపోయాయి. పర్వతాకారపు మేడలు కూలినప్పుడు పెద్ద శబ్దం వస్తుంది, దుమ్మూ పొగా అంతటా వ్యాపిస్తాయి. సుగంధద్రవ్యాలు కాలినప్పుడు వాటి వాసన కూడా అంతటా వ్యాపిస్తుంది — అగరు చందనాల పొగ గాలిని నింపుతుంది. రావణుడు దేవతల నుండీ గంధర్వుల నుండీ అపహరించిన రత్నాలు కూడా అగ్నిలో నశిస్తాయి. వస్త్రాలు, పాత్రలు, గుర్రాలూ ఏనుగులూ రథాల సామగ్రి, యోధుల కవచాలు, అన్నిరకాల ఆయుధాలు — వీటి నాశనంతో రాక్షససేన యుద్ధసామర్థ్యం కూడా క్షీణించింది. ఇలా దహనం కేవలం ధననాశనం కాదు, యుద్ధసాధనాల నాశనం కూడా. మునుపు సుందరకాండలో హనుమంతుడు తోకకు అంటుకున్న నిప్పుతో లంకను దహించాడు, అప్పుడు ఎన్నో ఇళ్ళు కాలిపోయాయి. ఇప్పుడు రెండవసారి లంక దహించబడుతోంది, కానీ ఈసారి వానరసేన మొత్తం ఈ పని చేస్తోంది, కాబట్టి నష్టం ఎక్కువ. వానరులు గోపురాలపైనా దారులపైనా నిప్పు పెడతారు, దానివల్ల రాక్షసులు పారిపోను కూడా పారిపోలేరు.

ఇళ్ళపై ఆసక్తి గల రాక్షసులందరి నివాసాలూ కాలిపోయాయి — బంగారంతో చిత్రించిన కవచాలు ధరించేవారు, పూలమాలలూ పాత్రలూ వస్త్రాలూ ధరించేవారు, సీధువు (మద్యం) తాగి కళ్ళు చలించేవారు, మదంతో తడబడుతూ నడిచేవారు, ప్రియురాళ్ళు వస్త్రాలు పట్టుకొని వేలాడుతున్నవారు, శత్రువులపై కోపం పుట్టినవారు. కొందరు గదలూ శూలాలూ ఖడ్గాలూ చేతబట్టినవారు, ఇతరులు తింటూ తాగుతూ ఉన్నవారు, మరికొందరు విలువైన పడకలపై ప్రియురాళ్ళతో నిద్రిస్తున్నవారు, ఇంకొందరు భయపడి కుమారులను ఎత్తుకొని అన్నివైపులకూ వేగంగా పరుగెడుతున్నవారు — ఇలా లంకానివాసులైన లక్షలాది మందిని అప్పుడు అగ్ని దహించింది, మళ్ళీ మళ్ళీ ప్రజ్వలించింది. ఇక్కడ కవి రాక్షసుల విలాసమయ జీవితాన్నీ కరుణాజనకమైన అంతాన్నీ కలిపి చూపుతాడు — మద్యపానం, భోజనం, ప్రియురాళ్ళతో శయనం, సరిగ్గా అదే క్షణంలో అగ్ని వచ్చింది. కుమారులను ఎత్తుకొని పరుగెత్తే తండ్రులు యుద్ధంలో బాధపడే నిరపరాధులను గుర్తుచేస్తారు. ‘గృహగృధ్ను’ అనే పదం ఇంటిపై ఆసక్తిని సూచిస్తుంది — ఇళ్ళపై లోభం గలవారి ఇళ్ళే నశించాయి. కవి రాక్షసుల వివిధ స్థితులను వర్ణిస్తాడు — కొందరు సుర తాగుతున్నారు, కొందరు భుజిస్తున్నారు, కొందరు నిద్రిస్తున్నారు, కొందరు భయంతో పరుగెడుతున్నారు. వీరంతా యుద్ధంలో లేని సామాన్య నగరవాసులు. వారి దహనం యుద్ధపు క్రౌర్యాన్ని చూపుతుంది. కానీ ‘శత్రుసంజాతమన్యూనామ్’ (శత్రువులపై కోపం పుట్టినవారు) అనే పదంతో వారు కూడా రాముని శత్రువులేనని కవి సూచిస్తాడు. లక్షలాది మంది ఒక్క రాత్రిలో నశించారు. ఇలా కవి సుఖానికీ దుఃఖానికీ ఉన్న వైరుధ్యాన్ని చూపుతాడు.

సారవంతమైన, విలువైన, గంభీరమైన గుణాలు గల, బంగారు చంద్రాకారాలతోనూ అర్ధచంద్రాకారాలతోనూ అలంకరించిన, పైఅంతస్తుల చంద్రశాలలతో ఎత్తైన, చిత్రమైన కిటికీలు గల, దృఢమైన పునాదులు గల, మణులతోనూ పగడాలతోనూ చిత్రించిన, సూర్యుని తాకుతున్నట్లున్న పర్వతాల వంటి భవనాలను — క్రౌంచ పక్షుల, నెమళ్ళ, వీణల, ఆభరణాల ధ్వనులతో మారుమోగే వాటిని — ఆ అగ్ని దహించింది. అగ్ని చుట్టుముట్టిన తోరణాలు వేసవిలో మెరుపులతో కట్టబడిన మేఘజాలాల వలె ప్రకాశించాయి. అగ్ని చుట్టుముట్టిన ఇళ్ళు దావాగ్నితో వెలుగుతున్న మహాపర్వత శిఖరాల వలె ప్రకాశించాయి. విమానాలలో (ఏడంతస్తుల మేడలలో) నిద్రిస్తున్న సుందరస్త్రీలు కాలిపోతూ ఆభరణాలను విడిచిపెట్టి ‘హా హా’ అని బిగ్గరగా అరిచారు. అగ్ని చుట్టుముట్టిన భవనాలు వజ్రధారి (ఇంద్రుని) వజ్రాయుధంతో దెబ్బతిన్న మహాపర్వత శిఖరాల వలె కూలిపోయాయి. దూరంనుండి చూస్తే కాలిపోతున్న అవి మండుతున్న హిమవంతపు శిఖరాల వలె ప్రకాశించాయి. జ్వాలలతో ప్రజ్వలిస్తూ కాలిపోతున్న మేడల శిఖరాలతో రాత్రివేళ ఆ లంక పూచిన మోదుగు చెట్లతో ఉన్నట్లు కనిపించింది. మావటీలు విడిచిపెట్టిన ఏనుగులతోనూ విడిపడిన గుర్రాలతోనూ లంక ప్రళయకాలంలో మొసళ్ళు తిరుగుతున్న సముద్రంలా అయింది. ఇక్కడ ఉపమానాల మాల కనిపిస్తుంది — మేఘాలలో మెరుపు, దావాగ్ని, వజ్రపాతం, హిమవంతపు శిఖరాలు, మోదుగు వనం, ప్రళయసముద్రం. ప్రతి ఉపమా దహనపు భిన్నరూపాన్ని చూపుతుంది — కాంతి, పతనం, వర్ణం, కోలాహలం. ఇరవై ఏడవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. లంక భవనాలు అతి సుందరమైనవి — బంగారంతో చంద్ర అర్ధచంద్రాకారాలతో అలంకరించినవి, పైఅంతస్తులలో శాలలతో ఎత్తైనవి, చిత్రమైన కిటికీలు గలవి, దృఢమైన ఆధారాలపై నిలిచినవి, మణులతోనూ పగడాలతోనూ చిత్రించినవి. వాటిలో క్రౌంచాలూ నెమళ్ళూ కూసేవి, వీణలు మ్రోగేవి, స్త్రీల ఆభరణాలు ఘల్లుమనేవి. ఈ సుఖమయ జీవితమంతా అగ్నితో నశించింది. ఒకప్పుడు గీతమూ నృత్యమూ ఉన్నచోట ఇప్పుడు ఏడుపే. బంగారు ఆభరణాలు అగ్నికి వేడెక్కి కాలుస్తున్నందువల్ల సుందరస్త్రీలు ఆభరణాలను విడిచి పరుగెడతారు. మావటీలు ఏనుగులను విడిచిపెట్టారు, గుర్రపువాళ్ళు గుర్రాలను, ఆ పశువులు భయంతో అటూ ఇటూ పరుగెడతాయి. ఇలా నగరం మొసళ్ళు తిరుగుతున్న కల్లోల సముద్రంలా ఉంది. రాత్రివేళ దూరంనుండి చూసిన లంక ఎర్రని పూలతో నిండిన మోదుగు వనంలా కనిపిస్తుంది — భీకరమైనదైనా సుందరమైనది. ‘హా హా’ అనే ఏడుపు స్త్రీల భయాన్నీ వేదననూ వెల్లడిస్తుంది. భవనాలు కూలినప్పుడు అవి వజ్రాయుధంతో విరిగిన పర్వతశిఖరాల వలె కనిపిస్తాయి — ఈ ఉపమ పతనపు వేగాన్నీ శబ్దాన్నీ సూచిస్తుంది. దూరంనుండి చూసిన మండుతున్న ఇళ్ళు హిమవంతపు శిఖరాల వంటివి — హిమవంతపు శిఖరాలు రాత్రివేళ ఓషధులతో ప్రకాశించినట్లు లంక ఇళ్ళు అగ్నితో ప్రకాశిస్తాయి. ఇక్కడ మునుపటి సర్గలోని ఓషధిపర్వతం కూడా స్మరణకు వస్తుంది. ఇలా కవి ఉపమానాలతో దహనపు భీకరతనూ సౌందర్యాన్నీ ఏకకాలంలో వర్ణిస్తాడు.

ఒకచోట విడిపడిన గుర్రాన్ని చూసి ఏనుగు భయపడి వెనక్కి తగ్గుతుంది, ఒకచోట భయపడిన ఏనుగును చూసి భయపడిన గుర్రం వెనుదిరుగుతుంది — ఇలా పశువులు కూడా ఒకదానికొకటి భయపడ్డాయి. లంక కాలిపోతుండగా, నీటిలో ప్రతిబింబం కలిసిన మహాసముద్రం ఎర్రని నీటి సముద్రంలా ప్రకాశించింది — అగ్ని ప్రతిబింబంతో సముద్రపు నీరు ఎర్రగా అయినట్లయింది. వానరులు నిప్పు పెట్టిన ఆ నగరం ఒక్క ముహూర్తంలో ఈ లోకపు ఘోరమైన ప్రళయకాలంలో మండుతున్న భూమిలా అయింది. పొగతో కమ్ముకొని, అగ్నితో తపిస్తూ, బిగ్గరగా అరుస్తున్న స్త్రీజనపు ఆక్రందనం వంద యోజనాల దూరం వరకూ వినిపించింది. అప్పుడు శరీరాలు కాలి బయటకు వచ్చిన ఇతర రాక్షసులపై యుద్ధకాంక్షతో ఉన్న వానరులు హఠాత్తుగా దూకారు. వానరుల కోలాహలమూ రాక్షసుల ఆక్రందనమూ పది దిక్కులనూ సముద్రాన్నీ భూమినీ మారుమోగించాయి. ప్రళయకాలపు ఉపమ దహనపు వ్యాప్తిని చూపుతుంది. స్త్రీల ఆక్రందనం వంద యోజనాల దూరం వినిపిస్తుందనే అతిశయోక్తి కరుణరసాన్ని పెంచుతుంది. ఇరవై తొమ్మిదవ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు. గుర్రమూ ఏనుగూ ఒకదానికొకటి భయపడడం సూక్ష్మమైన పరిశీలన — భయపడిన పశువు మరొక భయపడిన పశువును చూసి మరింత భయపడుతుంది. సముద్రపు ఎర్రని రంగు అగ్ని ప్రతిబింబం వల్ల, కానీ అది రక్తాన్ని కూడా గుర్తుచేస్తుంది. ప్రళయంలో భూమి అంతా మండినట్లు లంక మండుతోంది. శరీరాలు కాలి బయటకు వచ్చిన రాక్షసులపై యుద్ధం కోసం ఎదురుచూస్తున్న వానరులు ఆ క్షణమే దాడి చేస్తారు. ఇలా నగరం నుండి బయటపడడం కూడా సురక్షితం కాదు — లోపల అగ్ని, బయట వానరులు. ఇరుపక్షాల శబ్దాలూ దిక్కులనూ సముద్రాన్నీ భూమినీ నింపుతాయి. ఈ దృశ్యమంతా యుద్ధపు కొత్త దశను సూచిస్తుంది — ఇకపై వానరులే దాడి చేసేవారు.

బాణాల గాయాలనుండి విముక్తులైన మహాత్ములు రామలక్ష్మణులు ఇద్దరూ తొట్రుపాటు లేకుండా రెండు శ్రేష్ఠమైన విల్లులను చేతబట్టారు. అప్పుడు రాముడు ఉత్తమమైన విల్లును టంకారం చేశాడు; రాక్షసులకు భయం కలిగించే తుములమైన శబ్దం పుట్టింది. మహత్తరమైన విల్లును టంకారం చేస్తూ రాముడు అప్పుడు వేదమయమైన ధనుస్సును టంకారం చేస్తున్న కోపించిన భగవంతుడైన భవునిలా (శివునిలా) శోభించాడు. వానరుల కోలాహలమూ రాక్షసుల ఆక్రందనమూ — ఆ రెండు శబ్దాలనూ మించి రాముని అల్లెత్రాటి శబ్దం వినిపించింది. వానరుల కోలాహల ఘోషా, రాక్షసుల ఆక్రందనా, రాముని అల్లెత్రాటి శబ్దమూ — మూడూ పది దిక్కులనూ వ్యాపించాయి. అతని విల్లునుండి విడిచిన బాణాలతో కైలాస శిఖరం వంటి ఆ నగర గోపురం నేలపై చెల్లాచెదురయింది. అప్పుడు విమానాలలోనూ ఇళ్ళలోనూ రాముని బాణాలను చూసి రాక్షసేంద్రుల తుములమైన యుద్ధసన్నాహం మొదలైంది. సన్నద్ధమవుతూ సింహనాదాలు చేస్తున్న ఆ రాక్షసేంద్రులకు ఆ రాత్రి రౌద్రరాత్రి వలె అయింది. మునుపటి సర్గలో మూర్ఛపోయిన రాముడు ఇప్పుడు తొట్రుపాటు లేకుండా విల్లు ధరిస్తాడు — ఈ మార్పు సేన ఆత్మవిశ్వాసాన్ని మళ్ళీ స్థాపిస్తుంది. త్రిపురదహనకాలంలో శివుని ధనుస్సు వలె రాముని ధనుస్సు ఇక్కడ వర్ణించబడింది. ముప్పై ఏడవ శ్లోకం వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉంది, దాని మొదటి అర్ధం ముప్పై మూడవ శ్లోకపు మొదటి అర్ధానికి పునరుక్తి మాత్రమే. రాముని ధనుస్సు శబ్దం అన్ని శబ్దాలకంటే బిగ్గరగా ఉంది — వానరుల హర్షనాదాన్నీ రాక్షసుల ఆక్రందనాన్నీ మించి వినిపిస్తుంది. దీనివల్ల రాముని ప్రభావం సూచించబడుతుంది — అతడు ఒక్కడైనా యుద్ధమంతటికీ కేంద్రం. అతని బాణాలతో గోపురం నేలపై కూలుతుంది — ఇది లంక ద్వారపు పతనం, రాబోయే పరాజయానికి చిహ్నం. రాక్షసులు రాముని బాణాలను తమ ఇళ్ళలో చూసి యుద్ధానికి సిద్ధమవుతారు, సింహనాదాలు చేస్తారు. వారికి ఆ రాత్రి రౌద్రమైనది, ఎందుకంటే వారి నగరం కాలిపోతోంది, శత్రువు ద్వారం వద్ద ఉన్నాడు. మునుపటి సర్గలో ఓషధుల ప్రభావంతో నవజీవనం పొందిన రాముడు ఇక్కడ పూర్తిశక్తితో యుద్ధానికి పూనుకుంటాడు. ధనుష్టంకారం కేవలం శబ్దం కాదు, యుద్ధానికి ఆహ్వానం. రాముడు మళ్ళీ లేచాడనీ, అతని బాణాలు అమోఘమనీ రాక్షసులకు తెలుసు. అందుకే వారి సన్నాహం తుములమైనది — వారు త్వరత్వరగా కవచాలు ధరిస్తారు, ఆయుధాలు పట్టుకుంటారు, సింహనాదాలతో తమను తాము ప్రోత్సహించుకుంటారు. కానీ వారి నాదం కూడా భయానికి ముసుగు మాత్రమే.

మహాత్ముడైన సుగ్రీవుడు వానరేంద్రులను ఇలా ఆదేశించాడు — ‘వానరులారా, దగ్గరలోని ద్వారాన్ని చేరి యుద్ధం చేయండి. మీలో ఎవడైనా అక్కడక్కడ ఉండి వితథంగా ప్రవర్తిస్తే — ఆజ్ఞను పాలించకపోతే — రాజశాసనాన్ని ఉల్లంఘించిన వానిగా అతనిపై దూకి చంపాలి.’ మండుతున్న కాగడాలతో చేతులు ప్రకాశిస్తున్న ఆ వానరముఖ్యులు ద్వారాలను ఆశ్రయించి నిలిచి ఉండగా రావణుని క్రోధం ఆవహించింది. అతని ఆవలింతల విసురుకు పది దిక్కులూ కలగలిసిపోయాయి; రుద్రుని కోపం రూపం ధరించినట్లు అతని శరీరంలో కనిపించింది. మిక్కిలి కోపించిన అతడు కుంభకర్ణుని కుమారులైన కుంభుని, నికుంభుని ఎందరో రాక్షసులతో కలిపి పంపాడు. యూపాక్షుడు, శోణితాక్షుడు, ప్రజంఘుడు, కంపనుడు రావణుని ఆజ్ఞపై కుంభకర్ణుని కుమారులతో కలిసి బయలుదేరారు. అతడు మహాబలులైన ఆ రాక్షసులందరినీ ఇలా ఆజ్ఞాపించాడు — ‘రాక్షసులారా, సింహనాదాలు చేస్తూ ఈ రోజే వెళ్ళండి.’ అతనిచేత ప్రేరేపించబడిన, ఆయుధాలు మెరుస్తున్న వీర రాక్షసులు మళ్ళీ మళ్ళీ గర్జిస్తూ లంకనుండి బయలుదేరారు. సుగ్రీవుని కఠినమైన నియమం సేన క్రమశిక్షణను చూపుతుంది. రావణుని క్రోధం ‘రుద్రుని కోపం’ వంటిది — అతని ప్రముఖ యోధులు ఇంతకుముందే హతులవడం వల్ల, అతని సోదరుడైన కుంభకర్ణుని కుమారులు ఇప్పుడు యుద్ధానికి పంపబడ్డారు. నలభై ఏడవ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు. సుగ్రీవుడు సేనాపతిలా వ్యవస్థ చేస్తాడు — ప్రతి వానరనాయకుడూ దగ్గరలోని ద్వారాన్ని కాపాడాలి, ఆజ్ఞను భంగపరిచేవాడెవడైనా దండనార్హుడు. ఇలా వానరులు లంక ద్వారాలన్నిటినీ అడ్డగిస్తారు. ఇది చూసి రావణుడు కోపిస్తాడు — అతని ఆవలింతకు కూడా దిక్కులు కలవరపడ్డాయి, అతని క్రోధం శివుని క్రోధం శరీరం ధరించినట్లు కనిపిస్తుంది. అతడు స్వయంగా బయలుదేరడు, కుంభకర్ణుని కుమారులిద్దరినీ పంపుతాడు. కుంభకర్ణుడు ఇంతకుముందే హతుడయ్యాడు, కాబట్టి అతని కుమారులకు ప్రతీకారేచ్ఛ కూడా ఉండవచ్చు. యూపాక్షుడు మొదలైన నలుగురు సేనాపతులు వారికి సహాయకులు. రావణుని ఆజ్ఞ ‘ఈ రోజే వెళ్ళండి’ — అతడు ఆలస్యాన్ని సహించడు. రావణుని కుమారులూ సోదరులూ సేనాపతులూ ఎందరో ఇంతకుముందే హతులయ్యారు. కాబట్టి అతడు ఇప్పుడు కుంభకర్ణుని కుమారులను ఆశ్రయిస్తాడు. అతని క్రోధం పెరుగుతుంది, కానీ అతని సేన క్షీణిస్తుంది. రాక్షసులు మళ్ళీ మళ్ళీ గర్జిస్తూ బయలుదేరుతారు — వారి శౌర్యం కనిపిస్తుంది, కానీ వారి విధి నిశ్చితమైపోయింది.

రాక్షసుల ఆభరణాలలోని తమ కాంతులతోనూ, వానరులు అగ్నులతోనూ అన్నివైపులా ఆకాశాన్ని ప్రకాశవంతం చేశారు. అక్కడ తారాధిపతి అయిన చంద్రుని కాంతీ, తారల కాంతీ, ఇరుపక్షాల ఆభరణాల కాంతీ ప్రజ్వలించి ఆకాశాన్ని వెలిగించాయి. చంద్రకాంతీ, ఆభరణాల కాంతీ, ప్రకాశించే గ్రహాల కాంతీ వానర రాక్షస సైన్యాలను అన్నివైపులా ప్రకాశింపజేశాయి. అక్కడ సగం కాలిన ఇళ్ళ కాంతులు నీటిలో ప్రతిఫలించగా, చలించే అలలు గల సముద్రం మరింత శోభించింది. పతాకాలతోనూ ధ్వజాలతోనూ కూడిన, ఉత్తమమైన ఖడ్గాలూ గండ్రగొడ్డళ్ళూ గల, భీకరమైన గుర్రాలూ రథాలూ ఏనుగులూ గల, నానావిధ పదాతులతో నిండిన, మెరుస్తున్న శూలాలూ గదలూ ఖడ్గాలూ ప్రాసలూ తోమరాలూ విల్లులూ గల, ఘోరమైన పరాక్రమమూ పౌరుషమూ గల ఆ భీకరమైన రాక్షససేన కనిపించింది. దాని ప్రాసలు మెరుస్తున్నాయి, వందలాది చిరుగంటలతో అది మ్రోగుతోంది, భుజాలు బంగారు జాలాలతో కప్పబడి ఉన్నాయి, గండ్రగొడ్డళ్ళు చుట్టబడి ఉన్నాయి, మహాశస్త్రాలు గిరగిరా తిప్పబడుతున్నాయి, విల్లులకు బాణాలు సంధించబడి ఉన్నాయి, గంధమూ మాలలూ మద్యపు చిలకరింపులతో పెనుగాలి సుగంధభరితమైంది, అది శూరజనంతో నిండి, మహామేఘంలా గర్జిస్తూ ఘోరంగా ఉంది. ఇలా దుర్జయమైన ఆ రాక్షససేన రావడం చూసి — అనే వాక్యం తరువాతి శ్లోకంలో పూర్తవుతుంది. రాత్రివేళ యుద్ధం కూడా పగటిలా ప్రకాశించింది — చంద్రుడూ తారలూ గ్రహాలూ ఆభరణాలూ కాగడాలూ కాలిన ఇళ్ళూ అన్నీ వెలుగునిస్తాయి. యాభైవ శ్లోకం నుండి యాభై మూడవ శ్లోకం వరకు వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉన్నాయి. సేనా వర్ణనలో గంధమూ శబ్దమూ రూపమూ మూడూ చూపబడ్డాయి. ఈ భాగంలో కవి కాంతి చిత్రాన్ని రచిస్తాడు. రాత్రి ఉంది, కానీ చీకటి లేదు — చంద్రుడూ తారలూ గ్రహాలూ ఆకాశంలో, రాక్షసుల ఆభరణాలు నేలపై, వానరుల కాగడాలు చేతుల్లో, కాలిన ఇళ్ళు నగరంలో, వాటి ప్రతిబింబం సముద్రంలో. ఇలా రణక్షేత్రమంతా ప్రకాశిస్తుంది. తరువాత రాక్షససేన విస్తృతమైన వర్ణన — పతాకాలూ ధ్వజాలూ, ఖడ్గాలూ గండ్రగొడ్డళ్ళూ, గుర్రాలూ రథాలూ ఏనుగులూ పదాతులూ, శూలాలూ గదలూ ఖడ్గాలూ ప్రాసలూ తోమరాలూ విల్లులూ. సేనలోని చిరుగంటల శబ్దం, బంగారు కవచాల మెరుపు, గంధమాలామద్యాల వాసన, మేఘగర్జన వంటి ఘోష. ఇదంతా ఆ సేన బలాన్నీ భయంకరత్వాన్నీ చూపుతుంది. కానీ అటువంటి సేన కూడా వానరుల చేత ఓడిపోతుందని కథాగమనం సూచిస్తుంది. చిత్రకారుడు దృశ్యాన్ని విస్తారంగా రచించినట్లు కవి ఇక్కడ యుద్ధం ఆరంభానికి ముందరి క్షణాన్ని నిలిపి చూపుతాడు. చంద్రతారల కాంతి శాంతమైనది, అగ్ని కాంతి ఉగ్రమైనది, ఆభరణాల కాంతి చంచలమైనది — ఈ మూడు కాంతులూ కలిసి రణభూమిని వెలిగిస్తాయి. సముద్రం కూడా ఈ దృశ్యంలో భాగం పంచుకుంటుంది, దాని అలలు అగ్ని కాంతిని ప్రతిబింబిస్తాయి. రాక్షససేన వర్ణనలో ప్రతి ఆయుధమూ పేరుపేరునా లెక్కించబడింది, దానివల్ల దాని సన్నద్ధతా పరిపూర్ణతా చూపబడుతుంది. మద్యపు వాసన రాక్షసులు యుద్ధానికి ముందు మద్యం తాగారని సూచిస్తుంది. దాని ఘోష మేఘగర్జన వంటిది.

రాక్షససేన రావడం చూసి వానరసేన కదిలింది, బిగ్గరగా గర్జించింది. అప్పుడు వేగంగా దూకి, శత్రుసేనయైన ఆ మహత్తరమైన రాక్షససేనపై వానరులు మిడతలు అగ్నిపై పడినట్లు విరుచుకుపడ్డారు. వారి భుజాల తాకిడితో పరిఘలూ అశనులూ తుడిచిపెట్టబడిన ఆ శ్రేష్ఠమైన రాక్షససేన మరింత అధికంగా శోభించింది. అక్కడ యుద్ధకాంక్ష గల వానరులు ఉన్మత్తుల వలె ఎగిరారు — చెట్లతోనూ కొండరాళ్ళతోనూ పిడికిళ్ళతోనూ నిశాచరులను కొడుతూ. అలాగే మీదికి దూకుతున్న ఆ వానరుల తలలను భీకరపరాక్రమం గల రాక్షసులు వాడి బాణాలతో హఠాత్తుగా తెగనరికారు. పళ్ళతో చెవులు కొరకబడి, పిడికిళ్ళతో తలలు పగిలి, శిలాప్రహారాలతో అవయవాలు విరిగిన రాక్షసులు అక్కడ తిరిగారు. అలాగే ఘోరరూపులైన ఇతర నిశాచరులు వాడి ఖడ్గాలతో అన్నివైపులా వానరశ్రేష్ఠులను కొట్టారు. కొడుతున్నవానిని మరొకడు కొట్టాడు, పడగొడుతున్నవానిని మరొకడు పడగొట్టాడు, నిందిస్తున్నవానిని మరొకడు నిందించాడు, కొరుకుతున్నవానిని మరొకడు కొరికాడు. ‘ఇవ్వు’ అని ఒకడు, ‘ఇస్తాను’ అని మరొకడు, ‘ఎందుకు బాధపెడుతున్నావు, ఆగు’ అని అక్కడ ఒకరితో ఒకరు అన్నారు. శస్త్రాలు జారిపోయిన, కవచాలూ ఆయుధాలూ విడిచిన, మహాప్రాసాలు ఎత్తిపట్టిన, పిడికిళ్ళూ శూలాలూ ఖడ్గాలూ కుంతాలూ గల మహారౌద్రమైన వానర రాక్షస యుద్ధం సాగింది. రాక్షసులు యుద్ధంలో వానరులను పది, ఏడు చొప్పున చంపారు, వానరులు కూడా రాక్షసులను పది, ఏడు చొప్పున పడగొట్టారు. వస్త్రాలు జారిపోయి, కవచాలూ ధ్వజాలూ విడిపోయిన రాక్షససేనను ఆక్రమించి వానరులు చుట్టుముట్టారు. ఇక్కడ ‘ఒకడు… మరొకడు’ అనే పునరావృత్తితో యుద్ధపు సంకులత్వమూ వేగమూ చూపబడ్డాయి — ఎవడు ఎవనిని కొడుతున్నాడో తెలియదు. ‘మిడతలు అగ్నిపై పడినట్లు’ అనే ఉపమ వానరుల సాహసాన్నీ వారి వినాశపు సంభావ్యతనూ సూచిస్తుంది. ‘జహ్రూ రాక్షసా’ అనే చోట ‘జహ్రుః’ అనే పదపు విసర్గ తరువాత రకారం రావడంతో లోపించింది, ఉకారం దీర్ఘమైంది. అరవై మూడవ, అరవై తొమ్మిదవ శ్లోకాలు ఆరు పాదాలవి. రాక్షససేనను చూసి వానరులు భయపడరు, ఉత్సాహంతో గర్జిస్తూ ముందుకు పరుగెడతారు. మిడతలు దీపం వైపు పరుగెత్తినట్లు వారు శత్రుసేన వైపు పరుగెడతారు — ఈ ఉపమ వారి నిర్భయత్వాన్ని చూపుతుంది. వానరులు చెట్లతోనూ శిలలతోనూ పిడికిళ్ళతోనూ పళ్ళతోనూ యుద్ధం చేస్తారు, రాక్షసులు బాణాలతోనూ ఖడ్గాలతోనూ. ఇరుపక్షాలకూ గొప్ప నష్టం. ‘ఇవ్వు’, ‘ఇస్తాను’, ‘ఆగు’ అనే మాటలు యుద్ధభూమిలోని వాస్తవమైన కోలాహలాన్ని చూపుతాయి — ఒకడు ఆయుధం అడుగుతాడు, ఒకడు దెబ్బ ఇస్తాడు, ఒకడు శత్రువును అడ్డుకుంటాడు. ‘పది, ఏడు’ అనే సంఖ్య అనిశ్చితమైన అధిక సంఖ్యను సూచిస్తుంది. చివరకు వానరులు రాక్షససేనను చుట్టుముడతారు, ఇది వారి ఆధిక్యాన్ని చూపుతుంది. ఈ యుద్ధంలో ఏ నియమమూ లేదు — శస్త్రాలు విడిచిపెట్టబడ్డాయి, కవచాలు పడిపోయాయి, పిడికిళ్ళూ పళ్ళూ ఆయుధాలయ్యాయి. కవి పదాల పునరావృత్తితో యుద్ధపు క్రమాన్ని చూపుతాడు — కొట్టేవాడు కొట్టబడతాడు, పడగొట్టేవాడు పడగొట్టబడతాడు, నిందించేవాడు నిందించబడతాడు, కొరికేవాడు కొరకబడతాడు. ఈ ప్రతిచర్యల చక్రం యుద్ధానికి అంతం లేదని సూచిస్తుంది. రాక్షసులు తలలు నరుకుతారు, వానరులు చెవులు కొరుకుతారు, తలలు పగలగొడతారు. ఇరుపక్షాల వీరులూ కూలుతారు, కానీ చివరకు వానరులు రాక్షససేనను చుట్టూ అడ్డగిస్తారు. ఇలా తరువాతి సర్గలో కుంభుడు మొదలైనవారి ద్వంద్వయుద్ధాలకు రంగం సిద్ధమవుతుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चसप्ततितमः सर्गः॥ ७५॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి