సర్గ
కంపనాదుల వధ, కుంభుని వధ
అంగదుని చేత కంపన ప్రజంఘుల వధ, ద్వివిదుని చేత శోణితాక్షుని వధ, మైందుని చేత యూపాక్షుని వధ, కుంభుని పరాక్రమం, సుగ్రీవునితో ద్వంద్వయుద్ధం, కుంభుని వధ
వీరజనుల క్షయం కలిగించే ఆ ఘోరమైన సంకుల యుద్ధం సాగుతుండగా రణోత్సాహంతో ఉన్న అంగదుడు కంపనుడనే వీర రాక్షసుని ఎదుర్కొన్నాడు. కంపనుడు అంగదుని పిలిచి కోపంతో వేగంగా గదతో మొదట కొట్టాడు; ఆ దెబ్బకు బాగా గాయపడిన అంగదుడు తడబడ్డాడు. కానీ తేజస్వి అయిన అతడు త్వరగా స్పృహలోకి వచ్చి కొండ శిఖరాన్ని కంపనునిపైకి విసిరాడు. ఆ దెబ్బకు పీడితుడైన కంపనుడు నేలపై పడి హతుడయ్యాడు. ఇక్కడ మొదటి దెబ్బ రాక్షసునిది, చివరి దెబ్బ వానరునిది — ఇదే క్రమం సర్గ అంతటా మళ్ళీ మళ్ళీ కనిపిస్తుంది. అంగదుడు యువకుడు, కానీ అతని తండ్రి వాలి వంటి బలమూ ధైర్యమూ గలవాడు. కంపనుని పతనంతో సర్గ ఆరంభమే వానరుల విజయంతో జరుగుతుంది, దానితో తరువాతి యుద్ధాల స్వరం నిశ్చితమవుతుంది.
కంపనుడు రణంలో హతుడవడం చూసి శోణితాక్షుడు రథంపై వేగంగా, భయం లేనివానిలా అంగదునిపై దూసుకువచ్చాడు. వేగవంతుడైన అతడు శరీరాన్ని చీల్చే, వాడియైన, ప్రళయాగ్ని వంటి ఆకారం గల, పదునైన బాణాలతో అంగదుని కొట్టాడు — క్షురాలు, క్షురప్రాలు, నారాచాలు, వత్సదంతాలు, శిలీముఖాలు, కర్ణులు, శల్యాలు, విపాఠాలు అనే అనేక పదునైన బాణాలతో. ఇవి బాణాల రకాలు — కొన్నింటి కొన కత్తిలా పదునైనది, కొన్నింటిది దూడ పంటిలాంటిది, కొన్నింటిది చెవిలా వెడల్పైనది. ఇలా అవయవాలు గాయపడినప్పటికీ ప్రతాపవంతుడూ బలవంతుడూ అయిన వాలిపుత్రుడు అంగదుడు వేగంగా శోణితాక్షుని ఉగ్రమైన విల్లునూ రథాన్నీ బాణాలనూ నలిపివేశాడు. అప్పుడు శోణితాక్షుడు వెంటనే ఖడ్గాన్నీ డాలునూ చేతబట్టి, ఆలోచించకుండా కోపంతో వేగంగా పైకి దూకాడు. బలవంతుడైన అంగదుడు అతనికంటే వేగంగా దూకి అతనిని పట్టుకొని, చేతితో అతని ఖడ్గాన్ని లాక్కొని గర్జించాడు. అప్పుడు అతడు ఆ ఖడ్గంతో అతని భుజఫలకంపై కొట్టాడు; ఆ కపికుంజరుడు యజ్ఞోపవీతంలా అడ్డంగా అతనిని నరికాడు — యజ్ఞోపవీతం భుజం నుండి నడుము కిందికి వెళ్ళినట్లు ఖడ్గప్రహారం కూడా. కానీ శోణితాక్షుడు మరణించలేదు, ఎందుకంటే ముందు అతడు మళ్ళీ యుద్ధం చేస్తాడు. అప్పుడు ఆ మహాఖడ్గాన్ని పట్టుకొని మళ్ళీ మళ్ళీ గర్జిస్తూ వాలిపుత్రుడు రణాగ్రంలో ఇతర శత్రువులపైకి దూసుకుపోయాడు. ఈ భాగంలో అంగదుని శౌర్యమూ చాతుర్యమూ స్పష్టంగా ఉన్నాయి — అతడు శత్రువు ఆయుధాన్నే పట్టుకొని దానితోనే అతనిని కొడతాడు. అతడు నిరాయుధుడు, కానీ శత్రువు ఖడ్గాన్ని లాక్కొని సాయుధుడయ్యాడు. నాలుగవ శ్లోకం నుండి ముప్పై ఐదవ శ్లోకం వరకు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; అక్కడ కంపనుని వధ తరువాత నేరుగా కుంభుని పరాక్రమం ఆరంభమవుతుంది. శోణితాక్షుడు రథంపై ఉన్నాడు, అంగదుడు నేలపై పదాతి — అయినా వానరుడు రథికుని ఓడిస్తాడు. రాక్షసుని ఆయుధసంపదను చూపడానికి కవి బాణాల పేర్లను లెక్కించాడు; కానీ ఆ బాణాలన్నిటి ముందూ అంగదుడు వెనుదిరగడు. అతడు మొదట శత్రువు విల్లును విరుస్తాడు, తరువాత రథాన్ని, తరువాత బాణాలను — ఇలా శత్రువు సాధనాలన్నిటినీ నాశనం చేస్తాడు. శోణితాక్షుడు ఖడ్గంతో పైకి దూకినప్పుడు అంగదుడు అతనికంటే వేగంగా దూకి అతనిని పట్టుకుంటాడు. ఇక్కడ వేగపు పోటీ కనిపిస్తుంది.
అప్పుడు ప్రజంఘునితో కలిసి వీరుడూ బలవంతుడూ అయిన యూపాక్షుడు కోపంతో రథంపై మహాబలుడైన వాలిపుత్రునిపైకి వెళ్ళాడు. బంగారు భుజకీర్తులు ధరించిన వీరుడైన శోణితాక్షుడు కూడా తేరుకొని ఇనుప గదను పట్టుకొని అతని వెనకే దూసుకువచ్చాడు. మహావీరుడూ బలవంతుడూ అయిన ప్రజంఘుడు యూపాక్షునితో కలిసి గదతో కోపంగా వాలిపుత్రునిపైకి వెళ్ళాడు. శోణితాక్ష ప్రజంఘుల మధ్య నిలిచిన కపిశ్రేష్ఠుడైన అంగదుడు విశాఖ నక్షత్రాల మధ్యనున్న పూర్ణచంద్రునిలా ప్రకాశించాడు — తేజస్వులైన ఇద్దరి మధ్య అతడు మరింత తేజస్వి. అంగదుని రక్షిస్తూ మైందుడూ ద్వివిదుడూ ఒకరినొకరు చూడాలనే కోరికతో అతని దగ్గర నిలిచారు — మైంద ద్వివిదులు అంగదుని మేనమామలు, కాబట్టి వారు అతని రక్షణలో విశేషంగా జాగ్రత్తగా ఉంటారు. మహాకాయులూ, సన్నద్ధులూ, మహాబలులూ, ఖడ్గాలూ బాణాలూ గదలూ ధరించినవారూ అయిన రాక్షసులు రోషంతో వానరులపై విరుచుకుపడ్డారు. ముగ్గురు వానరేంద్రులు — అంగదుడు, మైందుడు, ద్వివిదుడు — ముగ్గురు రాక్షసశ్రేష్ఠులతో — ప్రజంఘుడు, యూపాక్షుడు, శోణితాక్షునితో — తలపడగా రోమాంచం కలిగించే మహాయుద్ధం జరిగింది. వానరులు చెట్లను తీసుకొని యుద్ధంలో విసిరారు; మహాబలుడైన ప్రజంఘుడు ఖడ్గంతో వాటిని తిప్పికొట్టాడు. వారు రథాలనూ గుర్రాలనూ చెట్లనూ కొండలనూ విసిరారు; మహాబలుడైన యూపాక్షుడు బాణసమూహాలతో వాటిని ఖండించాడు. ద్వివిద మైందులు పెకలించి విసిరిన చెట్లను వీర్యవంతుడూ ప్రతాపవంతుడూ అయిన శోణితాక్షుడు గదతో మధ్యలోనే విరగ్గొట్టాడు. ఇక్కడ యుద్ధపు సమతుల్యత కనిపిస్తుంది — వానరులు విసురుతారు, రాక్షసులు నివారిస్తారు; ప్రతి రాక్షసుడూ తన ఆయుధంతో — ఖడ్గంతో, బాణాలతో, గదతో — ప్రతిఘటిస్తాడు. కవి ముగ్గురు ముగ్గురు యోధులను సమరీతిలో నిలుపుతాడు, దానివల్ల పాఠకుడు యుద్ధమంతా స్పష్టంగా చూస్తాడు. ఈ యుద్ధం ఆరంభంలో అంగదుడు ఒంటరిగా ముగ్గురు రాక్షసుల మధ్య ఉన్నాడు. అతని సంకటాన్ని చూసి అతని మేనమామలు మైంద ద్వివిదులు అతని రక్షణకు వచ్చారు. ఇలా యుద్ధం ముగ్గురికి ముగ్గురుగా సమమైంది. వానరుల ఆయుధాలు ప్రకృతి నుండే — చెట్లు, శిలలు, రణభూమిలో పడి ఉన్న రథాలూ గుర్రాలూ. రాక్షసుల ఆయుధాలు నిర్మించబడినవి — ఖడ్గం, బాణాలు, గద. ప్రతి విసురునూ ప్రతి రాక్షసుడూ నివారిస్తాడు, కాబట్టి ఏ పక్షమూ త్వరగా గెలవదు. ‘రోమహర్షణమ్’ అనే పదంతో చూసేవారి రోమాలు కూడా హర్షంతోనూ భయంతోనూ నిక్కబొడుచుకున్నాయని కవి సూచిస్తాడు. పూర్ణచంద్రుని ఉపమ అంగదుని సౌమ్యమైన తేజస్సును చూపుతుంది — కోపంలో ఉన్నా అతడు చంద్రునిలా ప్రకాశిస్తాడు. విశాఖ నక్షత్రపు రెండు తారల వలె రాక్షసులిద్దరూ అతని ఇరుపక్కలా నిలిచారు. శోణితాక్షుడు ఇంతకుముందు గాయపడినా మళ్ళీ తేరుకొని గదను పట్టుకుంటాడు — రాక్షసుల దృఢత్వం కూడా ఇక్కడ కనిపిస్తుంది. ఇలా కవి కేవలం వానరుల వీరత్వాన్నే కాదు, ఇరుపక్షాల వీరత్వాన్నీ సమంగా వర్ణిస్తాడు. మూడు ద్వంద్వాలు ఏకకాలంలో సాగుతున్నందున యుద్ధపు ఈ భాగం దీర్ఘమైనది.
అప్పుడు ప్రజంఘుడు శత్రువు మర్మాలను చీల్చే పెద్ద ఖడ్గాన్ని ఎత్తి వేగంగా వాలిపుత్రునిపైకి దూసుకువచ్చాడు. అతడు దగ్గరకు రావడం చూసి అతిబలుడూ మహాబలుడూ అయిన వానరేంద్రుడు అంగదుడు అప్పుడు అశ్వకర్ణమనే చెట్టుతో అతనిని కొట్టాడు. తరువాత అతడు పిడికిలితో ఖడ్గం పట్టుకున్న అతని బాహువును కొట్టాడు; వాలిపుత్రుని దెబ్బకు ఆ ఖడ్గం నేలపై పడింది. ముసలంలాంటి ఆ ఖడ్గం నేలపై పడడం చూసి మహాబలుడైన ప్రజంఘుడు వజ్రం వంటి పిడికిలిని బిగించాడు. మహాతేజస్వి అయిన అతడు మహావీర్యుడైన వానరశ్రేష్ఠుడు అంగదుని నుదుటిపై కొట్టాడు; అంగదుడు ఒక ముహూర్తం తడబడ్డాడు. అప్పుడు తేజస్వీ ప్రతాపవంతుడూ అయిన వాలిపుత్రుడు స్పృహలోకి వచ్చి పిడికిలితో ప్రజంఘుని తలను శరీరం నుండి వేరుచేసి పడగొట్టాడు. ఇలా నిరాయుధులైన ఇద్దరి ముష్టియుద్ధంలో అంగదుడు విజేత. హిందీ శీర్షికలో కూడా ‘అంగదుని చేత కంపన ప్రజంఘుల వధ’ అని చెప్పబడింది. ఇక్కడ కూడా మునుపటి క్రమమే — రాక్షసుడు మొదట కొడతాడు, అంగదుడు క్షణకాలం తడబడతాడు, తరువాత స్పృహలోకి వచ్చి అతనిని చంపుతాడు. ఈ పునరావృత్తి అంగదుని ధైర్యాన్నీ అవినాశిత్వాన్నీ చూపుతుంది. ప్రజంఘుడు యూపాక్షుని పినతండ్రి, కాబట్టి అతని వధ తరువాతి ప్రసంగానికి కారణమవుతుంది — యూపాక్షుడు శోకంతోనూ క్రోధంతోనూ యుద్ధానికి పరుగెడతాడు. అంగదుడు మొదట చెట్టుతో కొడతాడు, తరువాత పిడికిలితో ఖడ్గం పట్టుకున్న అతని బాహువును కొడతాడు, దానితో ఖడ్గం పడిపోతుంది. ఇలా శత్రువు నిరాయుధుడయ్యాడు. నిరాయుధుడైనా ప్రజంఘుడు పారిపోడు, పిడికిలితో యుద్ధం చేస్తాడు — రాక్షసుల శౌర్యాన్ని కూడా కవి నిందించడు. పిడికిలితో తలను పడగొట్టడం అతిశయోక్తిలా ఉన్నా వానరుల అమానుష బలాన్ని సూచిస్తుంది. అంగదుడు తండ్రి వాలికి తగిన కుమారుడని మళ్ళీ నిరూపితమైంది.
పినతండ్రి ప్రజంఘుడు రణంలో హతుడవగా కన్నీళ్ళు నిండిన కళ్ళతో, బాణాలు అయిపోయిన యూపాక్షుడు రథం నుండి వేగంగా దిగి ఖడ్గం పట్టుకున్నాడు. అలా దూసుకువస్తున్న యూపాక్షుని చూసి ద్వివిదుడు త్వరపడి కోపంతో అతని రొమ్ముపై కొట్టాడు, బలవంతుడైన అతడు బలంగా అతనిని పట్టుకున్నాడు. సోదరుడు పట్టుబడడం చూసి మహాబలుడూ మహాతేజస్వీ అయిన శోణితాక్షుడు అప్పుడు ద్వివిదుని వక్షస్సుపై కొట్టాడు. ఆ దెబ్బకు మహాబలుడైన ద్వివిదుడు తడబడ్డాడు, కానీ మళ్ళీ శోణితాక్షుడు ఎత్తిన గదను లాక్కున్నాడు. ఈలోగా మైందుడు ద్వివిదుని దగ్గరకు వచ్చాడు, వీర్యవంతుడైన అతడు యూపాక్షుని అరచేతితో రొమ్ముపై కొట్టాడు. వేగవంతులైన ఆ శోణితాక్ష యూపాక్షులు ఆ ఇద్దరు వానరులతో యుద్ధంలో తీవ్రంగా లాగడమూ పెకలించడమూ — ఒకరినొకరు లాగడమూ పెకలించడమూ — బాగా చేశారు. ద్వివిదుడు శోణితాక్షుని ముఖాన్ని గోళ్ళతో చీల్చాడు, వీర్యవంతుడైన అతడు అతనిని నేలపై విసిరి తన వీర్యంతో నలిపివేశాడు. వానరశ్రేష్ఠుడైన మైందుడు మిక్కిలి కోపించి యూపాక్షుని బాహువులతో నొక్కివేశాడు; అతడు హతుడై నేలపై పడ్డాడు. ఇక్కడ ఇద్దరు సోదరులు మైంద ద్వివిదులూ ఇద్దరు రాక్షస సోదరులు శోణితాక్ష యూపాక్షులూ యుద్ధం చేస్తారు — ఇరుపక్షాలలోనూ సోదరప్రేమ కనిపిస్తుంది, ఎందుకంటే ప్రతి ఒక్కరూ తన సోదరుని రక్షణకు పరుగెడతారు. పినతండ్రి మరణంతో యూపాక్షుని కన్నీళ్ళు — రాక్షసుల శోకం కూడా వర్ణించబడింది. వానరులు ఆయుధం లేకుండా గోళ్ళతోనూ బాహువులతోనూ శత్రువులను చంపుతారు. ద్వివిదుడు యూపాక్షుని పట్టుకుంటాడు, సోదరుని రక్షణకు శోణితాక్షుడు ద్వివిదుని కొడతాడు, సోదరుని సహాయానికి మైందుడు వస్తాడు — ఇలా యుద్ధంలోని ప్రతి అడుగూ మునుపటి అడుగుకు ప్రతిక్రియ. ద్వివిదుడు శోణితాక్షుని గదను లాక్కుంటాడు, దానితో అతని బలం క్షీణిస్తుంది. చివరకు ఇద్దరు రాక్షసులూ వానరుల చేతుల్లో మరణిస్తారు — ఒకడు గోళ్ళతో చీల్చబడి నేలపై నలిపివేయబడ్డాడు, మరొకడు బాహువులతో నొక్కివేయబడ్డాడు. ఇంతకుముందు అంగదుని ఖడ్గంతో గాయపడిన శోణితాక్షుడు ఇక్కడ మళ్ళీ యుద్ధం చేస్తున్నాడు, కాబట్టి అతనికి మునుపు తగిలిన దెబ్బ ప్రాణాంతకం కాదు. హిందీ శీర్షికలో ‘ద్వివిదుని చేత శోణితాక్షుని, మైందుని చేత యూపాక్షుని వధ’ అని చెప్పబడింది. ‘ఆకర్షోత్పాటనమ్’ అనే పదంతో మల్లయుద్ధపు చిత్రం కనిపిస్తుంది — ఒకరి జుట్టునూ అవయవాలనూ ఒకరు లాగుతారు, పెకలిస్తారు. ఈ యుద్ధం అస్త్రయుద్ధం కంటే భిన్నమైనది, మరింత సన్నిహితమైనది, క్రూరమైనది. చివరకు నలుగురు రాక్షసులూ హతులయ్యారు.
ప్రముఖ వీరులు హతులై బాధపడుతున్న ఆ రాక్షసేంద్రుని సేన కుంభకర్ణుని కుమారుడైన కుంభుడు ఉన్నచోటికి వెళ్ళింది. వేగంగా వస్తున్న ఆ సేనను కుంభుడు ఓదార్చాడు. అప్పుడు లక్ష్యాన్ని సాధించిన మహావీర్యులైన వానరులు గట్టిగా జయఘోష చేశారు. మహావీరులు కూలిన రాక్షససేనను చూసి తేజస్వి అయిన కుంభుడు రణంలో అతి దుష్కరమైన కార్యం చేశాడు. ధనుర్ధారులలో శ్రేష్ఠుడైన అతడు ఏకాగ్రచిత్తుడై విల్లు పట్టుకొని విషసర్పాల వంటి, దేహాలను చీల్చే బాణాలను విడిచాడు. బాణంతో కూడిన అతని ఆ ఉత్తమ విల్లు మెరుపుతోనూ ఐరావతపు కాంతితోనూ కూడిన రెండవ ఇంద్రధనుస్సులా మరింత శోభించింది. చెవివరకూ లాగి విడిచిన, బంగారు పుంఖం గల, ఈకలు గల బాణంతో అతడు అప్పుడు ద్వివిదుని కొట్టాడు. దానితో హఠాత్తుగా దెబ్బతిని, పాదాలు జారి, గిలగిలలాడుతూ, కలవరపడుతూ, త్రికూట పర్వతం వంటి ఆ వానరోత్తముడు కూలిపోయాడు. మహాయుద్ధంలో సోదరుడు భగ్నమవడం చూసి మైందుడు పెద్ద శిలను పట్టుకొని వేగంగా దూసుకువచ్చాడు. మహాబలుడైన అతడు ఆ శిలను రాక్షసునిపైకి విసిరాడు; కుంభుడు ప్రసన్నమైన, నిర్మలమైన ఐదు బాణాలతో ఆ శిలను భేదించాడు. తరువాత విషసర్పం వంటి, మంచి ముఖం గల మరొక బాణాన్ని సంధించి, మహాతేజస్వి అయిన అతడు ద్వివిదుని అన్నయైన మైందుని వక్షస్సుపై కొట్టాడు. ఆ దెబ్బకు మర్మస్థానంలో గాయపడిన వానర యూథపతి మైందుడు మూర్ఛపోయి నేలపై పడ్డాడు. ఇక్కడ కుంభుని కౌశలం విశేషంగా వర్ణించబడింది — అతడు కేవలం బలవంతుడు కాదు, ధనుర్విద్యలో నిపుణుడు. ఇంతకుముందు వానరులు రాక్షసులను ఒక్కొక్కరినే చంపిన చోట, కుంభుడు ఒక్కడే ఇద్దరు ప్రముఖ వానరులను కూల్చుతాడు. అతని విల్లు ఇంద్రధనుస్సు వంటిది, అతని బాణాలు సర్పాల వంటివి — ఈ ఉపమలు అతని భయంకరత్వాన్ని చూపుతాయి. మైంద ద్వివిదులు అశ్వినుల కుమారులు, మహాబలులు; వారి పతనం వానరసేనకు గొప్ప దెబ్బ. నలుగురు సేనాపతులు హతులయ్యారు, కాబట్టి భగ్నమైన రాక్షససేన కుంభుని దగ్గరకు పరుగెడుతుంది. కుంభుడు దానిని ఓదారుస్తాడు — ఇది నాయకుని ధర్మం. అతని రాకతో యుద్ధపు దిశ మారుతుంది. ఇంతకుముందు అంగద మైంద ద్వివిదులు విజేతలు, ఇప్పుడు కుంభుని బాణాలతో వారే కూలుతున్నారు. కుంభుడు సుసమాహితుడై — ఏకాగ్రచిత్తుడై — విల్లు పట్టుకుంటాడు, దానితో అతని బాణాలు లక్ష్యం తప్పవు. ద్వివిదుడు ఒక్క బాణంతోనే కూలుతాడు, ఇది అతని బాణపు శక్తిని చూపుతుంది. సోదరుని పతనంతో కోపించిన మైందుడు శిలను విసురుతాడు, కానీ కుంభుడు ఐదు బాణాలతో దానిని ఆకాశంలోనే భేదిస్తాడు. తరువాత ఒక్క బాణంతో మైందుని కూడా కూల్చుతాడు. ఇలా క్షణం క్రితం రాక్షసులను చంపిన ఇద్దరు వానరులే ఇప్పుడు నేలపై పడి ఉన్నారు. యుద్ధంలో అదృష్టం త్వరగా మారుతుందని కవి చూపుతాడు. వానరుల జయఘోష కూడా త్వరగా శాంతించింది. కుంభుని విల్లుకు ఉపమ — మెరుపుతోనూ ఐరావతపు దీప్తితోనూ కూడిన ఇంద్రధనుస్సు — దాని సౌందర్యాన్నీ భయాన్నీ ఏకకాలంలో సూచిస్తుంది. ‘ఆకర్ణకృష్టముక్తేన’ అనే పదంతో అతడు విల్లును చెవివరకూ లాగుతాడని తెలుస్తుంది, కాబట్టి బాణవేగం పరమమైనది. ‘హాటకపుంఖేన’ — బంగారు పుంఖం గల బాణంతో; రాక్షసుల ఆయుధాలు కూడా సమృద్ధమైనవి. ద్వివిదుడు త్రికూట పర్వతంలా కూలుతాడు, ఇది అతని విశాల శరీరాన్ని చూపుతుంది. మైందుడు మర్మస్థానంలో గాయపడ్డాడు, కాబట్టి అతడు కూడా మూర్ఛపోయాడే కానీ మరణించలేదు.
మహాబలులైన మేనమామలిద్దరూ మర్దించబడడం చూసి అంగదుడు విల్లు ఎత్తిపట్టిన కుంభునిపై వేగంగా దూసుకుపోయాడు. అలా వస్తున్న అతనిని కుంభుడు ఐదు ఇనుప బాణాలతోనూ, మరో మూడు వాడి బాణాలతోనూ — ఏనుగును తోమరాలతో కొట్టినట్లు — కొట్టాడు; వీర్యవంతుడైన కుంభుడు ఎన్నో బాణాలతో అంగదుని కొట్టాడు. మొద్దుబారని అంచులు గల, పదునైన, వాడియైన, బంగారు అలంకారాలు గల బాణాలతో అవయవాలు గాయపడినప్పటికీ వాలిపుత్రుడైన అంగదుడు కంపించలేదు. అతడు కుంభుని తలపై శిలల, వృక్షాల వర్షం కురిపించాడు. శ్రీమంతుడైన కుంభకర్ణపుత్రుడు వాలిపుత్రుడు విసిరిన ఆ వృక్షాలన్నిటినీ ఖండించాడు, శిలలను కూడా మళ్ళీ భేదించాడు. దూసుకువస్తున్న వానర యూథపతి అంగదుని చూసి కుంభుడు రెండు కాగడాలతో ఏనుగును కొట్టినట్లు రెండు బాణాలతో అతని కనుబొమలను కొట్టాడు. అతని రక్తం కారింది, అతని కళ్ళు కప్పబడ్డాయి. అంగదుడు ఒక చేతితో రక్తంతో తడిసిన కళ్ళను కప్పుకొని, మరొక చేతితో దగ్గరలోని సాలవృక్షాన్ని పట్టుకున్నాడు. దానిని భుజంతో సహా రొమ్ముకు అదిమిపట్టి, చేతితో బిగించి, కొంచెం వంచి మహాయుద్ధంలో పెకలించాడు. ఇంద్రధ్వజం వంటి, మందర పర్వతం వంటి ఆ వృక్షాన్ని రాక్షసులందరూ చూస్తుండగానే అతడు వేగంగా విసిరాడు. కుంభుడు శరీరాన్ని చీల్చే ఏడు వాడి బాణాలతో ఆ వృక్షాన్ని ఖండించాడు. అప్పుడు అంగదుడు తీవ్రంగా బాధపడ్డాడు, పడిపోయాడు, మూర్ఛిల్లాడు. సముద్రంలో మునిగిపోతున్నట్లుగా, ఎదిరించడానికి అశక్యుడైన అంగదుడు పడిపోవడం చూసి వానరశ్రేష్ఠులు రాఘవునికి తెలియజేశారు. ఈ భాగంలో అంగదుని దృఢత్వం విశేషంగా చూడదగినది — కళ్ళు రక్తంతో కప్పబడ్డాయి, అయినా అతడు ఒక చేతితో కళ్ళను కప్పుకొని మరొక చేతితో వృక్షాన్ని పెకలిస్తాడు. కానీ కుంభుని బాణాలు అతనికంటే వేగవంతమైనవి. ‘సీదంతమివ సాగరే’ (సముద్రంలో మునిగిపోతున్నట్లు) అనే ఉపమ సేన ఆశ కూడా అతనితో పాటు మునిగిపోతోందని సూచిస్తుంది. మేనమామల పతనాన్ని చూసి అంగదుడు తన రక్షణను మరచి కుంభుని వైపు పరుగెడతాడు — ఇది అతని కులప్రేమ. కుంభుడు ఏనుగును తోమరాలతో కొట్టినట్లు ఎనిమిది బాణాలతో అతనిని కొడతాడు; అయినా అంగదుడు కంపించడు. అతడు శిలలనూ వృక్షాలనూ కురిపిస్తాడు, కుంభుడు వాటన్నిటినీ ఖండిస్తాడు. తరువాత కుంభుడు అతని కనుబొమలను లక్ష్యం చేస్తాడు, ఎందుకంటే కళ్ళు రక్తంతో కప్పబడితే యోధుడు చూడలేడు. ఇది కుంభుని యుద్ధనీతి. గుడ్డివానిలా ఉన్నా అంగదుడు వృక్షాన్ని పెకలించి విసురుతాడు — అతని ధైర్యం అద్భుతం. కానీ చివరకు ఏడు బాణాలతో అతని వృక్షం ఖండించబడింది, అతడు మూర్ఛపోయి పడిపోతాడు. అంగదుడు యువరాజు, అతని రక్షణ అందరి కర్తవ్యం కాబట్టి వానరులు వెంటనే రామునికి తెలియజేస్తారు. ‘ఉల్కాభ్యామివ కుంజరమ్’ (రెండు కాగడాలతో ఏనుగును వలె) అనే ఉపమ — కళ్ళ దగ్గర కాగడాలతో కాలిన ఏనుగు కలవరపడినట్లు అంగదుడు. వృక్షాన్ని పెకలించడం సూక్ష్మంగా వర్ణించబడింది — రొమ్ముకు అదిమిపట్టి, చేతితో బిగించి, కొంచెం వంచి పెకలిస్తాడు. ఇలా కవి శారీరక చర్యను అడుగడుగునా చూపుతాడు. అంగదుని పతనం ‘సముద్రంలో మునిగిపోతున్నట్లు’ అనే ఉపమతో వర్ణించబడింది — సముద్రంలో మునిగిపోతున్నవాడు సహాయాన్ని కోరినట్లు అంగదుడు కూడా.
మహాయుద్ధంలో వాలిపుత్రుడు బాధపడుతున్నాడని విని రాముడు జాంబవంతుడు మొదలైన వానరశ్రేష్ఠులను ఆదేశించాడు. రాముని ఆజ్ఞ విని ఆ వానరశార్దూలులు మిక్కిలి కోపించి విల్లు ఎత్తిపట్టిన కుంభునిపై విరుచుకుపడ్డారు. అప్పుడు చెట్లూ శిలలూ చేతబట్టి, కోపంతో ఎర్రబడిన కళ్ళతో వానరశ్రేష్ఠులు అంగదుని రక్షించాలని కోరుతూ దూసుకుపోయారు. జాంబవంతుడూ, సుషేణుడూ, వానరుడైన వేగదర్శీ కోపంతో వీరుడైన కుంభకర్ణపుత్రునిపై దూసుకుపోయారు. మీదికి వస్తున్న మహాబలులైన ఆ వానరేంద్రులను చూసి కుంభుడు పర్వతం జలాశయాన్ని అడ్డగించినట్లు బాణసమూహంతో వారిని అడ్డగించాడు — పర్వతం జలప్రవాహాన్ని నిరోధించినట్లు. అతని బాణమార్గంలోకి వచ్చిన మహాత్ములైన వానరేంద్రులు — మహాసముద్రం తీరాన్ని దాటలేనట్లు — అతని వైపు చూడను కూడా చూడలేకపోయారు. ఇక్కడ రాముడు స్వయంగా యుద్ధం చేయడు, సేనాపతిలా ఆదేశమిస్తాడు. వృద్ధుడైనా జాంబవంతుడు యుద్ధానికి పరుగెడతాడు. కానీ కుంభుని బాణవర్షం ఎంత దట్టంగా ఉందంటే, వానరులు అతని దగ్గరకు వెళ్ళడం మాట అటుంచి, అతనిని చూడను కూడా చూడలేకపోతున్నారు. రెండు ఉపమలు — పర్వతం నీటిని అడ్డగించడం, తీరం సముద్రాన్ని అడ్డగించడం — కుంభుని నివారణశక్తిని చూపుతాయి. రాముని ఆదేశం త్వరగా పాలించబడింది — వానరులు కోపంతో ఎర్రబడిన కళ్ళతో చెట్లూ శిలలూ పట్టుకొని పరుగెడతారు. వారి లక్ష్యం రెండు విధాలు — అంగదుని రక్షణ, కుంభుని వధ. కానీ కుంభుని బాణవర్షం వారిని దూరంలోనే అడ్డగిస్తుంది. వృద్ధుడైన జాంబవంతుడూ, వైద్యుడైన సుషేణుడూ, వేగదర్శీ — ఈ అనుభవశాలులు కూడా అతని దగ్గరకు వెళ్ళలేకపోతారు. దీనివల్ల కుంభుని బలం పరాకాష్ఠకు చేరిందని సూచించబడుతుంది, దానితో తరువాత సుగ్రీవుని విజయం మరింత ముఖ్యమైనదవుతుంది. ఇలా రాముడు దూరంనుండి కూడా యుద్ధమంతటినీ పరిశీలిస్తాడు.
బాణవర్షాలతో పీడితులైన ఆ వానరగణాలను చూసి వానరేశ్వరుడైన సుగ్రీవుడు సోదరపుత్రుడైన అంగదుని తన వెనుక ఉంచుకొని — రక్షించి — వేగవంతమైన సింహం పర్వతచరియలపై తిరిగే ఏనుగుపైకి దూకినట్లు రణంలో కుంభకర్ణపుత్రునిపైకి దూసుకుపోయాడు. ఆ మహాకపి అశ్వకర్ణాది అనేక మహావృక్షాలనూ ఇంకా వివిధ వృక్షాలనూ పెకలించి విసిరాడు. ఆకాశాన్ని కప్పివేస్తున్న, ఎదిరించడానికి కష్టమైన ఆ వృక్షవర్షాన్ని శ్రీమంతుడైన కుంభకర్ణపుత్రుడు తన వాడి బాణాలతో ఖండించాడు. లక్ష్యాన్ని తప్పని గురితో, తీవ్రుడైన కుంభుడు వేసిన పదునైన బాణాలతో నిండిన ఆ వృక్షాలు ఘోరమైన శతఘ్నుల వలె ప్రకాశించాయి — బాణాలతో నిండిన వృక్షాలు శతఘ్ని అనే ఆయుధపు మేకుల వలె కనిపించాయి. కుంభుడు ఆ వృక్షవర్షాన్ని భేదించడం చూసినా వీర్యవంతుడూ శ్రీమంతుడూ మహాసత్త్వుడూ అయిన వానరాధిపతి సుగ్రీవుడు కలత చెందలేదు. బాణాలు తగులుతున్నప్పటికీ వాటిని సహిస్తూ, హఠాత్తుగా కుంభుని ఇంద్రధనుస్సు వంటి కాంతిగల విల్లును లాగి విరిచివేశాడు. ఇలా అతి దుష్కరమైన కార్యం చేసి, అతడు అక్కడినుండి వేగంగా కిందికి దూకి నేలపై నిలిచాడు. సుగ్రీవుడు రాజు, కాబట్టి అతడు స్వయంగా సోదరపుత్రుని రక్షణకు ముందుకు వస్తాడు — ఇది అతని నాయకత్వానికి పరిచయం. విల్లు విరగడం కుంభుని ముఖ్య బలాన్ని నాశనం చేస్తుంది, ఎందుకంటే అతడు ధనుర్ధారి. అరవై ఎనిమిదవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. సుగ్రీవుని రాక ఏనుగుపై సింహం చేసే దాడి వంటిది — సింహం చిన్నదైనా బలమైనది, ఏనుగు విశాలమైనదైనా ఓడిపోతుంది. సుగ్రీవుడు వృక్షాలను విసురుతాడు, కుంభుడు వాటిని బాణాలతో ఖండిస్తాడు, బాణాలు గుచ్చుకున్న వృక్షాలు శతఘ్నుల వలె కనిపిస్తాయి. కానీ సుగ్రీవుడు బాణాలను సహిస్తూనే దగ్గరకు వెళ్ళి విల్లును విరుస్తాడు. ఇది అతి దుష్కరమైన కార్యం, ఎందుకంటే ధనుర్ధారి దగ్గరకు వెళ్ళడమే కష్టం. ‘భ్రాతృజం పృష్ఠతః కృత్వా’ (సోదరపుత్రుని వెనుక ఉంచుకొని) అనే మాట అంగదునిపై సుగ్రీవుని ప్రేమను చూపుతుంది — ఒకప్పుడు వాలి కుమారుడైనవాడు ఇప్పుడు అతనికే కుమారుని వంటివాడు. కుంభుని బాణాలు అతనికి తగులుతాయి, అతడు వాటిని సహిస్తాడు, వెనుదిరగడు.
కొమ్ము విరిగిన ఏనుగు వంటి కుంభునితో కోపించిన సుగ్రీవుడు ఇలా అన్నాడు — ‘నికుంభుని అన్నా, నీ వీర్యమూ నీ బాణవేగమూ అద్భుతమైనవి. వినయమూ ప్రభావమూ నీలోనో రావణునిలోనో ఉన్నాయి — ప్రహ్లాదునితో, బలితో, వృత్రఘ్నునితో (ఇంద్రునితో), కుబేరునితో, వరుణునితో సమానుడా. నీవు ఒక్కడివే మహాబలవంతుడైన తండ్రిని అనుసరించి పుట్టావు — తండ్రితో సమానుడవు. జితేంద్రియుని మనోవ్యథలు అతిక్రమించలేనట్లు, మహాబాహువూ శూలహస్తుడూ శత్రుదమనుడూ అయిన నిన్ను ఒక్కనినీ దేవతలు అతిక్రమించలేరు. మహాబుద్ధీ, పరాక్రమించు, నా కార్యాలను కూడా చూడు. నీ పినతండ్రి రావణుడు వరదానం వల్ల దేవదానవులను ఎదుర్కొంటాడు; కుంభకర్ణుడు మాత్రం తన వీర్యంతోనే సురాసురులను ఎదుర్కొనేవాడు. నీవు విలువిద్యలో ఇంద్రజిత్తుతో సమానుడవు, ప్రతాపంలో రావణునితో సమానుడవు; ఈ రోజు రాక్షసలోకంలో బలవీర్యాలలో నీవే శ్రేష్ఠుడవు. ఈ రోజు యుద్ధంలో నాతో నీవు చేసే అద్భుతమైన మహాసంగ్రామాన్ని ఇంద్ర శంబరుల యుద్ధంలాగా సమస్త ప్రాణులూ చూడాలి. నీవు సాటిలేని కార్యం చేశావు, అస్త్రకౌశలాన్ని చూపావు; భీకరపరాక్రమం గల ఈ వానరవీరులు నీ చేత కూల్చబడ్డారు. వీరా, నిందకు భయపడే నేను నిన్ను చంపలేదు — అలసినవానిని చంపాడని లోకులు అంటారు. చేసిన పనులతో అలసిన నీవు విశ్రాంతి తీసుకొని నా బలాన్ని చూడు.’ సుగ్రీవుని ఈ మాట ప్రశంసతో కూడినదైనా ఉపహాసంతో కూడినది — అతడు శత్రువు గుణాలను ఒప్పుకుంటాడు, కానీ దానితోనే అతనిని యుద్ధానికి ప్రేరేపిస్తాడు. అతని ధర్మబుద్ధి కూడా కనిపిస్తుంది — అలసిన శత్రువును చంపాలనుకోడు. ఇది వీరుని ధర్మం — సమానునితో సమానమైన సమయంలో యుద్ధం. ప్రహ్లాదుడు మొదలైనవారి పేర్ల జాబితా మహాసురుల, దేవతల బలాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. సుగ్రీవుని వాక్యంలో మూడు భాగాలు — మొదట కుంభుని ప్రశంస, తరువాత అతని కులస్మరణ, చివరకు యుద్ధానికి ఆహ్వానం. అతడు కుంభుని రావణునితోనూ ఇంద్రజిత్తుతోనూ కుంభకర్ణునితోనూ పోలుస్తాడు. రావణుని బలం వరదానం వల్ల, కుంభకర్ణుని బలం స్వవీర్యం వల్ల అనే భేదాన్ని కూడా అతడు చూపుతాడు — సహజమైన బలమే శ్రేష్ఠమైనది. ఇంద్ర శంబరుల యుద్ధంలాగా మన యుద్ధాన్ని ప్రాణులు చూడాలి అనే మాటతో అతడు యుద్ధాన్ని మహోత్సవంలా చేస్తాడు. అతని వాణి వీరరసపూర్ణమైనది. సుగ్రీవుడు కుంభుని ‘నికుంభాగ్రజా’ అని సంబోధిస్తాడు — తరువాతి సర్గలో నికుంభుని రాకకు సూచనలా. ‘ఉపాలంభభయాత్’ (నిందకు భయపడి) అనే మాట వీరధర్మాన్ని చూపుతుంది — అలసిన శత్రువును చంపితే కీర్తి రాదు, నిందే వస్తుంది. కాబట్టి అతడు శత్రువుకు విశ్రాంతికి అవకాశమిస్తాడు. ఇది సుగ్రీవుని స్వాభిమానానికీ న్యాయబుద్ధికీ పరిచయం.
అవమానంతో కూడినదైనా సుగ్రీవుని ఆ మాటతో గౌరవించబడిన కుంభుడు నెయ్యితో హోమం చేసిన అగ్నిలా తేజస్సుతో పెరిగిపోయాడు. అప్పుడు కుంభుడు సుగ్రీవుని బాహువులతో పట్టుకున్నాడు. మదం మితిమీరిన మత్తగజాల వలె వారిద్దరూ పదే పదే నిట్టూరుస్తూ, ఒకరి అవయవాలతో ఒకరు పెనవేసుకొని, ఒకరినొకరు రాపాడుకుంటూ, శ్రమతో ముఖాల నుండి పొగతో కూడిన జ్వాలలను విడుస్తూ యుద్ధం చేశారు. వారి పాదాల తాకిడికి భూమి కుంగిపోయింది; అలలు గిరగిరా తిరుగుతూ వరుణాలయమైన సముద్రం కల్లోలమైంది. అప్పుడు సుగ్రీవుడు కుంభుని పైకెత్తి, సముద్రపు అడుగును చూపిస్తూ, వేగంగా ఉప్పునీటిలోకి విసిరాడు. కుంభుడు పడడంతో వింధ్య మందరాల వంటి జలరాశి పైకి లేచి అన్నివైపులా వ్యాపించింది. అప్పుడు కుంభుడు పైకి దూకి, సుగ్రీవుని పడగొట్టి, కోపంతో వజ్రం వంటి పిడికిలితో అతని రొమ్ముపై కొట్టాడు. అతని కవచం పగిలింది, రక్తం కారింది; అతని మహావేగమైన పిడికిలి ఎముకల గూటికి తగిలి తిరిగి వచ్చింది. దాని వేగానికి అక్కడ గొప్ప తేజస్సు ప్రజ్వలించింది — వజ్రం రాపిడికి మేరు పర్వతం నుండి జ్వాల పుట్టినట్లు. మహాబలులైన ఇద్దరి ఈ బాహుయుద్ధాన్ని కవి అతిశయోక్తితో వర్ణిస్తాడు — భూమి కుంగుతుంది, సముద్రం కల్లోలమవుతుంది, పిడికిలి దెబ్బనుండి జ్వాల పుడుతుంది. సముద్రంలో పడవేయడం కూడా కుంభుని నాశనం చేయదు, అతడు మళ్ళీ పైకి దూకి దాడి చేస్తాడు — దీనితో అతని బలం నిరూపితమవుతుంది. 81 నుండి 85 వరకు శ్లోకాలు వల్గేట్లో మాత్రమే ఉన్నాయి. ఈ యుద్ధంలో ఆయుధాలు లేవు — కేవలం బాహువులూ పిడికిళ్ళూ. రెండు మత్తగజాల వలె వారు ఒకరినొకరు పట్టుకుంటారు, నిట్టూరుస్తారు, రాపాడుకుంటారు. వారి శ్రమ ఎంతటిదంటే నోటినుండి పొగతో కూడిన జ్వాల వెలువడుతున్నట్లుంది. వారి భారానికి భూమి కుంగుతుంది, సముద్రం కల్లోలమవుతుంది — ఈ అతిశయోక్తి వారి అతిమానుష బలాన్ని చూపుతుంది. సుగ్రీవుడు కుంభుని సముద్రంలోకి విసురుతాడు, దాని అడుగును చూపిస్తూ — అంటే అత్యంత లోతుగా విసురుతాడు. నీరు పర్వతంలా పైకి లేస్తుంది. కానీ కుంభుడు మళ్ళీ వచ్చి సుగ్రీవుని నేలపై పడగొడతాడు, వక్షస్సుపై పిడికిలితో కొడతాడు. అతని కవచం పగులుతుంది, రక్తం కారుతుంది. ఇలా యుద్ధం సమంగా సాగుతుంది, ఎవరిది విజయమో అనిశ్చితం. అతని పిడికిలి జ్వాల మేరువుపై వజ్రపాతం వంటిది. మాటతో గౌరవించబడిన కుంభుడు నెయ్యితో పెరిగిన అగ్నిలా ప్రజ్వలిస్తాడు — ప్రశంస కూడా ఒక్కోసారి శత్రువు బలాన్ని పెంచుతుంది. కానీ సుగ్రీవుడు ఇది తెలిసీ అతనిని ప్రోత్సహిస్తాడు, ఎందుకంటే అతడు సమమైన యుద్ధాన్ని కోరుకుంటాడు. సముద్రంలో పడిన తరువాత కూడా కుంభుడు తిరిగి రావడం అతని అపరాజిత బలాన్ని చూపుతుంది. పిడికిలి దెబ్బ ఎముకల గూటికి తగిలి తిరిగి రావడం సుగ్రీవుని దృఢ శరీరాన్ని సూచిస్తుంది.
అతని చేత అక్కడ కొట్టబడిన వానరశ్రేష్ఠుడూ మహాబలుడూ అయిన సుగ్రీవుడు వజ్రం వంటి పిడికిలిని బిగించాడు. వేలాది కిరణాలతో విప్పారిన సూర్యమండలపు తేజస్సుతో కూడిన ఆ పిడికిలిని వీర్యవంతుడైన అతడు కుంభుని రొమ్ముపై పడేశాడు. ఆ దెబ్బకు కలవరపడి, తీవ్రంగా పీడితుడైన కుంభుడు అప్పుడు జ్వాలలు ఆరిపోయిన అగ్నిలా కూలిపోయాడు. పిడికిలి దెబ్బ తిన్న ఆ రాక్షసుడు ఆకాశం నుండి యాదృచ్ఛికంగా పడుతున్న, ప్రకాశించే కిరణాలు గల, ఎర్రని దేహం గల మంగళగ్రహంలా వేగంగా కూలిపోయాడు. పిడికిలితో రొమ్ము భగ్నమై పడిపోతున్న కుంభుని రూపం రుద్రుని దాడికి గురైన గోపతి సూర్యుని రూపంలా ఉంది. భీకరపరాక్రమం గల వానరశ్రేష్ఠుడు సుగ్రీవుని చేత యుద్ధంలో అతడు హతుడవగా పర్వతాలతోనూ వనాలతోనూ సహా భూమి కంపించింది, రాక్షసులను మరింత భయం ఆవహించింది. ఇలా కుంభకర్ణుని కుమారుడు కూడా తండ్రిని అనుసరించాడు. సుగ్రీవుని పిడికిలి వేయి కిరణాల సూర్యునిలా తేజస్విగా ఉంది — అతని ఒక్క దెబ్బే చాలు. కుంభుని పతనం అగ్ని ఆరిపోవడం, గ్రహం పడిపోవడం, సూర్యగ్రహణం వలె వర్ణించబడింది. చివరి శ్లోకం ఉపజాతి వృత్తంలో రచించబడింది, సర్గ ముగింపును గంభీరం చేస్తుంది. సుగ్రీవుడు దెబ్బను సహించి ఎదురుదాడి చేస్తాడు — అతని ఒక్క పిడికిలి దెబ్బే నిర్ణాయకం. కుంభుడు అగ్నిలా ఆరిపోతాడు, గ్రహంలా పడిపోతాడు. భూకంపం మహావీరుని మరణానికి లక్షణం. కుంభకర్ణుని వంశం కూడా నశిస్తున్నందువల్ల రాక్షసుల భయం పెరుగుతుంది. తరువాతి సర్గలో నికుంభుడు సోదరునికి ప్రతీకారం తీర్చుకోవడానికి వస్తాడు. రుద్రుని దాడికి గురైన సూర్యుడు అనే ఉపమ దక్షయజ్ఞపు కథను గుర్తుచేస్తుంది, అక్కడ రుద్రుడు సూర్యుని పళ్ళు రాలగొట్టాడు. ఇలా కుంభుని పతనం దివ్యఘటనలా వర్ణించబడింది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षट्सप्ततितमः सर्गः॥ ७६॥