సర్గ
నికుంభుని వధ
సోదరవధతో కోపించిన నికుంభుడు పరిఘను పట్టుకోవడం, అతని శోభ, హనుమంతుని వక్షస్సుపై పరిఘ విరగడం, ముష్టియుద్ధం, హనుమంతుడు నికుంభుని తల పెకలించడం
సుగ్రీవుడు తన సోదరుడైన కుంభుని కూల్చడం చూసి నికుంభుడు కోపంతో దహిస్తున్నట్లుగా వానరేంద్రుడైన సుగ్రీవుని చూశాడు — అతని చూపే అగ్నిలా ఉంది. అప్పుడు ధీరుడైన అతడు మహేంద్ర పర్వత శిఖరం వంటి శుభమైన పరిఘను పట్టుకున్నాడు. ఆ పరిఘ పూలమాలలతో చుట్టబడినది, ఐదు అంగుళాల వెడల్పుగల ఇనుప పట్టీలతో కూడినది, బంగారు పట్టీలతో చుట్టబడినది, వజ్రాలతోనూ పగడాలతోనూ అలంకరించబడినది, యముని దండం వలె భీకరమైనది, రాక్షసుల భయాన్ని పోగొట్టేది — దానిని చూసి రాక్షసులు నిర్భయులయ్యారు. ఇంద్రధ్వజం వంటి ఓజస్సు గల ఆ పరిఘను గిరగిరా తిప్పుతూ మహాతేజస్వీ భీకరపరాక్రముడూ అయిన నికుంభుడు నోరు తెరిచి గర్జించాడు. ఇక్కడ సోదరశోకమూ ప్రతీకారమూ నికుంభుని ప్రేరణ. మునుపటి సర్గలో కుంభుడు ధనుర్ధారి, నికుంభుడు మాత్రం పరిఘధారి — ఇలా ఇద్దరు సోదరుల యుద్ధశైలి భిన్నమైనది. పరిఘ విస్తృత వర్ణన ఆ ఆయుధపు భయంకరత్వాన్నీ సౌందర్యాన్నీ ఏకకాలంలో చూపుతుంది. ‘రక్షసాం భయనాశనమ్’ (రాక్షసుల భయాన్ని పోగొట్టేది) అనే విశేషణం ఆలోచించదగినది — శత్రువులకు భయం కలిగించే ఆయుధమే తన పక్షానికి భయాన్ని పోగొడుతుంది. హిందీ భాష్యంలో కూడా ‘రాక్షసుల భయాన్ని నాశనం చేసేది’ అని ఉంది.
రొమ్ముపై ఉన్న నిష్కంతో (బంగారు హారంతో), భుజాలపై ఉన్న అంగదాలతో (భుజకీర్తులతో), చిత్రమైన కుండలాలతో, విచిత్రమైన మాలతో, ఆ పరిఘతో కూడా ఆభరణాలతో నికుంభుడు ఇంద్రధనుస్సుతో కూడిన, మెరుపులతో ఉరుములతో గర్జించే మేఘంలా ప్రకాశించాడు. అతని పరిఘ కొనతో మహాత్ముడైన వాయువు ముడి పగిలిపోయింది — ఆకాశంలో వాయువు కూడా చీలిపోయింది; ఆ పరిఘ ఘోషతో కూడిన పొగలేని అగ్నిలా ప్రజ్వలించింది. నికుంభుని పరిఘ గిరగిరా తిరగడంతో విటపావతి నగరంతో — కుబేరుని అలకాపురితో — ఉత్తమమైన గంధర్వభవనాలతో, తారలతో, నక్షత్రాలతో, చంద్రునితో, మహాగ్రహాలతో సహా ఆకాశమంతా తిరుగుతున్నట్లుంది. పరిఘా ఆభరణాలూ కాంతిగా, క్రోధమే ఇంధనంగా గల ఆ నికుంభరూపమైన అగ్ని యుగాంతంలో లేచిన అగ్నిలా ఎదిరించడానికి అశక్యమైనదయింది. ఇక్కడ కవి ఉపమానాల పరంపరతో నికుంభుని భయంకర రూపాన్ని చిత్రిస్తాడు — మేఘం, ఇంద్రధనుస్సు, మెరుపు, వాయువు, అగ్ని, ప్రళయాగ్ని. ఎనిమిదవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది; సమీక్షిత సంస్కరణలో ఆ స్థానంలో ‘సహ చైవామరావత్యా సర్వైశ్చ భవనైః సహ’ (అమరావతితోనూ సమస్త భవనాలతోనూ కూడా) అని అమరావతి ప్రస్తావన కూడా ఉంది, ఆ అర్ధం ముద్రణలో లేదు — ముద్రణలో ‘నగర్యా విటపావత్యా’ అని అలకాపురి ప్రస్తావన మాత్రమే ఉంది. తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘క్రోధేంధనః’ (క్రోధమే ఇంధనంగా గలవాడు) అనే రూపకం విశేషంగా సుందరమైనది — క్రోధమే అతని అగ్నికి ఇంధనం.
అప్పుడు నికుంభుని అటువంటి రూపం చూసి రాక్షసులూ వానరులూ భయంతో కదలను కూడా కదలలేకపోయారు — అందరూ నిశ్చలంగా నిలిచిపోయారు. బలవంతుడైన హనుమంతుడు ఒక్కడే రొమ్ము విప్పి అతని ఎదుట నిలిచాడు — అతడు వక్షస్సు చాచి దెబ్బ కోసం ఎదురుచూశాడు. పరిఘ వంటి బాహువులు గల బలవంతుడైన నికుంభుడు సూర్యకాంతి గల ఆ పరిఘను బలవంతుడైన హనుమంతుని వక్షస్సుపై పడేశాడు. అతని స్థిరమైన, విశాలమైన, వెడల్పైన రొమ్ముపై ఆ పరిఘ వంద ముక్కలైంది, హఠాత్తుగా చెల్లాచెదురవుతూ ఆకాశంలో వంద ఉల్కలలా కనిపించింది. ఆ దెబ్బకు మహాకపి చలించలేదు — భూకంపంలో అచలమైన పర్వతంలా అతడు నిలిచాడు. ఇక్కడ హనుమంతుని శరీరపు వజ్రసదృశత్వం చూపబడింది — పర్వతశిఖరం వంటి పరిఘ అతని వక్షస్సుపై విరిగిపోయింది. ఇతరులు భయంతో స్తంభించిపోయారు, హనుమంతుడు మాత్రం స్వయంగా సవాలును స్వీకరిస్తాడు — ఇది అతని శౌర్యానికీ ఆత్మవిశ్వాసానికీ పరిచయం. వంద ఉల్కల ఉపమ పరిఘ ముక్కల దీప్తిని చూపుతుంది. హనుమంతుని స్థైర్యాన్ని చూసి వానరుల భయం దూరమైంది.
ఇలా కొట్టబడిన వానరోత్తముడూ అతిమహాబలుడూ అయిన హనుమంతుడు బలంగా పిడికిలి బిగించాడు. మహాతేజస్వీ, వీర్యవంతుడూ, వాయువు వంటి పరాక్రమం గలవాడూ, వేగవంతుడూ అయిన అతడు ఆ పిడికిలిని ఎత్తి నికుంభుని రొమ్ముపై వేగంగా విసిరాడు. అక్కడ అతని కవచం పగిలింది, రక్తం కారింది; ఆ పిడికిలితో మేఘంలో మెరుపులా జ్వాల లేచింది. ఆ దెబ్బకు నికుంభుడు తడబడ్డాడు, కానీ తేరుకొని మళ్ళీ మహాబలుడైన హనుమంతుని పట్టుకున్నాడు. నికుంభుడు హనుమంతుని పైకెత్తి తీసుకుపోవడం చూసి లంకానివాసులైన రాక్షసులు యుద్ధంలో భయంకరంగా అరిచారు — విజయాశతో. ఇలా ఆ రాక్షసుడు తీసుకుపోతున్నప్పటికీ వాయుపుత్రుడైన హనుమంతుడు వజ్రం వంటి పిడికిలితో అతనిని కొట్టాడు. ఇక్కడ యుద్ధపు గమనం రెండుసార్లు మారుతుంది — మొదట హనుమంతుని దెబ్బ, తరువాత నికుంభుడు పట్టుకోవడం, తరువాత మళ్ళీ హనుమంతుని దెబ్బ. రాక్షసుల హర్షనాదం అకాలమైనది — ఎందుకంటే పట్టుకోవడం వధ కాదు. ఈ శ్లోకంలో (19) సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘స తథా హ్రియమాణోఽపి కుంభకర్ణాత్మజేన హి’ (కుంభకర్ణుని కుమారుడు అలా తీసుకుపోతున్నప్పటికీ) అనే పాఠం ఉంది, ముద్రణలో మాత్రం ‘హనూమాంస్తేన రక్షసా’ (ఆ రాక్షసుని చేత హనుమంతుడు) అని ఉంది. మునుపటి సర్గలో సుగ్రీవుని పిడికిలి, ఇక్కడ హనుమంతుని పిడికిలి — ఇద్దరు సోదరులూ ముష్టియుద్ధంలోనే హతులయ్యారు. నికుంభుని పరిఘ విరిగిపోయింది, కాబట్టి ఇప్పుడు ఇద్దరి చేతిలోనూ ఆయుధం లేదు — యుద్ధం సమమైనది. హనుమంతుని పిడికిలి వేగం వాయువేగం వంటిది, ఎందుకంటే అతడు వాయుపుత్రుడు. కవచం పగలడమూ రక్తం కారడమూ దెబ్బ బలాన్ని చూపుతాయి. నికుంభుడు కూడా బలహీనుడు కాడు — అతడు దెబ్బను సహించి హనుమంతునే పైకెత్తుతాడు, ఇది మరే రాక్షసుడూ చేయలేదు. ఇలా కవి శత్రువు బలాన్ని చూపి హనుమంతుని విజయపు గౌరవాన్ని పెంచుతాడు.
అప్పుడు హనుమంతుడు తనను విడిపించుకొని నేలపై దిగాడు, వాయుపుత్రుడు వెంటనే నికుంభుని మర్దించాడు. మిక్కిలి ప్రయత్నంతో, గొప్ప శ్రమతో అతడు నికుంభుని నేలపై పడవేసి నలిపివేశాడు, వేగంగా ఎగిరి వేగవంతుడైన అతడు అతని రొమ్ముపై దూకాడు. తరువాత బాహువులతో అతని మెడను పట్టుకొని తిప్పి, భయంకరంగా గట్టిగా అరుస్తున్న అతని తలను పెకలించివేశాడు. మెడను తిప్పుతున్నప్పుడు ఆ రాక్షసుడు భయంకరమైన ఆర్తనాదం చేశాడని హిందీ భాష్యంలో వర్ణించబడింది. ఇలా హనుమంతుని విజయం పూర్తయింది. ఈ యుద్ధపు క్రమం జాగ్రత్తగా వర్ణించబడింది — విడిపించుకోవడం, నేలపై పడవేయడం, నలపడం, రొమ్ముపై ఎక్కడం, మెడ తిప్పడం, తల పెకలించడం. ఈ క్రమం మల్లయుద్ధ కౌశలాన్ని చూపుతుంది. నికుంభుని అరుపు అతని చివరి శబ్దం.
అరుస్తున్న నికుంభుని వాయుపుత్రుడు రణంలో కూల్చగా, దశరథపుత్రుడైన రామునికీ రాక్షసేంద్రుని కుమారుడైన మకరాక్షునికీ — ఇద్దరిలోనూ తీవ్రంగా రోషం రగలగా — అతి భీకరమైన యుద్ధం జరిగింది — అని కవి తరువాతి రెండు సర్గల కథను సూచిస్తాడు. (హిందీ భాష్యంలో ‘శ్రీరామునికీ మకరాక్షునికీ చాలా భయంకరమైన యుద్ధం జరిగింది’ అని ఉంది; ‘రాక్షసేంద్రసూనుః’ అనే పదంతో ఇక్కడ ఖరుని కుమారుడైన మకరాక్షుడు ఉద్దేశించబడ్డాడు.) నికుంభుని ప్రాణం పోగా సంతోషించిన వానరులు గర్జించారు, దిక్కులు మారుమోగాయి; భూమి కంపించినట్లయింది, ఆకాశం పడిపోయినట్లయింది, రాక్షససేనను భయం ఆవహించింది. చివరి రెండు శ్లోకాలు దీర్ఘవృత్తాలు — ఇరవై మూడవది పుష్పితాగ్రా వృత్తంలో, ఇరవై నాలుగవది భుజంగప్రయాత వృత్తంలో — సర్గ ముగింపును గంభీరంగా, వీరోచితంగా చేస్తాయి. ఇరవై నాలుగవ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు. కుంభ నికుంభుల వధతో కుంభకర్ణుని వంశం కూడా దాదాపు నశించింది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तसप्ततितमः सर्गः॥ ७७॥