॥वाल्मीकिरामायणम् యుద్ధకాండ · 78వ సర్గ

యుద్ధకాండ

సర్గ

మకరాక్షుడు యుద్ధానికి బయలుదేరడం

కుంభ నికుంభుల వధతో కోపించిన రావణుని ఆదేశం, మకరాక్షుని ప్రతిజ్ఞ, సేన సన్నద్ధత, దుర్నిమిత్తాలు, రాక్షసులు రణరంగానికి వెళ్ళడం

నికుంభుడు హతుడయ్యాడనీ, కుంభుడు కూల్చబడ్డాడనీ విని మిక్కిలి అసహనశీలుడూ సహించలేనివాడూ అయిన రావణుడు అగ్నిలా ప్రజ్వలించాడు. నైరృతుల రాజైన అతడు క్రోధంతోనూ శోకంతోనూ — రెండింటితోనూ — మూర్ఛపోయినవానిలా ఉన్నాడు; అప్పుడు అతడు ఖరుని కుమారుడైన విశాలనేత్రుడు మకరాక్షుని ప్రేరేపించాడు. ‘కుమారా, నా ఆజ్ఞతో నీవు సేనతో కూడి వెళ్ళు; వనవాసులైన వానరులతో పాటు ఆ రాఘవుని, లక్ష్మణుని చంపు.’ రావణుని మాట విని తనను శూరునిగా భావించుకొనే ఖరపుత్రుడు మకరాక్షుడు సంతోషించి నిశాచరుడైన రావణునితో ‘అలాగే’ అన్నాడు. అప్పుడు బలవంతుడైన అతడు దశగ్రీవునికి నమస్కరించి, ప్రదక్షిణం చేసి, రావణుని ఆజ్ఞతో ప్రకాశించే భవనం నుండి బయలుదేరాడు. ఖరుడు రావణునికి సోదరుని వంటివాడు కాబట్టి రావణుడు మకరాక్షుని ‘కుమారా’ అని సంబోధిస్తాడు. ఖరుడు ఇంతకుముందు జనస్థానంలో రాముని చేత హతుడయ్యాడు, కాబట్టి మకరాక్షుని మనస్సులో తండ్రి వధకు ప్రతీకారం కూడా దాగి ఉంది — ఆ విషయం తరువాతి సర్గలో స్పష్టంగా చెప్పబడింది. రావణుని శోకమూ క్రోధమూ రెండూ తీవ్రమైనవి; అతడు స్వయంగా వెళ్ళడు, మళ్ళీ మరొకరిని పంపుతాడు. ‘శూరమానీ’ (తనను శూరునిగా భావించుకొనేవాడు) అనే విశేషణం ఉపహాసాన్ని కూడా సూచిస్తుంది — అతడు తనను శూరునిగా భావిస్తాడు, కానీ అతని విధి వేరు. రావణుని ఆజ్ఞలో ‘జహి’ (చంపు) అనే ఒక్క పదమే — అతని లక్ష్యం స్పష్టం.

దగ్గరలో ఉన్న బలాధ్యక్షునితో — సేనాపతితో — ఖరపుత్రుడు ఇలా అన్నాడు — ‘వెంటనే రథాన్ని తీసుకురండి, సైన్యాన్ని కూడా త్వరగా తీసుకురండి.’ అతని ఆ మాట విని నిశాచరుడైన బలాధ్యక్షుడు రథాన్నీ సేననూ అతని దగ్గరకు తెచ్చాడు. నిశాచరుడైన మకరాక్షుడు రథానికి ప్రదక్షిణం చేసి, దానిని ఎక్కి, సారథిని ‘త్వరగా రథాన్ని నడుపు’ అని ప్రేరేపించాడు. అప్పుడు మకరాక్షుడు ఆ రాక్షసులందరితో ఇలా అన్నాడు — ‘రాక్షసులారా, మీరందరూ నా ముందు నిలిచి యుద్ధం చేయండి. మహాత్ముడైన రాక్షసరాజు రావణుడు యుద్ధంలో ఆ రామలక్ష్మణులిద్దరినీ చంపమని నన్ను ఆజ్ఞాపించాడు. నిశాచరులారా, ఈ రోజు నేను రాముని, లక్ష్మణుని, కొమ్మలపై తిరిగే మృగమైన సుగ్రీవుని, వానరులను ఉత్తమమైన బాణాలతో వధిస్తాను. ఈ రోజు శూలాల దెబ్బలతో, ఎదురుగా వచ్చిన వానరుల మహాసేనను ఎండు కట్టెలను అగ్ని దహించినట్లు దహించివేస్తాను.’ మకరాక్షుని ఆ మాట విని ఆ నిశాచరులందరూ నానావిధ ఆయుధాలతో కూడి, బలవంతులై, ఏకాగ్రచిత్తులై సన్నద్ధులయ్యారు. శుభం కోసం రథానికి ప్రదక్షిణం చేస్తారు — ఇది యుద్ధయాత్ర సంప్రదాయం. మకరాక్షుని ప్రతిజ్ఞ అతి గర్వంతో కూడినది — తానొక్కడే అందరినీ చంపుతానని అతడు అంటాడు. ఎండు కట్టెల ఉపమ అతని ఆత్మవిశ్వాసాన్ని చూపుతుంది, కానీ ఇంతకుముందు ఎందరో రాక్షసులు ఇలాగే ప్రతిజ్ఞ చేసి హతులయ్యారని పాఠకుడు గుర్తుచేసుకుంటాడు. మకరాక్షుడు స్వయంగా ఆజ్ఞ ఇస్తాడు — బలాధ్యక్షుడు వెంటనే రథాన్నీ సేననూ తెస్తాడు. దీనివల్ల రాక్షససేన వ్యవస్థ కనిపిస్తుంది. సారథికి ‘త్వరగా’ అనే ఆదేశం అతని తొందరను చూపుతుంది — అతడు యుద్ధానికి ఉత్సుకుడు. ‘నా ముందు నిలిచి యుద్ధం చేయండి’ అని రాక్షసులతో చెబుతూ అతడు స్వయంగా వెనుక ఉంటాడు, సైనికులు ముందు — ఇది నాయకుని పద్ధతి. అతడు రావణుని ఆజ్ఞను మళ్ళీ ఉచ్చరిస్తాడు, దానితో సైనికుల మనస్సులో రాజు అధికారం స్థాపించబడుతుంది. అతని ప్రతిజ్ఞలో శత్రువులందరూ పేరుపేరునా లెక్కించబడ్డారు — రాముడు, లక్ష్మణుడు, సుగ్రీవుడు, వానరులు. ‘శాఖామృగమ్’ (కొమ్మలపై తిరిగే మృగం) అనే పదంతో అతడు సుగ్రీవుని అవమానిస్తాడు. అతడు చెప్పిన ఆయుధాలు రెండు — బాణాలూ శూలాలూ; దూరంనుండి బాణాలు, దగ్గరనుండి శూలం.

కోరిన రూపం ధరించగలవారూ, క్రూరులూ, కోరలు గలవారూ, పింగళవర్ణపు కళ్ళు గలవారూ, చెదిరిన జుట్టు గలవారూ, భయంకరులూ అయిన ఆ రాక్షసులు మాతంగాలు — ఏనుగులు — వలె గర్జిస్తున్నారు. మహాకాయులైన వారు మహాకాయుడైన ఖరపుత్రుని చుట్టుముట్టి భూమిని కుదిపిస్తూ సంతోషంగా ముందుకు సాగారు. అక్కడ అన్నివైపులా మ్రోగించిన వేలాది శంఖభేరీల, సింహనాదాల, భుజాస్ఫాలనల గొప్ప శబ్దం పుట్టింది — రాక్షసులు సింహనాదాలు చేస్తారు, భుజాలు చరుస్తారు. రాక్షసుల రూపవర్ణన భయంకరమైనది — కోరలు, పింగళవర్ణపు కళ్ళు, చెదిరిన జుట్టు. వారు ఇచ్ఛానుసారం రూపం మార్చుకోగలరు, కాబట్టి యుద్ధంలో జయించడం కష్టం. వారి అడుగులకు భూమి కంపిస్తుంది — ఈ అతిశయోక్తి వారి సంఖ్యనూ భారాన్నీ సూచిస్తుంది. శంఖభేరీల నాదం యుద్ధాన్ని ఉత్సవంలాంటి వాతావరణంగా చేస్తుంది. సేన బయలుదేరడం మహోత్సవం వంటిది — కానీ ఈ ఉత్సవపు ముగింపు దుఃఖమయమని కవి తరువాతి శ్లోకాలతో సూచిస్తాడు.

అప్పుడు అతని సారథి చేతినుండి చర్నాకోల జారిపడింది; ఆ రాక్షసుని ధ్వజం దైవవశాత్తు హఠాత్తుగా పడిపోయింది. అతని రథానికి పూన్చిన గుర్రాలు పరాక్రమం కోల్పోయి — స్వాభావిక గమనాన్ని మరచి — తడబడే పాదాలతో నడుస్తూ దీనంగా, కన్నీటి ముఖాలతో సాగాయి. రౌద్రుడూ దుర్మతీ అయిన ఆ మకరాక్షుడు బయలుదేరుతుండగా దుమ్ముతో కూడిన కఠినమైన దారుణమైన గాలి వీచింది. ఆ నిమిత్తాలను చూసినప్పటికీ మహావీర్యవంతులైన ఆ రాక్షసులు వాటిని లెక్కచేయకుండా — ఉపేక్షించి — అందరూ రామలక్ష్మణులున్నచోటికి బయలుదేరారు. మేఘాల, ఏనుగుల, దున్నపోతుల అవయవాల రంగుతో సమానమైన నల్లని రంగు గల, యుద్ధరంగాలలో ఎన్నోసార్లు గదలతోనూ ఖడ్గాలతోనూ గాయపడిన, యుద్ధకౌశలం గల ఆ రాత్రిచరులు ‘నేను ముందు, నేను ముందు’ అంటూ పదే పదే తిరిగారు. దుర్నిమిత్తాల జాబితా — చర్నాకోల పడడం, ధ్వజం పడడం, గుర్రాల కన్నీళ్ళు, దుమ్ముతో కూడిన గాలి — మకరాక్షుని మరణాన్ని ముందుగానే సూచిస్తుంది. రామాయణంలో దాదాపు ప్రతి రాక్షసవీరుడూ బయలుదేరేటప్పుడు ఇటువంటి అపశకునాలు వర్ణించబడతాయి. రాక్షసులకు అవి తెలిసినా ఉపేక్షిస్తారు — ఇది వారి గర్వమూ దుర్బుద్ధీ. ‘అహమహమితి’ (నేను ముందు, నేను ముందు) అనే మాట వారి పోటీనీ యుద్ధోత్సాహాన్నీ చూపుతుంది — ప్రతి ఒక్కరూ మొదట యుద్ధం చేయాలని కోరుకుంటారు. చివరి శ్లోకం పుష్పితాగ్రా వృత్తంలో రచించబడింది. గుర్రాల కన్నీళ్ళు విశేషంగా కరుణాజనకమైనవి — పశువులకు కూడా రాబోయే వినాశనం తెలిసినట్లుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डेऽष्टसप्ततितमः सर्गः॥ ७८॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి