॥वाल्मीकिरामायणम् యుద్ధకాండ · 79వ సర్గ

యుద్ధకాండ

సర్గ

మకరాక్షుని వధ

వానర రాక్షసుల యుద్ధం, వానరులు పారిపోవడం, రాముడు అడ్డుకోవడం, మకరాక్షుని సవాలు, రాముని సమాధానం, ద్వంద్వయుద్ధం, శూలాన్ని ఖండించడం, ఆగ్నేయాస్త్రంతో మకరాక్షుని వధ

మకరాక్షుడు బయలుదేరడం చూసి ఆ వానరశ్రేష్ఠులందరూ హఠాత్తుగా దూకి యుద్ధకాంక్షతో నిలిచారు — యుద్ధానికి సిద్ధమయ్యారు. అప్పుడు దేవతలకూ దానవులకూ జరిగినట్లు నిశాచరులతో వానరులకు మిక్కిలి గొప్ప, రోమాంచకరమైన యుద్ధం మొదలైంది. చెట్లూ శూలాలూ పడడంతో, గదలూ పరిఘలూ కొట్టడంతో అప్పుడు వానరులూ నిశాచరులూ ఒకరినొకరు మర్దించుకున్నారు. నిశాచరులు శక్తులతో, ఖడ్గాలతో, గదలతో, కుంతాలతో, తోమరాలతో, పట్టిసాలతో, భిందిపాలాలతో, బాణవర్షాలతో అన్నివైపులా, పాశాలతో, ముద్గరాలతో, దండాలతో, నిర్ఘాతాలతో, ఇతర ఆయుధాలతో కపిసింహాలను సంహరించారు. ఇక్కడ ఆయుధాల పొడవైన జాబితా రాక్షసుల యుద్ధసామగ్రిని చూపుతుంది — వానరులకు చెట్లూ శిలలూ, రాక్షసులకు మాత్రం నిర్మించిన వివిధ శస్త్రాలు. ‘కదనమ్’ అనే పదం గొప్ప వినాశనాన్ని సూచిస్తుంది. యుద్ధపు ఆరంభం రాక్షసులకు అనుకూలంగా ఉంది, ఎందుకంటే వారి శస్త్రాలు ఎక్కువ. దేవదానవ యుద్ధపు ఉపమ యుద్ధపు ప్రాముఖ్యాన్నీ భయంకరత్వాన్నీ చూపుతుంది, ఎందుకంటే ఆ యుద్ధం పురాణాలలో అతి ప్రసిద్ధమైనది. ప్రతి పక్షమూ మరొకదానిని మర్దిస్తుంది, ఎవరూ వెనక్కి తగ్గరు. మకరాక్షుని రాక చూసి వానరులు భయపడరు, వెంటనే యుద్ధానికి సిద్ధమవుతారు — మునుపటి సర్గలలో పొందిన విజయాలతో వారి ఉత్సాహం పెరిగింది. కానీ రాక్షసుల శస్త్రబలం గొప్పది, కాబట్టి యుద్ధం ఆరంభంలో వానరులకు నష్టం ఎక్కువ.

ఖరపుత్రుడైన మకరాక్షుని బాణసమూహాలతో పీడితులై, మనస్సులు కలవరపడి, వానరులందరూ భయంతో పారిపోయారు. పారిపోతున్న ఆ వనవాసులను చూసి రాక్షసులందరూ విజయగర్వంతో, దర్పంతో సింహాల వలె గర్జించారు. అప్పుడు అన్నివైపులా వానరులు పారిపోతుండగా రాముడు బాణవర్షంతో ఆ రాక్షసులను అడ్డుకున్నాడు. రాక్షసులు అడ్డుకోబడడం చూసి నిశాచరుడైన మకరాక్షుడు కోపాగ్నితో ఆవహించబడి ఈ మాట అన్నాడు. ఇక్కడ యుద్ధపు దిశ మళ్ళీ మారుతుంది — వానరులు పారిపోతారు, రాక్షసులు సంతోషిస్తారు, తరువాత రాముడు స్వయంగా జోక్యం చేసుకుంటాడు. రాముని ఒక్క బాణవర్షమే రాక్షసులందరినీ అడ్డుకుంటుంది. అందుకే మకరాక్షుడు కోపిస్తాడు, ఎందుకంటే అతని విజయం క్షణికమైనదే. ‘కోపానలసమావిష్టః’ (కోపాగ్నితో ఆవహించబడినవాడు) అనే రూపకం క్రోధాన్ని అగ్నితో పోలుస్తుంది. సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘క్రోధానల’ అనే పాఠం. వానరుల పలాయనం వారి బలహీనతను కాదు, మకరాక్షుని బాణవర్షపు తీవ్రతను చూపుతుంది. రాక్షసుల సింహనాదం వారి గర్వాన్ని సూచిస్తుంది, కానీ ఆ గర్వం అల్పకాలికమైనది. రాముడు తన సేనను రక్షించడానికి స్వయంగా ముందుకు వస్తాడు — ఇది నాయకుని ధర్మం.

‘రామా, ఆగు; నాతో నీకు ద్వంద్వయుద్ధం జరుగుతుంది. విల్లు నుండి విడిచిన వాడి బాణాలతో నీ ప్రాణాలు తీస్తాను. ఆనాడు దండకారణ్యంలో నీవు నా తండ్రి ఖరుని చంపావు; నీ పనిలో — రాక్షసవధలో — నిమగ్నుడవైన నిన్ను ఎదుట చూస్తూ తలచుకుంటుంటే నా రోషం పెరిగిపోతోంది. దురాత్ముడా రాఘవా, ఆ సమయంలో ఆ మహావనంలో నీవు నాకు కనిపించకపోవడం వల్ల నా అవయవాలు తీవ్రంగా మండిపోతున్నాయి. రామా, అదృష్టవశాత్తు ఇక్కడ నీవు నా కంటపడ్డావు; ఆకలితో ఉన్న సింహానికి మరొక మృగం వలె నీవు నాకు కావలసినవాడవు. ఈ రోజు నా బాణవేగంతో ప్రేతరాజైన యముని లోకానికి వెళ్ళిన నీవు, నీ చేత హతులైన శూరులతో కలిసి నివసిస్తావు. ఇక్కడ ఎక్కువగా చెప్పడం ఎందుకు? రామా, నా మాట విను — సమస్త లోకాలూ రణరంగంలో నిన్నూ నన్నూ చూడాలి. అస్త్రాలతోనైనా, గదతోనైనా, బాహువులతోనైనా — నీకు దేనిలో అభ్యాసం ఉందో దానితోనే యుద్ధం జరగనీ.’ మకరాక్షుని మాట పితృశోకంతోనూ ప్రతీకారంతోనూ నిండి ఉంది. అతడు రాముని అన్నివిధాల యుద్ధానికీ ఆహ్వానిస్తాడు, ఇది అతని ఆత్మవిశ్వాసాన్ని సూచిస్తుంది. కానీ అతని మాటలలో గర్వం కూడా మితిమీరి ఉంది — అతడు రాముని మృగంగా, తనను సింహంగా భావిస్తాడు. ‘ప్రేతరాడ్విషయమ్’ అనే పదంతో యమలోకం సూచించబడింది. ఈ ప్రసంగంలో క్రోధమూ దుఃఖమూ దర్పమూ కలగలిసి ఉన్నాయి. మకరాక్షుడు తన తండ్రి ఖరుని వధను స్మరిస్తాడు — జనస్థానంలో రాముడు ఒంటరిగా పద్నాలుగు వేల రాక్షసులతో పాటు ఖరుని, దూషణుని, త్రిశిరుని చంపాడు. అప్పుడు మకరాక్షుడు అక్కడ లేడు, కాబట్టి అతడు తండ్రిని రక్షించలేకపోయాడు — అతని దుఃఖం దానివల్లనే. ఇప్పుడు అతడు ఆ ఋణానికి ప్రతీకారం చేయాలనుకుంటున్నాడు. తన విజయాన్ని అందరికీ చూపాలనుకుంటున్నాడు కాబట్టి సమస్త లోకాలూ చూడాలని అంటాడు.

మకరాక్షుని మాట విని దశరథపుత్రుడైన రాముడు నవ్వుతూ, ఎడతెగకుండా మాట్లాడుతున్న — ఎక్కువగా మాట్లాడుతున్న — ఆ రాక్షసునితో ఇలా అన్నాడు — ‘రాక్షసా, ఎందుకు వృథాగా గొప్పలు చెప్పుకుంటున్నావు? నీ మాటలు చాలావరకు తగనివి. రణంలో యుద్ధం లేకుండా కేవలం మాటల బలంతో గెలవలేరు. పద్నాలుగు వేల రాక్షసులూ, నీ తండ్రి అయిన ఖరుడూ, త్రిశిరుడూ, దూషణుడూ — అందరూ దండకారణ్యంలో నా చేత హతులయ్యారు. పాపీ, ఈ రోజు వాడి ముక్కులూ గోళ్ళూ అంకుశాలుగా గల గద్దలూ నక్కలూ కాకులూ నీ మాంసంతో బాగా తృప్తి పొందుతాయి.’ రాముని సమాధానం సంక్షిప్తమైనదైనా వాడియైనది. శత్రువు గర్వం అతనికి హాస్యాస్పదమైనది కాబట్టి అతడు నవ్వుతాడు. అతడు మకరాక్షుని తండ్రి వధను దాచడు, స్పష్టంగా ఒప్పుకుంటాడు, దానితో అతని కుమారుని విధిని కూడా సూచిస్తాడు. ‘వినా యుద్ధేన వాగ్బలాత్’ (యుద్ధం లేకుండా మాటల బలంతో) అనే మాట గర్వంతో మాట్లాడేవారందరికీ ఉపదేశం. 18వ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు. రాముని ప్రశాంతత మకరాక్షుని క్రోధానికి విరుద్ధమైనది. రాముడు శత్రువు తండ్రి వధను గుర్తుచేస్తూ అతని గర్వాన్ని ఖండిస్తాడు.

రాఘవుడు ఇలా అనగా మహాబలుడైన మకరాక్షుడు రణరంగంలో రాఘవునిపై బాణసమూహాలను విడిచాడు. రాముడు బాణవర్షంతో ఆ బాణాలను అనేక ముక్కలుగా ఖండించాడు; ఖండించబడిన బంగారు పుంఖాల బాణాలు వేలకొద్దీ నేలపై పడ్డాయి. అక్కడ ఖర రాక్షసుని కుమారునికీ దశరథపుత్రునికీ ఒకరినొకరు ఓజస్సుతో ఎదుర్కొంటూ ఆ యుద్ధం జరిగింది. ఆకాశంలో రెండు మేఘాల ఉరుముల వలె వారి అల్లెత్రాళ్ళూ అరచేతుల శబ్దమూ, విల్లుల నుండి విడిచిన బాణాల పరస్పర ధ్వనీ రణరంగంలో వినిపించాయి. దేవతలూ, దానవులూ, గంధర్వులూ, కిన్నరులూ, మహోరగులూ అందరూ ఆ అద్భుతమైన యుద్ధాన్ని చూడాలనే కోరికతో అంతరిక్షంలోకి వచ్చారు. ఒకరి శరీరాలను ఒకరు గాయపరచగా వారి బలం రెట్టింపుగా పెరిగింది; వారిద్దరూ రణరంగంలో ఒకరికొకరు కృతప్రతికృతం — దెబ్బకు ఎదురుదెబ్బ — చేశారు. రాముడు విడిచిన బాణసమూహాలను రాక్షసుడు రణంలో ఖండించాడు, రాక్షసుడు విడిచినవాటిని రాముడు కూడా బాణాలతో అనేక ముక్కలుగా ఖండించాడు. బాణసమూహాలతో దిక్కులూ ఉపదిక్కులూ అన్నీ కప్పబడ్డాయి, భూమి అన్నివైపులా కప్పబడి కనిపించలేదు. ఇక్కడ యుద్ధం సమబలంగా కనిపిస్తుంది — ఇద్దరూ ఖండిస్తారు, ఇద్దరూ కొడతారు. ఆకాశంలో దేవతలు మొదలైనవారి ఉనికి యుద్ధపు ప్రాముఖ్యాన్ని పెంచుతుంది. ‘గాయపడగా బలం రెట్టింపుగా పెరుగుతుంది’ అనే మాట దెబ్బ వీరుల క్రోధాన్నీ బలాన్నీ పెంచుతుందే కానీ తగ్గించదని సూచిస్తుంది. బాణాలతో కప్పబడిన భూమి కనిపించదు — ఈ అతిశయోక్తి బాణాల సంఖ్యను చూపుతుంది. మకరాక్షుడు మొదట బాణాలు విడుస్తాడు, రాముడు వాటన్నిటినీ ఖండిస్తాడు — ప్రతి బాణాన్నీ బాణవర్షంతోనే నివారిస్తాడు. బంగారు పుంఖాల బాణాలు వేలకొద్దీ నేలపై పడతాయి, దానితో రణభూమి బంగారంతో కప్పబడినట్లవుతుంది. రెండు విల్లుల శబ్దం రెండు మేఘాల గర్జన వంటిది — ఇక్కడ ‘జ్యాతల’ అనే పదం అల్లెత్రాడూ అరచేయీ తాకే శబ్దాన్ని సూచిస్తుంది. మహోత్సవంలో జనులు ఒకచోట చేరినట్లు దేవతలు మొదలైన ప్రేక్షకులు అంతరిక్షంలో నిలిచారు. ఈ యుద్ధం కేవలం ఇద్దరు వీరుల మధ్య కాదు, ధర్మాధర్మాల మధ్య కూడా అని వారి ఉనికి సూచిస్తుంది. రాముని ధైర్యం ఇక్కడ స్పష్టం — అతడు శత్రువు ప్రతి దెబ్బనూ ప్రశాంతచిత్తంతో నివారిస్తాడు.

అప్పుడు కోపించిన మహాబాహువు రాఘవుడు యుద్ధంలో మకరాక్షుని విల్లును ఖండించాడు, తరువాత ఎనిమిది నారాచాలతో సారథిని కొట్టాడు. రాముడు బాణాలతో రథాన్ని భేదించి, గుర్రాలను చంపి కూల్చాడు; అప్పుడు ఆ నిశాచరుడైన మకరాక్షుడు రథం లేనివాడై నేలపై నిలిచాడు. నేలపై నిలిచిన ఆ రాక్షసుడు సమస్త ప్రాణులనూ భయపెట్టే, ప్రళయాగ్ని వంటి కాంతిగల శూలాన్ని చేతితో పట్టుకున్నాడు. ఆ మహాశూలం పొందడానికి కష్టమైనది, దుర్లభమైనది, రుద్రుడు ఇచ్చినది, భయంకరమైనది, ఆకాశంలో జాజ్వల్యమానంగా ప్రకాశిస్తూ మరొక సంహారాస్త్రంలా ఉంది. దానిని చూసి దేవతలందరూ భయంతో దిక్కులకు పారిపోయారు. అప్పుడు ఆ నిశాచరుడు ప్రజ్వలిస్తున్న ఆ మహాశూలాన్ని గిరగిరా తిప్పి — అనే వాక్యం తరువాతి శ్లోకంలో పూర్తవుతుంది. రాముడు క్రమంగా శత్రువు సాధనాలన్నిటినీ నాశనం చేస్తాడు — మొదట విల్లు, తరువాత సారథి, తరువాత రథం, గుర్రాలు. ఈ క్రమం బాగా ఆలోచించినది — విల్లు లేని శత్రువు దూరంనుండి యుద్ధం చేయలేడు, రథం లేనివాడు వేగంగా వెళ్ళలేడు. కానీ మకరాక్షుని దగ్గర రుద్రుడు ఇచ్చిన శూలం ఉంది, అది దేవతలను కూడా భయపెడుతుంది. ‘తత్తిష్ఠద్’ అనేది ముద్రణ పాఠం — ‘తత్ తిష్ఠత్ రక్షః’ అని నపుంసకలింగంలోని ‘రక్షః’ అనే పదంతో అన్వయిస్తుంది; సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘అతిష్ఠద్’. రుద్రుడు ఇచ్చిన శూలపు వర్ణన దాని దైవిక బలాన్ని చూపుతుంది — ఇది సామాన్యమైన ఆయుధం కాదు, శివుని ప్రసాదం. కాబట్టి దానిని ఖండించడం మరింత ముఖ్యమైనది.

అతడు కోపంతో మహాయుద్ధంలో ఆ శూలాన్ని రాఘవునిపైకి విసిరాడు. ఖరపుత్రుని చేతినుండి జారి దూసుకువస్తున్న ఆ మండుతున్న శూలాన్ని రాఘవుడు ఆకాశంలోనే నాలుగు బాణాలతో ఖండించాడు. దివ్యమైన బంగారంతో అలంకరించబడిన ఆ శూలం రాముని బాణాలతో పీడించబడి, అనేక ముక్కలుగా చీలి, మహోల్కలా నేలపై చెల్లాచెదురైంది. అనాయాసంగా గొప్ప కార్యాలు చేసే రాముని చేత ఆ శూలం నాశనమవడం చూసి ఆకాశంలోని ప్రాణులు ‘బాగు బాగు’ అని పలికాయి. దేవతలను కూడా భయపెట్టే శూలాన్ని రాముడు అనాయాసంగా ఖండిస్తాడు — దీనితో అతని దివ్యసామర్థ్యం వెల్లడైంది. ఇంతకుముందు భయపడిన దేవతలు ఇప్పుడు సంతోషించి ప్రశంసిస్తారు. సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘మూడు బాణాలతో’ అని, ముద్రణలోనూ హిందీ భాష్యంలోనూ ‘నాలుగు బాణాలు’ అని ఉంది — ముద్రణ పాఠమే ఉంచబడింది. ముప్పై ఐదవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. మహోల్క ఉపమ శూలపు దీప్తినీ పతనాన్నీ చూపుతుంది.

శూలం నాశనమవడం చూసి నిశాచరుడైన మకరాక్షుడు పిడికిలి ఎత్తి కాకుత్స్థునితో ‘ఆగు ఆగు’ అన్నాడు. అతడు మీదికి దూకుతూ పరుగెత్తుకు రావడం చూసి రఘునందనుడైన రాముడు నవ్వి విల్లుపై ఆగ్నేయాస్త్రాన్ని సంధించాడు. అప్పుడు రణంలో కాకుత్స్థుడు ప్రయోగించిన ఆ అస్త్రంతో హతుడైన ఆ రాక్షసుడు గుండె చీలి అక్కడ పడిపోయి మరణించాడు. మకరాక్షుడు కూలడం చూసి ఆ రాక్షసులందరూ రాముని బాణాల భయంతో పీడితులై లంకకే పరుగెత్తారు. దశరథ మహారాజు కుమారుని బాణవేగాలతో హతుడైన ఆ రాత్రిచరుడైన ఖరపుత్రుని వజ్రాయుధంతో దెబ్బతిని చెల్లాచెదురైన పర్వతంలా దేవతలు మిక్కిలి సంతోషంతో చూశారు. చివరకు మకరాక్షుడు ఆయుధాలన్నీ నశించడం చూసినా పిడికిలితో యుద్ధం చేయాలనుకుంటాడు — అతని శౌర్యం నశించలేదు. శస్త్రం లేనివాని పిడికిలి తన ముందు ఏమీ కాదు కాబట్టి రాముడు మళ్ళీ నవ్వుతాడు. ఆగ్నేయాస్త్రం అగ్నిదేవుని దివ్యాస్త్రం; దానితో గుండె చీలింది. ఇలా తండ్రి ఖరుని మార్గాన్నే కుమారుడూ అనుసరించాడు — రాముని భవిష్యవాణి నిజమైంది. చివరి శ్లోకం పుష్పితాగ్రా వృత్తంలో రచించబడింది. రాక్షసుల పలాయనం సర్గ ఆరంభంలోని వానరుల పలాయనానికి విపరీతం — ఆరంభంలో వానరులు భయపడ్డారు, చివరకు రాక్షసులు. ఇలా కవి సర్గ రచనలో సమతుల్యతను సాధిస్తాడు. వజ్రాయుధంతో దెబ్బతిన్న పర్వతంలా పడిపోయిన మకరాక్షుడు — ఈ ఉపమ అతని విశాల శరీరాన్నీ సంపూర్ణ పరాజయాన్నీ చూపుతుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकोनाशीतितमः सर्गः॥ ७९॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి