॥वाल्मीकिरामायणम् యుద్ధకాండ · 80వ సర్గ

యుద్ధకాండ

సర్గ

ఇంద్రజిత్తు అంతర్ధానయుద్ధం, రామలక్ష్మణుల సంవాదం

మకరాక్షుని వధతో కోపించిన రావణుని ఆదేశం, ఇంద్రజిత్తు అభిచారహోమం, అంతర్ధానరథంతో యుద్ధం, రామలక్ష్మణులకు బాణబాధ, లక్ష్మణుని బ్రహ్మాస్త్ర ప్రతిపాదన, రాముని ధర్మోపదేశం

మకరాక్షుడు చంపబడ్డాడని విని, యుద్ధాలలో విజయం సాధించే సమితింజయుడైన రావణుడు మహారోషంతో ఆవేశించబడి పళ్ళు కటకటలాడిస్తూ — పళ్ళతో పళ్ళను నూరుతూ — క్రుద్ధుడయ్యాడు. కోపించిన అతడు అప్పుడు అక్కడ ‘ఏమి చేయాలి’ అని ఆలోచిస్తూ, మరింత క్రోధంతో తన కుమారుడైన ఇంద్రజిత్తును యుద్ధానికి ఆదేశించాడు — ‘వీరా, మహావీర్యులైన సోదరులు రామలక్ష్మణులను చంపు. కనబడకుండా ఉన్నా, కనబడుతూ ఉన్నా — ఏ విధంగానైనా నీవు బలంలో అధికుడవు. సాటిలేని కర్మలు గల ఇంద్రుని కూడా నీవు యుద్ధంలో జయిస్తావు; అలాంటిది ఇద్దరు మనుష్యులను చూసి యుద్ధంలో చంపకుండా ఉంటావా?’ రావణుని అనేకమంది వీరులు హతులయ్యారు — కుంభకర్ణుడు, అతని కుమారులు, మకరాక్షుడు. ఇప్పుడు అతడు మళ్ళీ తన కుమారుడైన ఇంద్రజిత్తునే ఆశ్రయిస్తున్నాడు; అతడు ఇంతకుముందు రెండుసార్లు రామలక్ష్మణులను — నాగపాశాలతో, బ్రహ్మాస్త్రంతో — పడగొట్టినవాడు. ‘అదృశ్యో దృశ్యమానో వా’ (కనబడకుండా గాని, కనబడుతూ గాని) అనే మాటతో రావణుడు ఇంద్రజిత్తుకు అతని మాయాశక్తిని గుర్తుచేస్తున్నాడు. ఇంద్రుని జయించినవాడు మనుష్యుల ముందు ఎలా ఓడిపోతాడు అన్నది అతని తర్కం — కానీ అతనికి రాముని నిజస్వరూపం తెలియదు. మొదటి రెండు అర్ధశ్లోకాలు (1.2, 2.1) సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు — అక్కడ రావణుడు నేరుగా ఆదేశిస్తాడు; వల్గేట్ అతని క్రోధాన్నీ ఆలోచననూ వర్ణించే భాగాన్ని చేరుస్తుంది.

రాక్షసేంద్రుడు అలా చెప్పగా ఇంద్రజిత్తు తండ్రి మాటను స్వీకరించి యజ్ఞభూమిలో యథావిధిగా అగ్నిలో హోమం చేశాడు. అతడు అగ్నిలో హోమం చేస్తుండగా, ఎర్రని తలపాగాలు ధరించిన రాక్షసస్త్రీలు తొందరపాటుతో, రావణి ఉన్న చోటికి, అతని దగ్గరకు వచ్చారు. ఆ హోమంలో దర్భలకు బదులుగా శస్త్రాలే శరపత్రాలుగా, తాండ్రచెట్టు (బిభీతకం) సమిధలూ, ఎర్రని వస్త్రాలూ, నల్లని ఇనుముతో చేసిన స్రువమూ ఉపయోగించబడ్డాయి. శరపత్రాలతో, తోమరాలతో అగ్ని చుట్టూ అంతటా పరచి, అతడు పూర్తిగా నల్లని, ప్రాణంతో ఉన్న మేకపోతు కంఠాన్ని పట్టుకొన్నాడు — దానిని అగ్నిలో హోమం చేశాడు. ఒక్కసారి చేసిన ఆ ఒక్క హోమంతోనే ప్రజ్వలించిన, పొగలేని, మహాజ్వాలలు గల అగ్నికి విజయాన్ని సూచించే లక్షణాలు కనిపించాయి. ప్రదక్షిణంగా తిరిగే శిఖ గలవాడై, కాచిన బంగారం వలె ప్రకాశిస్తూ, అగ్నిదేవుడు స్వయంగా లేచి ఆ హవిస్సును స్వీకరించాడు. ఈ హోమం అభిచారకర్మ — శత్రువినాశం కోసం చేసే తామసయజ్ఞం. దీని ఉపకరణాలన్నీ విపరీతమైనవి — దర్భలకు బదులు శస్త్రాలు, శుభవృక్షానికి బదులు తాండ్రచెట్టు, తెల్లని వస్త్రానికి బదులు ఎర్రని వస్త్రాలు, బంగారు స్రువానికి బదులు ఇనుప స్రువం. నల్ల మేక కూడా తామసత్వానికి చిహ్నం. అగ్నిశిఖ ప్రదక్షిణంగా తిరగడం, పొగ లేకపోవడం, కాంతి — ఇవి శుభలక్షణాలు, ఇంద్రజిత్తు విజయాన్ని సూచించేవి. ఎర్రని తలపాగాలు ధరించిన స్త్రీలు ఈ కర్మలోని భయానక వాతావరణాన్ని పెంచుతారు. ముద్రణలో ‘బిభీతకాః’ అని బకారంతో ఉంది. ఇంద్రజిత్తు ఇంతకుముందు కూడా (డెబ్బై మూడవ సర్గలో) హోమం చేసిన తరువాతే యుద్ధానికి వెళ్ళాడు; అతని బలానికి మూలం ఈ హోమమే. హోమం వల్ల అతడు అంతర్ధానశక్తినీ దివ్యరథాన్నీ పొందుతాడు. కాబట్టి ఈ యజ్ఞం కేవలం ధార్మిక కర్మ కాదు, యుద్ధానికి సన్నద్ధతే. అగ్ని స్వయంగా లేవడం ఆ హోమం సిద్ధించిందని చూపుతుంది.

అగ్నిలో హోమం చేసి, దేవదానవరాక్షసులను తృప్తిపరచి, అతడు అంతర్ధానశక్తి గల శుభమైన శ్రేష్ఠరథాన్ని ఎక్కాడు. నాలుగు గుర్రాలతో, వాడి బాణాలతో కూడి, మహాధనుస్సు ఎక్కుపెట్టబడిన ఆ ఉత్తమరథం శోభించింది. శరీరకాంతితో జాజ్వల్యమానమై, మేలిమి బంగారంతో చేసిన అలంకారాలు గలదై, చిత్రించిన మృగాలతో, చంద్రులతో, అర్ధచంద్రులతో ఆ రథం చక్కగా అలంకరించబడి ఉంది. ఇంద్రజిత్తు ధ్వజం జాంబూనద సువర్ణంతో చేసిన పెద్ద కంకణాల వంటి వలయాలతో కూడి, మండుతున్న అగ్ని వలె ప్రకాశిస్తూ, వైడూర్యాలతో అలంకరించబడి ఉంది. సూర్యుని వంటి ఆ రథంతోనూ బ్రహ్మాస్త్రంతోనూ రక్షించబడిన మహాబలుడైన రావణి ఎదిరించరానివాడయ్యాడు. సమితింజయుడైన ఇంద్రజిత్తు నగరం నుండి బయటికి వచ్చి, రాక్షసమంత్రాలతో అగ్నిలో హోమం చేసి, అంతర్ధానుడై ఇలా అన్నాడు — ‘వ్యర్థంగా అడవికి ప్రవ్రజించిన ఆ ఇద్దరినీ ఈనాడు యుద్ధంలో చంపి, నా తండ్రి రావణునికి గొప్ప విజయాన్ని అందిస్తాను. ఈనాడు భూమిని వానరులు లేనిదానిగా చేసి, రాముని లక్ష్మణుని చంపి, అతనికి పరమానందం కలిగిస్తాను.’ ఇలా పలికి అతడు అదృశ్యుడయ్యాడు. ‘మిథ్యా ప్రవ్రజితౌ’ (వ్యర్థంగా ప్రవ్రజించినవారు) అనే మాటతో ఇంద్రజిత్తు రాముని వనవాసాన్ని ఎగతాళి చేస్తున్నాడు — తాపసవేషం ధరించి కూడా ఆయుధాలు పట్టుకొన్నారని. హిందీ భాష్యంలో రెండు అర్థాలు ఉన్నాయి — ‘వ్యర్థంగానే అడవికి వచ్చినవారు (లేదా అబద్ధంగానే తపస్వుల వేషం ధరించినవారు)’. రథవర్ణన దాని దివ్యత్వాన్ని చూపుతుంది — అది కనబడదు, అయినా తేజస్సు గలది. బ్రహ్మాస్త్రపు రక్షణ అతనిని జయించరానివానిగా చేస్తుంది. అతని ప్రతిజ్ఞ మకరాక్షుని ప్రతిజ్ఞ వలె గర్వంతో నిండినదే, కానీ అతని మాయాబలం నిజమైనది. ఇంద్రజిత్తు రథం నాలుగు గుర్రాలతో కూడి, బాణాలతో నిండి, మహాధనుస్సుతో సన్నద్ధమై ఉంది — యుద్ధానికి కావలసిన సాధనాలన్నీ అందులో ఉన్నాయి. రథాలంకారం — బంగారం, మృగాలు, చంద్రులు, అర్ధచంద్రులు — రాక్షసరాజకులపు సమృద్ధిని చూపుతుంది. ధ్వజం అగ్ని వలె మండుతుంది, వైడూర్యాలతో శోభిస్తుంది. కానీ ఈ సౌందర్యమంతా కనబడనిది, ఎందుకంటే రథం అంతర్ధానంలో ఉంది — ఈ విరోధాభాసను కవి సూక్ష్మంగా చూపాడు. ఇంద్రజిత్తు నగరం నుండి బయలుదేరి మళ్ళీ మంత్రాలతో హోమం చేస్తాడు, దానివల్ల అతడు పూర్తిగా అదృశ్యుడవుతాడు. అతని మాటలలో తండ్రి సంతోషమే ముఖ్యలక్ష్యం — అతడు తండ్రి కోసం విజయాన్ని కోరుతున్నాడు. ఇలా పుత్రుని పితృభక్తి కూడా కనిపిస్తుంది, అది అధర్మసేవలో ఉన్నప్పటికీ.

అప్పుడు దశగ్రీవుడు ప్రేరేపించగా, మిక్కిలి కోపించిన, తీక్ష్ణస్వభావుడైన ఇంద్రశత్రువు ఇంద్రజిత్తు వాడి ధనుస్సుతో, నారాచాలతో యుద్ధరంగంలోకి దూకాడు. వానరుల మధ్య బాణజాలాలను వదులుతున్న, మూడు తలల సర్పాల వంటి మహావీర్యులైన వీరులు రామలక్ష్మణులను అతడు చూశాడు — వారి భుజాలపై ఉన్న అమ్ములపొదులు తలకు రెండు వైపులా ఉన్నట్లుండగా, వారు మూడు తలల సర్పాల వలె కనిపిస్తున్నారు. ‘వీరే వారు’ అని నిశ్చయించుకొని, ధనుస్సుకు నారి ఎక్కించి, వర్షించే మేఘం వలె అతడు బాణధారలతో వారిని కప్పివేశాడు. ఆకాశంలో సంచరించే రథం గల అతడు యుద్ధంలో కంటికి కనబడని చోట నిలిచి ఆ రామలక్ష్మణులను వాడి బాణాలతో కొట్టాడు. అతని బాణవేగంతో చుట్టుముట్టబడిన రామలక్ష్మణులు బాణాలతో కూడిన ధనుస్సులు ఎత్తి దివ్యాస్త్రాన్ని ప్రయోగించారు. మహాబలులైన వారిద్దరూ బాణజాలాలతో ఆకాశాన్ని కప్పివేసినప్పటికీ, సూర్యుని వంటి అస్త్రాలతో, బాణాలతో అతనిని తాకనైనా తాకలేకపోయారు — ఎందుకంటే అతడు అదృశ్యుడు. అతడు ఆకాశాన్ని కప్పివేస్తూ పొగ చీకటిని సృష్టించాడు; ఆ శ్రీమంతుడు మంచుచీకటితో దిక్కులను కప్పి అంతర్ధానుడయ్యాడు. సంచరిస్తున్న అతని నారి దెబ్బ ధ్వని గాని, చక్రాల, గిట్టల చప్పుడు గాని వినబడలేదు, అతని రూపం కూడా కనబడలేదు. దట్టమైన చీకటిలో ఆ మహాబాహువు శిలావర్షం వంటి అద్భుతమైన నారాచబాణవర్షాన్ని కురిపించాడు. క్రుద్ధుడైన రావణి వరప్రభావం గల, సూర్యుని వంటి బాణాలతో యుద్ధంలో రాముని శరీరమంతటా తీవ్రంగా కొట్టాడు. ఇక్కడ ఇంద్రజిత్తు యుద్ధనీతి స్పష్టంగా ఉంది — అతడు తాను కనబడడు, శబ్దం కూడా చేయడు, దిక్కులను కూడా చీకటితో కప్పివేస్తాడు. ఇలా రామలక్ష్మణులు లక్ష్యాన్ని చూడలేరు, వస్తున్న బాణాలను మాత్రమే చూస్తారు. శిలావర్షపు ఉపమ బాణాల దట్టతనాన్నీ బరువునూ సూచిస్తుంది. ‘దత్తవరైః’ అనే పదం బాణాలకు వరదానం వల్ల లభించిన బలాన్ని సూచిస్తుంది. ‘నీహారతమసా వృతాః’ అనే పాఠంలో ముద్రణలోని బహువచనం ‘దిశః’ (దిక్కులు) అనే పదంతో అన్వయిస్తుంది; సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘వృతః’ అని ఉండి అది ఇంద్రజిత్తుకు విశేషణం అవుతుంది. ఈ యుద్ధం మునుపటి యుద్ధాలకు భిన్నమైనది — ఇక్కడ శత్రువు కనబడడు, వినబడడు. రామలక్ష్మణులు దివ్యాస్త్రాలను ప్రయోగిస్తారు, ఆకాశాన్ని బాణాలతో నింపుతారు, కానీ లక్ష్యం కనబడకపోవడంతో వారి అస్త్రాలు వ్యర్థమవుతాయి. ఇంద్రజిత్తు పొగతో, మంచుతో అంతా కప్పివేస్తాడు, దానివల్ల పగలు కూడా రాత్రిలా అవుతుంది. అతడు తన రథపు శబ్దాన్ని కూడా అణచివేస్తాడు — చక్రాల, గిట్టల, నారి ధ్వని లేదు. ఇలా అతడు పూర్తిగా దాగి ఉండి కొడతాడు. అతని బాణాలు శిలల వలె దట్టమైనవి, బరువైనవి. రాముడు అన్ని అవయవాలలోనూ గాయపడ్డాడు — కథలో ఇది అత్యంత కఠినమైన స్థితి. మూడు తలల సర్పాల ఉపమ రామలక్ష్మణుల భయంకరత్వాన్ని చూపుతుంది — విషసర్పాల వలె వారు కూడా శత్రువులకు భయంకరులు. మేఘపు ఉపమ బాణవర్షం ఆగకుండా సాగడాన్ని సూచిస్తుంది.

నారాచాలతో కొట్టబడుతున్న ఆ నరవ్యాఘ్రులిద్దరూ, వర్షధారలతో కొట్టబడుతున్న రెండు పర్వతాల వలె నిలిచి, బంగారు పింఛాలు గల వాడి బాణాలను వదిలారు. కంకపక్షుల ఈకలు గల ఆ బాణాలు అంతరిక్షంలో రావణిని చేరి, అతనిని చీల్చి, రక్తంలో తడిసి భూమిపై పడ్డాయి — అదృశ్యుడైనా అతనిని అవి గాయపరిచాయి. అతిమాత్రమైన బాణసమూహంతో ప్రకాశిస్తున్న ఆ నరోత్తములు తమపై పడుతున్న ఆ బాణాలను అనేక భల్లాలతో ఖండించారు. వాడి బాణాలు ఏ వైపు నుండి పడుతున్నట్లు చూశారో ఆ వైపుకే ఆ దాశరథులు ఉత్తమాస్త్రాన్ని ప్రయోగించారు — బాణాలు వస్తున్న దిక్కును చూసి ఆ దిక్కుకు ఎదురుగా కొట్టారు. అతిరథుడైన రావణి మాత్రం రథంతో అన్ని దిక్కులకూ పరుగెత్తాడు; అస్త్రప్రయోగంలో చురుకైనవాడై, వేగంగా చేతులు కదిలించేవాడై, వాడి బాణాలతో ఆ దాశరథులను కొట్టాడు. అతడు వేసిన చక్కగా కూర్చబడిన బంగారు పింఛాల బాణాలతో బాగా గాయపడిన ఆ వీరులు దాశరథులు పూచిన మోదుగుచెట్ల వలె — రక్తంతో ఎర్రబడి — కనిపించారు. అతని వేగగతిని గాని, రూపాన్ని గాని, ధనుస్సును గాని, బాణాలను గాని ఎవ్వరూ తెలుసుకోలేకపోయారు; మేఘాలు కమ్ముకొన్నప్పుడు మేఘాలతో కప్పబడిన సూర్యుని వలె అతని గురించి ఏమీ తెలియలేదు. అతనిచేత కొట్టబడిన వందలాది వానరులు ప్రాణాలు కోల్పోయి నేలపై పడిపోయారు. రామలక్ష్మణుల చాతుర్యం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది — లక్ష్యం కనబడకపోయినా బాణాల దిశను ఊహించి కొడతారు, ఇంద్రజిత్తును గాయపరుస్తారు. కానీ అతడు స్థానం మారుస్తూ అన్ని వైపుల నుండీ దాడి చేస్తాడు, దానివల్ల అతని స్థానాన్ని నిశ్చయించడం సాధ్యం కాదు. మోదుగుపువ్వు ఉపమ ఎర్రని రంగును చూపుతుంది — అందులో కరుణ కూడా ఉంది, సౌందర్యం కూడా ఉంది. వానరులకు జరిగిన గొప్ప నష్టం ఇంద్రజిత్తు మాయ ఎంత భయంకరమో చూపుతుంది. దాశరథులు నిరాశ చెందలేదు — బాణాల రాకను చూసి ప్రత్యుత్తరం ఇస్తారు. వారి బాణాలలో కొన్ని ఇంద్రజిత్తును గాయపరిచి రక్తంలో తడిసి భూమిపై పడతాయి — అదృశ్యుడైనా అతడు అజేయుడు కాడని దీనికి ఇది ప్రమాణం. కానీ అతడు అతిరథుడు, అన్ని దిక్కులలోనూ తిరుగుతాడు, కాబట్టి వారి దెబ్బలు పూర్తిగా తగలవు. మేఘాలతో కప్పబడిన సూర్యుని ఉపమ ప్రత్యేకంగా తగినది — మేఘాలతో ఆవరించబడిన సూర్యుడు ఉన్నాడని తెలుస్తుంది కానీ కనబడడు; అలాగే ఇంద్రజిత్తు ఉన్నాడని తెలుస్తుంది, కానీ అతని రూపం కనబడదు.

అప్పుడు క్రుద్ధుడైన లక్ష్మణుడు అన్నతో ఇలా అన్నాడు — ‘రాక్షసులందరినీ వధించడానికి బ్రహ్మాస్త్రాన్ని ప్రయోగిస్తాను.’ అప్పుడు రాముడు శుభలక్షణుడైన లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘ఒక్కని కారణంగా భూమిపై ఉన్న రాక్షసులందరినీ చంపడం నీకు తగదు. యుద్ధం చేయనివానిని, దాగి ఉన్నవానిని, చేతులు జోడించినవానిని, శరణు కోరి వచ్చినవానిని, పారిపోతున్నవానిని, మత్తులో ఉన్నవానిని నీవు ఇక్కడ చంపకూడదు. మహాభుజా, అతనిని ఒక్కనినే వధించడానికి ప్రయత్నిస్తాను. విషసర్పాల వంటి మహావేగం గల అస్త్రాలను మనం ప్రయోగిద్దాం. అంతర్హితమైన రథం గల ఈ మాయావిని, ఈ నీచరాక్షసుని, వానరయూథపతులు చూసి బలవంతంగా చంపుతారు. ఇతడు భూమిలోకి ప్రవేశించినా, స్వర్గానికి వెళ్ళినా, రసాతలానికి వెళ్ళినా, ఆకాశంలో ఉన్నా — ఇలా దాగి ఉన్నా కూడా నా అస్త్రాలతో దహించబడి ప్రాణాలు కోల్పోయి నేలపై పడతాడు.’ ఇలా గొప్ప అర్థం గల మాట పలికి, వానరశ్రేష్ఠులతో చుట్టుముట్టబడిన రఘువీరుడు మహాత్ముడైన రాముడు, రౌద్రుడూ క్రూరకర్ముడూ అయిన అతని వధ కోసం అప్పుడు వెంటనే పరికించి చూడసాగాడు. ఇక్కడ రాముని ధర్మబుద్ధి స్పష్టంగా ప్రకటితమైంది. లక్ష్మణుడు క్రోధంతో రాక్షసులందరినీ ఒక్కసారిగా నాశనం చేయాలనుకుంటాడు, కానీ రాముడు యుద్ధధర్మాన్ని గుర్తుచేస్తాడు — ఒక్కని అపరాధానికి అందరినీ దండించకూడదు; యుద్ధం చేయనివారు, శరణాగతులు, భయపడినవారు, పారిపోతున్నవారు, మత్తులో ఉన్నవారు వధార్హులు కారు. ఇది క్షాత్రధర్మపు మూలభూతమైన నియమం. బ్రహ్మాస్త్రం సర్వనాశకం, కాబట్టి దాని ప్రయోగం నిరపరాధులను కూడా చంపుతుంది. రాముడు స్వయంగా ఇంద్రజిత్తు ఒక్కని వధభారాన్నే స్వీకరిస్తాడు, అతని నిశ్చయం దృఢమైనది — అతడు ఎక్కడ దాక్కున్నా నా అస్త్రాలతో హతుడై పడతాడు. చివరి రెండు శ్లోకాలు ఉపజాతివృత్తంలో కూర్చబడి సర్గ ముగింపును గంభీరంగా చేస్తాయి. 41వ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో కూడా వల్గేట్‌తో సమానంగానే ఉంది. రాముని ఈ మాట ఇక్కడ మహాకావ్యపు నైతిక కేంద్రం — క్రోధంలో కూడా ధర్మాన్ని విడువకూడదు. లక్ష్మణుడు అతని ఆజ్ఞను స్వీకరిస్తాడు, రాముడు స్వయంగా మాయావి వధకు ఉపాయాన్ని ఆలోచిస్తాడు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डेऽशीतितमः सर्गः॥ ८०॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి