సర్గ
మాయాసీతావధ
ఇంద్రజిత్తు మళ్ళీ బయలుదేరడం, మాయాసీతను సృష్టించడం, హనుమంతుని నిందావచనాలు, వానరుల ఎదుట మాయాసీతావధ, వానరుల విషాదం
మునుపటి సర్గలో రాముడు ‘ఒక్కని కారణంగా రాక్షసులందరినీ చంపకూడదు’ అని చెప్పాడు, అతనినే వధించాలని నిశ్చయించుకొన్నాడు. మహాత్ముడైన రాఘవుని ఆ మనోభావాన్ని తెలుసుకొని ఇంద్రజిత్తు ఆ యుద్ధం నుండి వెనుదిరిగి లంకాపురిలోకి ప్రవేశించాడు. అక్కడ హతులైన బలశాలి రాక్షసుల వధను తలచుకొని ఆ శూరుడు క్రోధంతో ఎర్రబడిన కళ్ళు గలవాడయ్యాడు, మళ్ళీ యుద్ధానికి బయలుదేరాడు. పౌలస్త్యవంశంలో పుట్టిన, దేవతలకు ముల్లు వంటి ఆ మహావీర్యుడు రాక్షసులతో చుట్టుముట్టబడి పడమటి ద్వారం గుండా బయటికి వెళ్ళాడు. యుద్ధానికి సిద్ధంగా ఉన్న వీరసోదరులు రామలక్ష్మణులను చూసి అతడు మాయను ప్రదర్శించాడు. మాయామయమైన సీతను సృష్టించి, రథంపై ఉంచి, గొప్ప సైన్యంతో ఆమెను చుట్టుముట్టి, ఆమెను వధించాలని అనుకొన్నాడు. అందరినీ మోహపెట్టడానికే ఆ దుర్బుద్ధి ఈ ఆలోచన చేశాడు. సీతను చంపాలని నిశ్చయించుకొని అతడు వానరులకు ఎదురుగా వెళ్ళాడు. ఇక్కడ కవి ఇంద్రజిత్తు కపటానికి మూలాన్ని స్పష్టం చేస్తాడు — ప్రత్యక్షయుద్ధంలో రాముని అస్త్రానికి భయపడి అతడు శత్రువుల మనస్సునే విరగ్గొట్టాలని కోరుకొంటాడు. సీత నాశనం గురించి వింటే రాముని యుద్ధోత్సాహమే నశిస్తుందని అతని ఆశయం. ‘మోహనార్థమ్’ (మోహపెట్టడానికి) అనే పదం ఈ సందర్భమంతటికీ తాళంచెవి — ఈ వధ నిజమైనది కాదు, మోహపెట్టే ఉపాయం. మొదటి శ్లోకంలో ‘విజ్ఞాయ’ (తెలుసుకొని) అనే పదం ముఖ్యమైనది — రాముని మాటను విన్నాడో, లేదా అతని ముఖభావాన్ని చూసి ఊహించాడో, రాముడు ఇప్పుడు తన వధపైనే గురి పెట్టాడని ఇంద్రజిత్తు గ్రహించాడు. అందుకే అతడు వెంటనే యుద్ధం నుండి తప్పుకొన్నాడు, కానీ భయంతో కాదు, కొత్త ఉపాయాన్ని ఆలోచించడానికి. నగరంలో ప్రవేశించి అతడు ఇంతకుముందు హతులైన కుంభకర్ణుడు మొదలైన వీరులను తలచుకొన్నాడు, దానితో అతని క్రోధం మళ్ళీ రగిలింది. ‘పశ్చిమేన ద్వారేణ’ (పడమటి ద్వారం గుండా) అనే మాటతో బయలుదేరిన దిక్కు కూడా నిర్దేశించబడింది, అక్కడ హనుమంతుడు ఉన్నాడు. ‘దేవకంటకః’ (దేవతలకు ముల్లు) అనే విశేషణం అతని పూర్వపరాక్రమాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — అతడు ఇంద్రుని కూడా జయించాడు, అందుకే ఇంద్రజిత్తు అని ప్రసిద్ధుడయ్యాడు. ఇలా ఈ శత్రువు కేవలం బలవంతుడే కాదు, బుద్ధిమంతుడూ కపటీ కూడా, శత్రువు మనస్సుపై దెబ్బ కొట్టడం తెలిసినవాడని కవి చూపుతున్నాడు.
అతడు బయలుదేరడం చూసి వనవాసులైన వానరులందరూ మిక్కిలి కోపించి, చేతుల్లో శిలలు పట్టుకొని, యుద్ధం చేయాలనే కోరికతో పైకి ఎగిరారు. వారి ముందు వానరశ్రేష్ఠుడైన హనుమంతుడు ఎదిరించరాని, చాలా పెద్ద పర్వతశిఖరాన్ని పట్టుకొని నడిచాడు. అతడు ఇంద్రజిత్తు రథంలో ఆనందం కోల్పోయిన సీతను చూశాడు — ఒంటిజడ ధరించినది, దీనురాలు, ఉపవాసాలతో కృశించిన ముఖం గలది, బాగా మాసిన ఒక్క వస్త్రం ధరించినది, స్నానం లేనిది, దుమ్ముతో మురికితో పూయబడిన అన్ని అవయవాలు గలది, రాఘవుని ప్రియురాలు, ఉత్తమస్త్రీ. ఒక ముహూర్తకాలం ఆమెను పరిశీలించి ఆమె ఆ మైథిలియే అని అతడు నిశ్చయించుకొన్నాడు; ఎందుకంటే ఆ జనకపుత్రికను అతడు ఇటీవలే చూశాడు — అశోకవనంలో కొద్దికాలం క్రితమే ఆమెను చూశాడు. రథంలో ఉన్న, దీనురాలైన, రాక్షసేంద్రుని కుమారుని వశంలో ఉన్న, శోకార్తురాలైన, ఆనందం లేని ఆ తపస్విని చూసి, ‘ఇతడు ఏమి తలపెట్టాడు?’ అని ఆలోచిస్తూ ఆ మహాకపి ఆ వానరశ్రేష్ఠులతో కలిసి రావణి వైపు పరుగెత్తాడు. ఇక్కడ మాయ సూక్ష్మతను గమనించాలి — అశోకవనంలో హనుమంతుడు చూసిన రూపాన్నే ఇంద్రజిత్తు సృష్టించాడు, అందువల్ల ఆమెను ఎరిగినవాడైనా అతడు మోసపోయాడు. పన్నెండవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘అబ్రవీత్’ (అన్నాడు) అనే పదం కనిపిస్తుంది, కానీ అర్థాన్ని బట్టి అక్కడ హనుమంతుని ఆలోచనే ప్రధానం, మాట తరువాత వస్తుంది. ఇక్కడ హనుమంతుని చిత్రణ ప్రత్యేకంగా హృదయాన్ని తాకుతుంది. వానరులందరిలో అతడొక్కడే సీతను ప్రత్యక్షంగా చూశాడు, అతడే రామునికి ఆమె సందేశాన్నీ చూడామణినీ తెచ్చాడు. కాబట్టి అతనికి ఈ క్షణం అత్యంత దుస్సహమైనది — ఎవరిని రక్షించడానికి అతడు సముద్రాన్ని లంఘించాడో, ఆమె ఇప్పుడు శత్రువు రథంలో బందీగా కనిపిస్తోంది. మాయాసీత వర్ణన సుందరకాండలో అశోకవనంలో కనిపించిన సీత వర్ణనతో సమానమైనది — ఒంటిజడ, మాసిన ఒక్క వస్త్రం, ఉపవాసంతో కృశించిన ముఖం, దుమ్ముతో మురికితో పూయబడిన అవయవాలు. ఈ పోలిక వల్ల హనుమంతుని నమ్మకం దృఢమైంది. ‘కిం సమర్థితమ్ అస్య’ (ఇతడు ఏమి తలపెట్టాడు) అనే అతని ప్రశ్న, అతడు శత్రువు అభిప్రాయాన్ని గ్రహించలేదని చూపుతుంది; అయినా అతడు నిష్క్రియంగా నిలబడలేదు, వెంటనే వానరశ్రేష్ఠులతో కలిసి రావణి మీదికి పరుగెత్తాడు. ఇలా అతని భక్తీ శౌర్యమూ ఏకకాలంలో ప్రకటితమయ్యాయి.
ఆ వానరసైన్యాన్ని చూసి క్రోధంతో ఉన్మత్తుడైన రావణి కత్తిని ఒరలో నుండి తీసి సీతను తల పట్టుకొని లాగాడు. వారు చూస్తుండగానే ఆ రాక్షసుడు ‘రామా, రామా’ అని ఏడుస్తున్న, మాయతో రథంలో ఉంచబడిన ఆ స్త్రీని కొట్టాడు. జుట్టు పట్టుకోబడిన ఆమెను చూసి హనుమంతుడు దీనుడయ్యాడు, కళ్ళ నుండి దుఃఖపు కన్నీళ్ళు కార్చాడు. సర్వాంగసుందరి, రాముని ప్రియమైన పట్టమహిషి అయిన ఆమెను చూసి అతడు క్రోధంతో రాక్షసరాజు కుమారునితో కఠినంగా ఇలా అన్నాడు — ‘దురాత్మా, నీ నాశనం కోసమే నీవు ఆమె కేశపాశాన్ని తాకుతున్నావు. బ్రహ్మర్షుల వంశంలో పుట్టినా నీవు రాక్షసయోనిని ఆశ్రయించావు. ఇలాంటి బుద్ధి గల పాపాచారివైన నిన్ను ఛీ. క్రూరుడా, అనార్యుడా, దుర్వృత్తుడా, నీచుడా, పాపపరాక్రముడా, ఇలాంటి పని అనార్యునిదే; దయలేనివాడా, నీకు జాలి లేదు. ఇంటి నుండి, రాజ్యం నుండి, రాముని చేతి నుండి దూరమైన ఈ మైథిలి నీకు ఏమి అపకారం చేసింది, నిర్దయుడా, నీవు ఈమెను చంపుతున్నావు? సీతను చంపి నీవు ఎక్కువకాలం బ్రతకవు; వధార్హుడా, ఈ పనితో నీవు నా చేతికి చిక్కావు. స్త్రీఘాతకులకు — లోకమంతా వధించదగిన పాపులకు కూడా నిందితమైన — ఏ లోకాలు ఉన్నాయో, వాటిని నీవు ఇక్కడ ప్రాణం విడిచి, మరణానంతరం పొందుతావు.’ ఇక్కడ హనుమంతుని మాటలలో ధర్మక్రోధం ప్రకటితమవుతుంది — అతడు ఇంద్రజిత్తుకు అతని వంశపు ఉన్నతిని గుర్తుచేసి అతని కర్మలోని నీచత్వాన్ని చూపుతాడు; పులస్త్యుని వంశస్థుడైనా అతడు స్త్రీవధ చేస్తున్నాడు. ‘వధార్హా’ అనే సంబోధన భవిష్యత్తును సూచిస్తుంది — ఈ పాపానికి ఫలం నా చేతితోనే జరుగుతుంది అని. హనుమంతుని ఏడుపును కూడా కవి దాచలేదు — మహాబలుడైన వానరుడు కూడా సీత జుట్టు పట్టుకోబడడం చూసి కన్నీళ్ళు కార్చాడు. కానీ అతని దుఃఖం వెంటనే క్రోధంగా మారింది, మాటలతోనే అతడు శత్రువును కొడతాడు. అతని నిందలో మూడు భాగాలు కనిపిస్తాయి — మొదటిది వంశస్మరణ, ఎందుకంటే పులస్త్యుడు బ్రహ్మర్షి; రెండవది కర్మనింద, ఎందుకంటే స్త్రీవధ అన్నిచోట్లా గర్హితమైనది; మూడవది భవిష్యత్తు సూచన, ఎందుకంటే ఈ పాపానికి దండన తప్పక జరుగుతుంది. ‘చ్యుతా గృహాచ్చ రాజ్యాచ్చ రామహస్తాచ్చ’ (ఇంటి నుండి, రాజ్యం నుండి, రాముని చేతి నుండి దూరమైనది) అనే మాటతో సీత దుఃఖమంతా సంక్షిప్తంగా చెప్పబడింది — ఆమె పుట్టింటినీ, రాజ్యాన్నీ, భర్త సాన్నిధ్యాన్నీ విడిచింది, అయినా ఏ అపరాధమూ చేయలేదు. ఇలా హనుమంతుడు నిర్దోషి అయిన స్త్రీని వధించడం అన్ని పాపాలలోకీ గొప్పదని చూపుతాడు.
ఇలా పలుకుతూ హనుమంతుడు ఆయుధాలు ధరించిన వానరులతో చుట్టుముట్టబడి, మిక్కిలి కోపించి రాక్షసేంద్రుని కుమారుని మీదికి పరుగెత్తాడు. మీదికి వస్తున్న ఆ మహావీర్యమైన వనవాసుల సైన్యాన్ని అతడు భయంకర కోపం గల రాక్షసుల సైన్యంతో అడ్డుకొన్నాడు. వేయి బాణాలతో ఆ వానరసేనను కలచివేసి ఇంద్రజిత్తు వానరశ్రేష్ఠుడైన హనుమంతునికి ఇలా బదులిచ్చాడు — ‘సుగ్రీవుడూ, నీవూ, రాముడూ ఎవరి కోసం ఇక్కడికి వచ్చారో, ఆ వైదేహిని ఈనాడే నీవు చూస్తుండగా వధిస్తాను. ఈమెను చంపి తరువాత రాముని, లక్ష్మణుని, నిన్ను, సుగ్రీవుని, అనార్యుడైన విభీషణుని వధిస్తాను. వానరా, స్త్రీలను చంపకూడదని నీవు అంటున్నావు; దానికి నా జవాబు — శత్రువులకు ఏది బాధ కలిగిస్తుందో అది చేయవలసిందే.’ ఇలా పలికి అతడు ఏడుస్తున్న ఆ మాయాసీతను వాడి అంచు గల ఖడ్గంతో స్వయంగా నరికాడు. యజ్ఞోపవీతమార్గంలో — భుజం నుండి అడ్డంగా — ఖండించబడిన, విశాలమైన పిరుదులు గల, చూడముచ్చటైన ఆ తపస్విని భూమిపై పడిపోయింది. ఇంద్రజిత్తు మాట రాక్షసనీతి స్వరూపాన్ని చూపుతుంది — అతనికి ధర్మం కేవలం సాధనం, శత్రుపీడనమే లక్ష్యం. ‘యజ్ఞోపవీతమార్గేణ’ అనే పదంతో కవి వధలోని క్రూరత్వాన్ని సూచిస్తాడు — ఆ దెబ్బ భుజం నుండి అడ్డంగా వేయబడింది. మాయాసీత కూడా ‘రామా, రామా’ అని ఏడుస్తుంది, దానివల్ల చూసేవారి మోహం పరిపూర్ణమవుతుంది. హనుమంతుని ఆక్షేపణకు ఇంద్రజిత్తు ఇచ్చిన జవాబు స్పష్టమైనది — ‘స్త్రీలను చంపకూడదు’ అనే ధర్మశాస్త్ర వచనం అతనికి తెలుసు, అయినా యుద్ధంలో శత్రువును పీడించడమే పరమధర్మమని భావిస్తాడు. అతని ప్రతిజ్ఞ కూడా పెద్దదే — సీతను చంపి రాముని, లక్ష్మణుని, హనుమంతుని, సుగ్రీవుని, విభీషణుని చంపుతానని. విభీషణుని ‘అనార్యుడు’ అనడం ఇంటిద్రోహం గురించి అతనికి ఉన్న రోషాన్ని చూపుతుంది. వధించే క్షణంలో మాయాసీత ఏడుస్తుంది, ‘రామా, రామా’ అని ఆక్రోశిస్తుంది, దానివల్ల వానరులు ఆమెను నిజమైన సీతగానే భావిస్తారు. ‘పృథుశ్రోణీ ప్రియదర్శనా తపస్వినీ’ అనే మూడు విశేషణాలతో కవి ఆమె సౌందర్యాన్నీ దుఃఖాన్నీ ఏకకాలంలో గుర్తుచేస్తాడు, దానివల్ల వధలోని కరుణ మరింత పెరుగుతుంది.
ఆ స్త్రీని చంపి ఇంద్రజిత్తు హనుమంతునితో ఇలా అన్నాడు — ‘నా శస్త్రంతో చంపబడిన రాముని ఈ ప్రియురాలిని చూడు. ఈ వైదేహి నరకబడింది, మీ శ్రమ వ్యర్థమైంది.’ తరువాత పెద్ద ఖడ్గంతో స్వయంగా ఆమెను చంపి అతడు సంతోషంతో రథంలో నిలిచి గొప్ప ధ్వనితో గర్జించాడు. దగ్గరలోనే నిలిచి ఉన్న వానరులు ఆ దుర్గాన్ని ఆశ్రయించి నోరు తెరిచి గర్జిస్తున్న అతని శబ్దాన్ని విన్నారు. ఇలా సీతను చంపి దుర్బుద్ధి అయిన రావణి మనసులో ఎంతో సంతోషించాడు; సంతోషంగా ఉన్న అతనిని చూసి విషాదంలో మునిగిన వానరులు పారిపోయారు. సర్గాంతం వంశస్థవృత్తంలో కూర్చబడింది, దానివల్ల శోకపు గాంభీర్యం పెరుగుతుంది. ఇంద్రజిత్తు హర్షమూ వానరుల విషాదమూ పరస్పర విరుద్ధంగా చిత్రించబడ్డాయి. ‘నిష్ఫలః వః పరిశ్రమః’ (మీ శ్రమ వ్యర్థమైంది) అనే మాట సేతుబంధం నుండి మొదలుకొని యుద్ధమంతటి ప్రయోజనం నిరర్థకమైందని చూపడానికి చెప్పబడింది, అందుకే వానరుల మనోబలం విరిగిపోయింది. ‘ఏషా విశస్తా వైదేహీ’ (ఈ వైదేహి నరకబడింది) అనే మూడవ అర్ధశ్లోకం వల్గేట్లో మాత్రమే కనిపిస్తుంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు; దానితో ఇంద్రజిత్తు ఎగతాళి మరింత వాడిగా మారుతుంది. వానరులు ఉన్న చోటికి దూరం కాని చోట అతడు దుర్గాన్ని ఆశ్రయించి గర్జించాడు, అందుకే అతని శబ్దం అందరికీ వినబడింది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकाशीतितमः सर्गः॥ ८१॥