సర్గ
హనుమంతుని వెనుకకు మరలడం, ఇంద్రజిత్తు నికుంభిలాహోమం
వానరుల పలాయనం, హనుమంతుని ప్రోత్సాహం, రాక్షససేనా సంహారం, ఇంద్రజిత్తు ప్రతియుద్ధం, హనుమంతుడు రాముని వద్దకు మరలడం, నికుంభిలలో హోమం
ఇంద్రుని వజ్రాయుధంలా సమానంగా మ్రోగిన ఆ భయంకరమైన గర్జనను విని వానరులు నలుదిక్కులూ చూస్తూ వేగంగా పారిపోయారు. సీతావధను చూసి వారి మనస్సు విరిగిపోయింది, ఇంద్రజిత్తు గర్జనతో భయం కూడా పుట్టింది. విషాదంతో వాడిన ముఖాలతో, దీనులై, భయపడి, తలొక దిక్కుకు పారిపోతున్న వారందరినీ చూసి వాయుపుత్రుడైన హనుమంతుడు ఇలా అన్నాడు — ‘వానరులారా, ఎందుకు విషాదవదనులై పారిపోతున్నారు? యుద్ధోత్సాహాన్ని విడిచిపెట్టి మీ శౌర్యం ఎక్కడికి పోయింది? యుద్ధంలో ముందు నడిచే నన్ను వెనుక నుండి అనుసరించండి. సత్కులంలో పుట్టిన శూరులు యుద్ధం నుండి వెనుదిరగడం తగదు కదా.’ ఇక్కడ హనుమంతుని నాయకత్వం స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది — తానూ దుఃఖంలో ఉన్నా, సేన మనోబలాన్ని కాపాడడానికి మొదట తానే ముందుకు నడుస్తాడు. ‘అభిజనోపేతైః’ (సత్కులంలో పుట్టినవారు) అనే పదంతో అతడు వానరులకు వారి కులగౌరవాన్ని గుర్తుచేస్తాడు — మంచి వంశంలో పుట్టిన శూరులు వెన్ను చూపరు. ధీమంతుడైన వాయుపుత్రుడు ఇలా చెప్పగానే వారు ఎంతో క్రోధంతో, ఉత్సాహం నిండిన మనస్సుతో పర్వతశిఖరాలనూ చెట్లనూ పట్టుకొన్నారు. ఆ వానరశ్రేష్ఠులు గర్జిస్తూ రాక్షసులపైకి దూకారు, ఆ మహాయుద్ధంలో హనుమంతుని చుట్టుముట్టి అతనిని అనుసరించారు. ఆ వానరముఖ్యులు అన్నివైపులా చుట్టి ఉండగా హనుమంతుడు జ్వాలలతో మండే అగ్నిలా శత్రుసేనను దహించాడు. ఇలా క్షణమాత్రంలోనే సేన స్థితి మారిపోయింది — పారిపోతున్నవారే ఇప్పుడు శత్రువులపైకి పరుగెత్తుతున్నారు. అగ్ని ఉపమానం హనుమంతుని తేజస్సునూ శత్రునాశనశక్తినీ ఒకేసారి సూచిస్తుంది. ఈ సందర్భంలో వానరుల పలాయనం సహజమైనదే — సీత కోసం సముద్రాన్ని దాటి వచ్చినవారు ఆమె వధను చూసి యుద్ధప్రయోజనమే నశించిందని భావించారు. హనుమంతుడు మాత్రం వారి శోకాన్ని క్రోధంగా మారుస్తాడు, దానితో వారు మళ్ళీ యుద్ధానికి సిద్ధమవుతారు. నాయకుని మాటకు ఉండే ప్రభావం ఇదే — ఒక్క మాటతో వేలాదిమంది మనస్సు మారిపోయింది.
వానరసైన్యం చుట్టి ఉండగా, ప్రళయకాలంలోని అంతకుడైన యముని వంటి ఆ మహాకపి రాక్షసులను సంహరించాడు. గొప్ప శోకమూ కోపమూ ఆవహించిన హనుమంతుడు రావణి (ఇంద్రజిత్తు) రథంపై పెద్ద శిలను పడవేశాడు. హనుమంతునిలో శోకమూ కోపమూ ఒక్కటిగా కలిసిపోయాయి — సీతావధ వల్ల శోకం, దానిని చేసినవానిపై కోపం. అది పడుతూ రావడం చూడగానే, సారథి చెప్పినట్టు నడిచే గుర్రాలు పూన్చిన ఆ రథాన్ని సారథి చాలా దూరం తప్పించి తీసుకుపోయాడు. రథంలో సారథితో కూడా ఉన్న ఇంద్రజిత్తును అందుకోలేక, వ్యర్థంగా విసరబడిన ఆ శిల భూమిని చీల్చుకొని లోపలికి దూరింది. శిల పడగానే రాక్షససేన కలవరపడింది, పడుతున్న ఆ శిలకు చాలామంది రాక్షసులు నలిగిపోయారు. కాబట్టి ఆ దెబ్బ గురిని చేరకపోయినా నిష్ఫలం కాలేదు. ఆ తరువాత వందలాది వనవాసులైన వానరులు గర్జిస్తూ అతనిపైకి పరుగెత్తారు; ఆ మహాకాయులు చెట్లనూ పర్వతశిఖరాలనూ ఎత్తి పట్టుకొన్నారు. భయంకర పరాక్రమం గల వానరులు యుద్ధంలో ఇంద్రజిత్తుపై చెట్ల, శిలల మహావర్షాన్ని కురిపిస్తూ శత్రువులను సంహరించారు, రకరకాల ధ్వనులతో గర్జించారు. మహాభయంకరులైన ఆ వానరుల దెబ్బలకు ఘోరరూపులైన నిశాచరులు దెబ్బతిన్నారు. ఇక్కడ యుద్ధవేగం వర్ణించబడింది — శిలావర్షం, వృక్షవర్షం, గర్జనం. తన యజమానిని కాపాడిన ఇంద్రజిత్తు సారథి నైపుణ్యం కూడా ప్రస్తావించబడింది. ‘విధేయాశ్వ’ (మాట వినే గుర్రాలు) అనే పదం గుర్రాలు బాగా శిక్షణ పొందినవని సూచిస్తుంది — అవి సారథి ఆజ్ఞను వెంటనే పాటించేవి. పద్నాలుగవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధమూ పదిహేనవ శ్లోకపు పూర్వార్ధమూ వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి; పద్నాలుగవ శ్లోకపు పూర్వార్ధానికి బదులుగా సమీక్షిత పాఠంలో ‘చిక్షిపుర్ద్విషతాం మధ్యే’ (శత్రువుల మధ్యకు విసిరారు) అనే వేరే వాక్యం ఉంది. హనుమంతుడు విసిరిన శిల భూమిని చీల్చుకొని లోపలికి దూరిందనడం దాని బరువునూ దెబ్బ వేగాన్నీ సూచిస్తుంది. రథం తప్పించబడి ఉండకపోతే ఇంద్రజిత్తు ఇక్కడే హతుడయ్యేవాడు. కాబట్టి ఈనాడు దైవం కూడా ఇంద్రజిత్తు పక్షాన ఉందనీ, అతని వధ లక్ష్మణుని చేతనే జరగవలసి ఉందనీ కవి చూపిస్తాడు. ఈ శ్లోకాలలో వానరుల సమష్టిబలం చూపబడింది — హనుమంతుడొక్కడే కాదు, వందలాది వానరులు ఒక్కటిగా దాడి చేస్తారు, వారి గర్జనతో రణభూమి నిండిపోయింది.
చెట్ల దెబ్బలు తిన్న రాక్షసులు రణభూమిలో గిలగిల కొట్టుకొన్నారు. వానరుల చేత పీడించబడుతున్న తన సైన్యాన్ని చూసి ఇంద్రజిత్తు ఆయుధం పట్టుకొని క్రోధంతో శత్రువులకు ఎదురుగా వెళ్ళాడు. తన సైన్యం చుట్టి ఉండగా, దృఢపరాక్రమం గల అతడు బాణసమూహాలను వదులుతూ, శూలాలతో, వజ్రాలతో, ఖడ్గాలతో, పట్టిసాలతో, శూలముద్గరాలతో ఎంతోమంది వానరశ్రేష్ఠులను చంపాడు. అతని ఆయుధాల సమృద్ధి అతని సేన సామర్థ్యాన్ని కూడా చూపిస్తుంది. ఆ వానరులు కూడా యుద్ధంలో అతని అనుచరులను చంపారు. మహాబలుడైన హనుమంతుడు మంచి బోదెలూ కొమ్మలూ గల చెట్లతో, పర్వతాలతో, శిలలతో భయంకరకర్ములైన రాక్షసులను సంహరించాడు. ఇలా యుద్ధం సమబలంగా సాగింది — ఇంద్రజిత్తు వానరులను చంపుతున్నాడు, వానరులు అతని అనుచరులను చంపుతున్నారు. తరువాత శత్రుసేనను నిలువరించి హనుమంతుడు ఆ వనవాసులతో ఇలా అన్నాడు. హనుమంతుని ఈ నిర్ణయం వివేకంతో కూడినది — ఇంద్రజిత్తు సైన్యం బలమైనదనీ, వానరులు అలసిపోయారనీ అతడు చూస్తున్నాడు, కాబట్టి వ్యర్థంగా మరణించడం తగదు. ‘సుస్కంధవిటపైః’ (మంచి బోదెలూ కొమ్మలూ గల చెట్లతో) అనే పదం హనుమంతుడు ఆయుధాలుగా వాడే చెట్ల విశాలతను సూచిస్తుంది. ఇంద్రజిత్తు ఆయుధాలు ఇనుముతో చేసినవి, వానరులవి మాత్రం ప్రకృతి ఇచ్చినవి, అయినా వానరులు తీసిపోరు. ఈ యుద్ధంలో రెండు పక్షాలకూ నష్టం జరిగింది. ఇంద్రజిత్తు స్వయంగా యుద్ధం చేస్తున్నాడు, అతని హోమానికి సమయం కూడా దగ్గరపడుతోంది, అందువల్ల అతడు వానరులను త్వరగా వెనక్కి తరమాలని కోరుకొంటున్నాడు. ఇంద్రజిత్తు సైన్యం అతనిని కాపాడడానికి అన్నివైపులా నిలిచి ఉంది, కాబట్టి వానరులు అతనిని నేరుగా చేరలేకపోతున్నారు.
హనుమంతుడు ఇలా అన్నాడు — ‘వెనుకకు మరలండి, ఈ సైన్యాన్ని మనం జయించలేము. రామునికి ప్రియం చేయాలని కోరుకొనే మనం ప్రాణాలకు తెగించి పోరాడుతున్నాము, కాని ఎవరి కోసం మనం యుద్ధం చేస్తున్నామో ఆ జానకి హతురాలైంది. ఈ విషయాన్ని రామునికీ సుగ్రీవునికీ తెలియజేసి, వారిద్దరూ ఏ ప్రతివిధానం చేస్తారో అదే మనం చేద్దాం.’ ఇలా చెప్పి ఆ వానరశ్రేష్ఠుడు వానరులందరినీ నివారిస్తూ, ఏమాత్రం భయపడకుండా, సైన్యంతో సహా మెల్లమెల్లగా వెనుకకు మరలాడు. హనుమంతుని మాటలలో తర్కం స్పష్టంగా ఉంది — యుద్ధప్రయోజనం సీతను పొందడమే; ఆమె హతురాలైతే ఇకపై ఏమి చేయాలన్న నిర్ణయం స్వామిదే గాని సేవకునిది కాదు. కాబట్టి అతడు తానుగా నిర్ణయం తీసుకోడు, రామసుగ్రీవుల ఆజ్ఞ కోసం ఎదురుచూస్తాడు. ‘శనైః శనైః అసంత్రస్తః’ (మెల్లమెల్లగా, భయపడకుండా) అనే పదాలు అతని మరలడం పలాయనం కాదని స్పష్టం చేస్తాయి — అతడు సేనను క్రమబద్ధంగా వెనుకకు తీసుకుపోతున్నాడు, భయం ఏ కొంచెమూ లేదు. రాఘవుడు ఉన్న చోటికి వెళ్తున్న హనుమంతుని చూసి ఇంద్రజిత్తు తన పని గురించి ఆలోచించాడు. ఇది సేనాపతి ఆదర్శప్రవర్తన. ఇలా హనుమంతుడు సేనను కాపాడి రాముని దగ్గరికి తిరిగి వస్తాడు, అక్కడే తరువాతి సర్గ మొదలవుతుంది.
హోమం చేయాలని కోరుకొంటూ ఆ దుష్టాత్ముడు నికుంభిల అనే చైత్యానికి వెళ్ళాడు. నికుంభిలను చేరి ఇంద్రజిత్తు అగ్నిలో ఆహుతులు వేశాడు. యజ్ఞభూమికి వెళ్ళి ఆ రాక్షసుడు హోమం చేయగా, హోమంలో రక్తాన్ని భుజించే అగ్ని అప్పుడు భగ్గున మండింది. హోమరక్తంతో తృప్తిపొంది, జ్వాలలతో చుట్టుకొన్న ఆ తీవ్రమైన అగ్ని సంధ్యాసమయంలోని సూర్యునిలా పైకి లేచినట్టు కనిపించింది. అప్పుడు విధానం తెలిసిన ఇంద్రజిత్తు రాక్షసుల శ్రేయస్సు కోసం శాస్త్రవిధిగా హవిస్సును హోమం చేశాడు; అది చూసి నీతి అనీతి తెలిసిన రాక్షసులు పెద్ద పెద్ద గుంపులుగా నిలిచారు. ఇక్కడ మాయాసీతావధ అసలు ప్రయోజనం బయటపడుతుంది — వానరుల మనస్సును మోహపెట్టి, వారు రాముని దగ్గరికి వెళ్ళిపోగా, ఇంద్రజిత్తు ఆటంకం లేకుండా హోమం చేయాలనుకొంటున్నాడు. ఈ హోమం పూర్తయితే అతడు అజేయుడవుతాడని తరువాతి సర్గలలో విభీషణుడు చెబుతాడు. రక్తమనే హవిస్సుతో తృప్తిపడిన అగ్ని ఈ హోమపు ఆసురస్వభావాన్ని చూపిస్తుంది. చివరి శ్లోకం ఉపజాతి వృత్తంలో కూర్చబడింది. రాక్షసులకు వాడిన ‘నయానయజ్ఞాః’ (నీతి అనీతి తెలిసినవారు) అనే విశేషణం ఆసక్తికరమైనది — వారు నీతినీ అనీతినీ ఎరిగినవారే, అయినా యజమాని అనీతినే అనుసరిస్తారు. ఇంద్రజిత్తు హోమమే విభీషణుడు ముందు రామునికి రహస్యంగా వెల్లడించే విషయం, దానిని భగ్నం చేయడానికి లక్ష్మణుడు నికుంభిలకు వెళ్తాడు. ఇక్కడ ‘సంధ్యాసమయంలోని సూర్యునిలా’ అనే ఉపమానం ఎర్రని రంగును సూచిస్తుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्व्यशीतितमः सर्गः॥ ८२॥