సర్గ
రాముని మూర్ఛ, లక్ష్మణుని అర్థప్రశంస
జాంబవంతుని సహాయానికి పంపడం, హనుమంతుడు సీతావధను నివేదించడం, రాముని మూర్ఛ, ధర్మం నిష్ఫలమనీ అర్థమే ప్రధానమనీ లక్ష్మణుని వచనం, రావణవధ ప్రతిజ్ఞ
రాక్షసుల, వానరుల ఆ విస్తారమైన యుద్ధఘోషను విని రాఘవుడు కూడా జాంబవంతునితో ఇలా అన్నాడు — ‘సౌమ్యుడా, హనుమంతుడు తప్పకుండా ఎంతో దుష్కరమైన పని చేశాడు; భయంకరమైన గొప్ప ఆయుధధ్వని వినిపిస్తున్న తీరు చూస్తే అక్కడ ఘోరయుద్ధం జరుగుతోంది. కాబట్టి భల్లూకపతీ, నీ సైన్యంతో కలిసి వెళ్ళి, పోరాడుతున్న ఆ కపిశ్రేష్ఠునికి త్వరగా సహాయం చెయ్యి.’ దూరం నుండే శబ్దం విని రాముడు హనుమంతుడు ఆపదలో ఉన్నాడని ఊహించాడు, అందుకే వృద్ధుడూ పరాక్రమశాలీ అయిన జాంబవంతుని పంపుతున్నాడు. భల్లూకరాజు ‘అలాగే’ అని, తన సేనతో కలిసి, వానరుడైన హనుమంతుడు ఉన్న పడమటి ద్వారానికి వచ్చాడు. అప్పుడు భల్లూకపతి, యుద్ధం చేసి వచ్చి రొప్పుతున్న వానరులు చుట్టి ఉండగా తిరిగి వస్తున్న హనుమంతుని చూశాడు. దారిలో యుద్ధానికి సిద్ధంగా ఉన్న, నల్లని మేఘం వంటి భయంకరమైన ఆ భల్లూకసైన్యాన్ని చూసి హనుమంతుడు దానిని నిలువరించి వెనుకకు మరలాడు — ఇకపై యుద్ధం చేయడంలో ప్రయోజనం లేదని అతని అభిప్రాయం. ఆ మహాకీర్తిశాలి ఆ సైన్యంతో కలిసి త్వరగా రాముని సమీపానికి వచ్చి దుఃఖంతో ఇలా అన్నాడు — ‘యుద్ధంలో పోరాడుతున్న మేము చూస్తూండగానే రావణుని కొడుకైన ఇంద్రజిత్తు ఏడుస్తున్న సీతను చంపేశాడు. శత్రుసంహారకా, అది చూసి మనస్సు కలవరపడి, విషాదంతో నేను ఆ వృత్తాంతాన్ని మీకు తెలియజేయడానికి వచ్చాను.’ హనుమంతుని మాట సంక్షిప్తమైనది, కాని ఎంతో బరువైనది — అతడు ఏ అలంకారమూ జోడించడు, తాను చూసిన సత్యాన్ని మాత్రమే నివేదిస్తాడు. ‘ఉద్భ్రాంతచిత్తః’ (కలవరపడిన మనస్సు గలవాడు) అనే పదం అతని స్వంత స్థితిని కూడా సూచిస్తుంది — సుందరకాండలో అన్నిటినీ ధైర్యంతో చేసినవాడు కూడా ఈనాడు వ్యాకులుడయ్యాడు. జాంబవంతుని సైన్యం యుద్ధానికి వచ్చింది, కాని హనుమంతుడు దానిని నివారిస్తాడు — ఈ సందర్భం ఇద్దరు సేనానాయకుల పరస్పర విశ్వాసాన్ని చూపిస్తుంది. ఈ భాగంలో కథ వేగంగా సాగుతుంది — రాముడు శబ్దం విని సహాయం పంపుతాడు, జాంబవంతుడు బయలుదేరుతాడు, హనుమంతుడు వెనుకకు మరలుతాడు, తరువాత సమాచారం నివేదించబడుతుంది. హతురాలైన సీత మాయ మాత్రమేనని పాఠకునికి తెలుసు, కాని రామునికీ హనుమంతునికీ తెలియదు; అందువల్ల ఇక్కడ నాటకీయ వ్యంగ్యం కనిపిస్తుంది. హనుమంతుడు స్వయంగా అశోకవనంలో సీతను చూసినవాడు, కాబట్టి అతని సాక్ష్యం రామునికి నమ్మదగనిది కాదు. ఇంద్రజిత్తు మాయ సఫలం కావడానికి కారణం ఇదే — నిజమైన సీతను ఎరిగినవాని చేతనే మాయాసీత నిజమైనదిగా ప్రమాణీకరించబడింది. హనుమంతుడు వాడిన ‘అరిందమ’ (శత్రువులను అణచేవాడా) అనే సంబోధన కూడా విశేషమైనది — రాముని శౌర్యాన్ని గుర్తుచేస్తూ అతని మనస్సును దృఢపరచాలని అతడు కోరుకొంటున్నాడు.
అతని ఆ మాట విని శోకంతో మూర్ఛపోయిన రాఘవుడు అప్పుడు వేరు తెగిన చెట్టులా నేలపై పడిపోయాడు. దేవతుల్యుడైన ఆ రాఘవుడు నేలపై పడి ఉండడం చూసి వానరశ్రేష్ఠులు అన్నివైపుల నుండి ఎగిరి అతని దగ్గరికి దూకారు. హఠాత్తుగా లేచిన, ఆర్పలేని అగ్నిలా దహిస్తున్న అతనిపై వారు పద్మాల, నల్లకలువల సుగంధం గల నీటిని చల్లారు. రాముని శోకం అగ్నిలా అతనినే దహిస్తోంది, అందుకే వానరులు చల్లని నీటితో దానిని శమింపజేయడానికి ప్రయత్నిస్తున్నారు. అప్పుడు ఎంతో దుఃఖించిన లక్ష్మణుడు అస్వస్థుడైన రాముని బాహువులతో కౌగిలించుకొని హేతువులతో, అర్థంతో కూడిన మాటలు చెప్పాడు. వేరు తెగిన చెట్టు ఉపమానం ఎంతో సముచితమైనది — వేరు తెగితే చెట్టు హఠాత్తుగా కూలినట్టే, సీతావధను విని రాముని జీవితానికి ఆధారమే తెగిపోయినట్టయింది. ఇక్కడ లక్ష్మణుని తరువాతి మాటలు ‘హేత్వర్థసంయుతమ్’ (హేతువూ అర్థమూ కలిగినవి) అని కవి ముందే సూచిస్తాడు — అవి భావోద్వేగాలకు సంబంధించినవి కావు, తర్కప్రధానమైనవి. వానరుల పరిచర్య రాముని పట్ల వారి స్నేహాన్ని చూపిస్తుంది — తామూ దుఃఖంలో ఉన్నా, ముందుగా యజమానిని కాపాడతారు.
‘ఆర్యా, శుభమార్గంలో నిలిచిన, ఇంద్రియాలను జయించిన నిన్ను ధర్మం అనర్థాల నుండి కాపాడలేకపోతోంది, కాబట్టి అది నిరర్థకమైనది. స్థావరజంగమ ప్రాణులు కనిపించినట్టు ధర్మం కనిపించదు; కాబట్టి ధర్మం లేదని నా అభిప్రాయం. స్థావరమూ జంగమమూ ప్రత్యక్షంగా ఉన్నట్టు ఈ విషయం (ధర్మం) యుక్తమైనది కాదు — లేకపోతే నీ వంటివాడు ఆపదలో పడడు. అధర్మం నిజంగా ఉన్నదే అయితే రావణుడు నరకానికి పోవాలి; ధర్మంతో కూడిన నీవు కష్టాన్ని పొందనే కూడదు. అతనికి కష్టం లేకపోవడమూ నీకు కష్టం రావడమూ చూస్తే ధర్మమూ అధర్మమూ ఒకదానికొకటి విరుద్ధమైనవవుతాయి — ఫలం మాత్రం తలకిందులుగా కనిపిస్తోంది. ధర్మం వల్ల ధర్మఫలమూ అధర్మం వల్ల అధర్మఫలమూ లభిస్తాయంటే, అధర్మం నెలకొన్నవారికి అధర్మఫలమే కలగాలి, అధర్మంలో రుచి గలవారికి ధర్మఫలం దూరం కావాలి, ధర్మంగా నడచుకొనేవారికి ధర్మఫలం దక్కాలి. కాని అధర్మం నెలకొన్నవారి సంపదలు పెరుగుతున్నాయి, ధర్మశీలులు కష్టపడుతున్నారు; కాబట్టి ఈ రెండూ నిరర్థకమైనవే. రాఘవా, పాపకర్ములు అధర్మం చేత చంపబడతారంటే, వధ అనే కర్మతో ఆ అధర్మం తానే నశించిపోతుంది, అది ఇక ఎవరిని చంపుతుంది? లేదా విధి నిర్ణయించిన ప్రకారమే ఇతడు చంపబడతాడు, ఇతడు మరొకరిని చంపుతాడు అంటే, ఆ పాపం విధికే అంటుతుంది గాని ఆ పురుషునికి కాదు. శత్రుసంహారకా, ఏ ప్రతీకారమూ కనిపించని, అవ్యక్తమైన, ఉన్నా లేనట్టే ఉన్న ధర్మంతో ఉత్తమఫలం పొందడం ఎలా సాధ్యం? సజ్జనులలో ముఖ్యుడా, ధర్మం నిజమైనదే అయితే నీకు ఏ కీడూ జరగకూడదు; నీవు ఇలాంటి స్థితిని పొందావు కాబట్టి అది (ధర్మం ఉందనే మాట) పొసగదు.’ ఇక్కడ లక్ష్మణుని మాటలు నాస్తికవాది మాటలలా వినిపిస్తాయి, కాని వాటి ప్రయోజనం శోకంలో మునిగిన అన్నను కర్తవ్యం వైపు ప్రేరేపించడమే. ధర్మానికి ప్రత్యక్షఫలం లేదని చూపించి అతడు రాముని మనస్సును దుఃఖం నుండి క్రోధం వైపు మళ్ళిస్తున్నాడు. ఈ తర్కాలు శోకావేశంలో చెప్పినవే గాని సిద్ధాంతంగా కాదని హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ఇక్కడ టిప్పణిగా సూచిస్తుంది. ఈ భాగంలో లక్ష్మణుడు మూడు వికల్పాలను పరీక్షిస్తాడు — ధర్మం ప్రత్యక్షం కాదు; ధర్మఫలం తలకిందులుగా కనిపిస్తుంది; విధే కర్త అయితే పురుషునికి దోషం లేదు. లక్ష్మణుని ఈ తర్కం రామాయణంలో అరుదైనది — మిగతా అన్నిచోట్లా ధర్మం యొక్క ప్రాధాన్యమే స్థాపించబడింది, ఇక్కడ మాత్రం లక్ష్మణుడు దానిని వ్యతిరేకిస్తాడు. అతని మాటలు సోదరప్రేమా శోకమూ కలగలసి పుట్టినవి. ధర్మం నిజమైతే ధర్మాత్ముడైన రాముడు ఎందుకు దుఃఖం పొందుతున్నాడు, పాపి అయిన రావణుడు ఎందుకు సుఖంగా ఉన్నాడు — ఈ ప్రశ్న సార్వకాలికమైనది. లక్ష్మణుడు ఈ ప్రశ్నకు సమాధానం ఇవ్వడు, ఆ ప్రశ్నను తీక్ష్ణంగా లేవనెత్తుతాడు మాత్రమే. ముందు రాముడే తన కర్మతో ఈ ప్రశ్నకు సమాధానం ఇస్తాడు — ధర్మాన్ని విడువకుండానే రావణుని చంపి. కాబట్టి పాఠకుడు ఈ శ్లోకాలను పూర్వపక్షంగా చదవాలి, సిద్ధాంతంగా కాదు. ‘విధిః స లిప్యతే తేన’ (ఆ పాపం విధికే అంటుతుంది) అనే మాట దైవవాదానికి ఖండన — అంతా విధికే అధీనమైతే పాపఫలాన్ని విధే అనుభవించాలి, పురుషుడు కాదు. ఇలా లక్ష్మణుడు ధర్మవాదాన్నీ దైవవాదాన్నీ ఒకేసారి ఆక్షేపిస్తాడు.
‘లేదా ధర్మం బలహీనమైనది, నపుంసకమైనది, బలాన్నే అనుసరిస్తుంది; బలహీనమైన, మర్యాద కోల్పోయిన దానిని సేవించకూడదని నా అభిప్రాయం. ధర్మం పరాక్రమాలతో కూడిన బలానికి అంగమైనదే అయితే, ధర్మాన్ని విడిచిపెట్టి, ధర్మంలో ఉన్నట్టే బలంలో నిలువు. పరంతపా, సత్యవచనమే ధర్మమైతే, నీవు తండ్రి మాటను పాటించకపోతే ఆయన మాట అసత్యమయ్యేది; నీ కారణంగానే తండ్రి సత్యపాశంతో బంధించబడలేదా? పరంతపా, ధర్మమో అధర్మమో నిజంగా ఉన్నదే అయితే, వజ్రధారి అయిన శతక్రతువు (ఇంద్రుడు) మునిని చంపి యజ్ఞం చేసేవాడు కాదు. రాఘవా, అధర్మాన్ని ఆశ్రయించిన ధర్మం నాశనం చేస్తుంది; కాకుత్స్థా, మనిషి ఇదంతా తన ఇష్టం వచ్చినట్టు చేస్తాడు. నాయనా రాఘవా, నా అభిప్రాయం ఇది — ఇదే ధర్మం; అప్పుడు రాజ్యాన్ని విడిచిపెట్టి నీవు ధర్మానికి మూలాన్నే తెంచుకొన్నావు.’ ఇంద్రుని ఉదాహరణ విశ్వరూపవధ కథను గుర్తుచేస్తుంది — ఇంద్రుడు మునిని చంపి కూడా యజ్ఞం చేశాడు, దేవరాజుగానే నిలిచాడు; కాబట్టి ధర్మాధర్మాల ఫలం నియతమైనది కాదని లక్ష్మణుని ఆశయం. రాజ్యత్యాగమే అన్ని దుఃఖాలకూ మూలమని అతడు నిందిస్తాడు, ఎందుకంటే రాజ్యమూ ధనమూ ధర్మానికి ఆధారం. ఇక్కడ హిందీ వ్యాఖ్యానంలో విస్తృతమైన టిప్పణి ఉంది, అది లక్ష్మణుని మాటలు పూర్వపక్షమని స్పష్టం చేస్తుంది. సత్యవచనం గురించి లక్ష్మణుని మాట దశరథుని ప్రతిజ్ఞను గుర్తుచేస్తుంది — తండ్రి సత్యాన్ని కాపాడడానికి రాముడు వనానికి వెళ్ళాడు, అయినా దాని ఫలం దుఃఖమే. అందుకే అతడు అడుగుతున్నాడు — సత్యాన్ని కాపాడడం వల్ల ఏమి లాభం కలిగింది?
‘పర్వతాల నుండి నదులు పుట్టినట్టు, అక్కడక్కడి నుండి సమకూడి పెరిగిన సంపదల నుండే అన్ని కార్యాలూ సాగుతాయి. సంపద లేని అల్పబుద్ధి గల మనిషి కార్యాలన్నీ వేసవిలో చిన్న నదుల్లా మధ్యలోనే తెగిపోతాయి. సుఖంగా పెరిగినవాడు సంపదను విడిచిపెట్టి, సుఖాన్ని కోరుతూ పాపం చేయడానికి పూనుకొంటాడు, అప్పుడు దోషం మొదలవుతుంది. ఎవనికి సంపద ఉందో వానికే మిత్రులు, ఎవనికి సంపద ఉందో వానికే బంధువులు; ఎవనికి సంపద ఉందో వాడే లోకంలో పురుషుడు, ఎవనికి సంపద ఉందో వాడే పండితుడు. ఎవనికి సంపద ఉందో వాడే పరాక్రమశాలి, వాడే బుద్ధిమంతుడు, వాడే మహాభాగ్యశాలి, వాడే గుణాధికుడు. ధీరుడా, రాజ్యాన్ని విడిచిపెట్టాలని నీవు నిశ్చయించుకొన్నప్పుడు, ఆ సంపదాత్యాగంలోని ఈ దోషాలను నేను వివరించాను. ఎవనికి సంపద ఉందో వానికి ధర్మకామార్థాలూ అన్నీ అనుకూలంగా ఉంటాయి; ధనం లేనివాడు సంపదను కోరి వెదకినా దానిని పొందలేడు. నరాధిపా, హర్షమూ కామమూ దర్పమూ ధర్మమూ క్రోధమూ శమమూ దమమూ — ఇవన్నీ సంపద నుండే కలుగుతాయి. ధర్మమార్గంలో నడిచేవారికి ఏ సంపదలు లేకపోతే ఈ లోకమే నశిస్తుందో, ఆ సంపదలు మబ్బు పట్టిన రోజులలో గ్రహాల్లా నీలో కనిపించడం లేదు.’ ఈ భాగంలో ‘యస్యార్థాః’ (ఎవనికి సంపద ఉందో) అనే పదం మళ్ళీ మళ్ళీ రావడంతో వక్త ఆవేశం వెల్లడవుతుంది. సంపద గురించిన ఈ ప్రశంస అర్థశాస్త్రపు లౌకికదృష్టిని అనుసరిస్తుంది — ధర్మమూ కామమూ అర్థానికి అధీనమైనవి. మబ్బు పట్టిన రోజులలో గ్రహాల ఉపమానం ఎంతో సుందరమైనది — మేఘాలు కప్పిన ఆకాశంలో గ్రహాలు ఉన్నా కనిపించవు, అలాగే రాముని వనవాసంలో అతని ఐశ్వర్యం మరుగుపడింది. లక్ష్మణుడు ఇక్కడ సంపద ఇచ్చే ఏడు ఫలాలను లెక్కిస్తాడు — మిత్రులు, బంధువులు, పురుషత్వం, పాండిత్యం, పరాక్రమం, బుద్ధి, మహాభాగ్యం. లోకంలో ధనవంతుడినే సర్వగుణసంపన్నుడిగా భావిస్తారు, నిర్ధనుడు గుణవంతుడైనా ఉపేక్షించబడతాడు — ఇది లౌకికమైన అనుభవం. ‘పర్వతాల నుండి నదుల్లా’ అనే ఉపమానం సంపద మూలకారణమని చూపిస్తుంది — పర్వతాలు నదులకు పుట్టినిల్లు అయినట్టే, సంపద అన్ని కార్యాలకూ పుట్టినిల్లు. వేసవిలో చిన్న నదులు ఎండిపోతాయి, అలాగే నిర్ధనుని కార్యాలు తెగిపోతాయి. ఇలా లక్ష్మణుడు రాముని రాజ్యత్యాగమే దుఃఖానికి మూలమని మళ్ళీ మళ్ళీ చూపిస్తాడు, దానివల్ల రాముడు ఇప్పుడు రాజ్యం వైపూ శత్రుజయం వైపూ ప్రేరేపించబడాలని. హర్షమూ కామమూ దర్పమూ ధర్మమూ క్రోధమూ శమమూ దమమూ సంపద నుండే కలుగుతాయనే మాటతో అతడు ధర్మాన్ని కూడా సంపద ఫలంగా చూపిస్తాడు, ఇది ముందు చెప్పిన తర్కానికి ఉపసంహారం.
‘వీరుడా, నీవు గురువు (తండ్రి) మాటకు కట్టుబడి వనానికి వెళ్ళగా, నీకు ప్రాణాలకంటే ప్రియమైన భార్యను రాక్షసుడు అపహరించాడు. వీరుడా, ఈనాడు ఇంద్రజిత్తు కలిగించిన ఆ మహాదుఃఖాన్ని నేను నా కర్మతో తొలగిస్తాను; కాబట్టి లే, రాఘవా. నరశార్దూలా, దీర్ఘబాహూ, దృఢవ్రతుడా, లే; మహాత్ముడవైన నిన్ను నీవే ఎందుకు గుర్తించడం లేదు? పాపరహితుడా, నీ ప్రియం కోసమే నేను ఇది చెప్పాను; జనకుని కుమార్తె మరణాన్ని చూసి కోపించిన నేను రథాలతో, ఏనుగులతో, గుర్రాలతో, రాక్షసరాజుతో సహా లంకను బాణాలతో పూర్తిగా కూలగొడతాను.’ ఇలా లక్ష్మణుని సుదీర్ఘమైన తర్కం చివరకు కర్మలో పర్యవసిస్తుంది. అతని ఉద్దేశం దర్శనశాస్త్రాన్ని స్థాపించడం కాదు, రాముని మోహాన్ని భంగపరచడమూ తన క్రోధాన్ని ప్రకటించడమూ. నలభై మూడవ శ్లోకం ‘కిమాత్మానం మహాత్మానమాత్మానం నావబుధ్యసే’ (మహాత్ముడవైన నిన్ను నీవే ఎందుకు గుర్తించడం లేదు) వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది, సమీక్షిత పాఠంలో లేదు — దానితో రాముని దివ్యస్వరూపపు స్మరణ సూచించబడుతుంది. చివరి శ్లోకం పుష్పితాగ్రా వృత్తంలో కూర్చబడింది, అందులో లక్ష్మణుని రోషమూ ప్రతిజ్ఞా కలిసిపోయాయి. ‘అయమనఘ తవోదితః ప్రియార్థమ్’ (పాపరహితుడా, నీ ప్రియం కోసమే ఇది చెప్పాను) అనే వాక్యంతో, ముందు చెప్పిన తర్కాలు రాముని ప్రియం కోసం, అతని శోకాన్ని పోగొట్టడానికే చెప్పినవని అతడే అంగీకరిస్తున్నాడు. ఇక్కడ లక్ష్మణుని రోషం సీతావధ పట్ల.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्र्यशीतितमः सर्गः॥ ८३॥