సర్గ
విభీషణుడు మాయారహస్యాన్ని వెల్లడించడం
విభీషణుని ఆగమనం, లక్ష్మణుడు సీతావధ వృత్తాంతాన్ని చెప్పడం, మాయాసీత రహస్యం, నికుంభిలాహోమపు సూచన, లక్ష్మణుని పంపమని ప్రార్థన
సోదరప్రేమ గల లక్ష్మణుడు రాముని ఓదారుస్తూ ఉండగా, విభీషణుడు సైన్యదళాలను వాటి స్థానాలలో నిలిపి అక్కడికి వచ్చాడు. సేనావ్యూహాన్ని కాపాడడం విభీషణుని కర్తవ్యం, కాబట్టి అతడు మొదట దళాలను యథాస్థానంలో నిలిపి ఆ తరువాతనే వచ్చాడు — దీనితో అతని జాగరూకత సూచించబడుతుంది. రకరకాల ఆయుధాలు ధరించిన నలుగురు వీరులైన మంత్రులు చుట్టి ఉండగా, అతడు నల్లని కాటుక రాశుల వంటి గజయూథపతుల మధ్య ఉన్న ఏనుగులా ప్రకాశించాడు. శోకంలో మునిగిన మహాత్ముడైన రాఘవుని దగ్గరికి వెళ్ళి, కన్నీళ్ళతో నిండిన కళ్ళు గల వానరులను కూడా అతడు చూశాడు. ఇక్ష్వాకుకులనందనుడూ మహాత్ముడూ అయిన రాఘవుడు లక్ష్మణుని ఒడిలో ఒరిగి మూర్ఛలో ఉండడం చూశాడు. సిగ్గుపడి, శోకంతో తపిస్తున్న రాముని చూసి లోలోపలి దుఃఖంతో దీనుడైన విభీషణుడు ‘ఇది ఏమిటి?’ అని అడిగాడు. విభీషణుని ముఖాన్నీ సుగ్రీవునీ ఆ వానరులనూ చూసి కన్నీళ్ళతో తడిసిన లక్ష్మణుడు మెల్లని స్వరంతో ఈ మాట చెప్పాడు — ‘సౌమ్యుడా, ఇంద్రజిత్తు సీతను చంపాడని హనుమంతుని మాట ద్వారా వినగానే రాఘవుడు మూర్ఛపోయాడు.’ ఇక్కడ ‘వ్రీడితమ్’ (సిగ్గుపడినవానిని) అనే పదం గమనించదగినది — తన భార్యను కాపాడుకోలేకపోయానని భావించి రాముడు సిగ్గుపడుతున్నాడు. ‘మందార్థమ్’ (మెల్లగా, అస్పష్టంగా) అనే విశేషణం లక్ష్మణుని మాటలోని దుఃఖార్తస్వరూపాన్ని సూచిస్తుంది — శోకం వల్ల అతడు స్పష్టంగా మాట్లాడలేకపోతున్నాడు. మునుపటి సర్గలో సుదీర్ఘమైన తర్కం చేసిన లక్ష్మణుడు ఇప్పుడు కన్నీళ్ళతో తడిసి సంక్షేపంగానే మాట్లాడుతున్నాడు, ఎందుకంటే అతని హృదయం కూడా విరిగిపోయింది. లంక నుండి విభీషణునితో కలిసి వచ్చిన అతని నలుగురు మంత్రులు ఇక్కడ కూడా అతనిని అనుసరిస్తున్నారు. వారిని నల్లని కాటుక రాశుల వంటి ఏనుగులతో పోల్చి వర్ణించాడు కవి — వారు నల్లనివారు, విశాలకాయులు, బలవంతులు. వానరుల కన్నీటితో నిండిన కళ్ళు సేనంతటి శోకాన్ని చూపిస్తాయి, దానివల్ల ఏదో అనిష్టం జరిగిందని విభీషణుడు దూరం నుండే గ్రహిస్తాడు.
చెబుతున్న సౌమిత్రిని ఆపి విభీషణుడు స్పృహ తప్పిన రామునితో అర్థవంతమైన ఈ మాట చెప్పాడు — ‘మనుజేంద్రా, ఆర్తుడైన హనుమంతుడు నీతో చెప్పినది సముద్రం ఎండిపోవడంలా అసంగతమైనదని నేను భావిస్తున్నాను. మహాబాహూ, దురాత్ముడైన రావణునికి సీత పట్ల ఉన్న అభిప్రాయం నాకు తెలుసు; అతడు ఆమెను చంపడు. హితం చేయాలని కోరి నేను ఎన్నోసార్లు ‘వైదేహిని విడిచిపెట్టు’ అని వేడుకొన్నా అతడు ఆ మాట పాటించలేదు. సామంతో, దానంతో, భేదంతో — ఇక యుద్ధంతో అయితే చెప్పనే అక్కర్లేదు — ఆమెను మరెవరూ చూడడానికి కూడా వీలుకాదు. ఆ రాక్షసుడు వానరులను మోహపెట్టి వెళ్ళిపోయాడు; మహాబాహూ, ఆ జనకాత్మజ మాయామయమైనదని తెలుసుకో.’ విభీషణుని తర్కం దృఢమైనది — సీత కోసం రాజ్యాన్ని కూడా వదులుకోవడానికి సిద్ధంగా ఉన్న రావణుడు, సోదరుని ఉపదేశాన్ని కూడా వినని రావణుడు, ఆమెనే చంపడానికి ఎలా అంగీకరిస్తాడు? సముద్రం ఎండిపోవడం అనే ఉపమానం, సముద్రం ఎండిపోవడం ఎలా అసంభవమో రావణుడు సీతను చంపడం అలాగే అసంభవమని చూపిస్తుంది. విభీషణుడు రావణుని ఇంట్లో నివసించినవాడు కాబట్టి అతని మనస్సును చక్కగా ఎరుగును, అందుకే అతని సాక్ష్యం హనుమంతుని ప్రత్యక్షసాక్ష్యం కంటే కూడా బలమైనది. ‘పుష్కలార్థమ్’ (సమృద్ధమైన అర్థం గల) అనే పదంతో విభీషణుని మాట పూర్ణార్థమైనదనీ సారగర్భితమైనదనీ కవి సూచిస్తాడు. సామ దాన భేద దండాలనే నాలుగు ఉపాయాలను స్మరించి, సీత రావణుని రక్షణలో ఎంతో సురక్షితంగా ఉందని అతడు చూపిస్తాడు. పదమూడవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం ‘మాయామయీం మహాబాహో తాం విద్ధి జనకాత్మజామ్’ (మహాబాహూ, ఆ జనకాత్మజ మాయామయమైనదని తెలుసుకో) వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది, అది రహస్యాన్ని స్పష్టంగా బయటపెడుతుంది.
‘ఈ రోజు అతడు నికుంభిల అనే చైత్యానికి చేరి హోమం చేస్తాడు; హోమం చేసి వచ్చిన ఆ రావణపుత్రుడు ఇంద్రునితో కూడిన దేవతలకు కూడా యుద్ధంలో ఎదిరించరానివాడవుతాడు. వానరుల పరాక్రమానికి అక్కడ ఆటంకం కలిగించాలని కోరుతూ, మోహపెట్టడానికే అతడు తప్పకుండా ఈ మాయను ప్రయోగించాడు. ఆ కర్మ పూర్తికాకముందే మనం సైన్యంతో అక్కడికి వెళ్దాం. నరశార్దూలా, అబద్ధంగా వచ్చిన ఈ సంతాపాన్ని విడిచిపెట్టు; శోకంతో కృశించిన నిన్ను చూసి సైన్యమంతా కుంగిపోతోంది కదా.’ ఇక్కడ విభీషణుడు ఇంద్రజిత్తు ఉపాయపు పూర్తి రహస్యాన్ని వెల్లడిస్తాడు — మాయాసీతావధ వానరుల దృష్టిని వేరే వైపు మళ్ళించడానికి మాత్రమే, దానివల్ల అతడు ఆటంకం లేకుండా హోమాన్ని పూర్తిచేయవచ్చు. హోమం పూర్తయితే అతడు అజేయుడవుతాడు — ఇది బ్రహ్మ ఇచ్చిన వరపు ఫలం. కాబట్టి సమయం ఎంతో విలువైనది — హోమం పూర్తికాకముందే దాడి చేయాలి. నాయకుని శోకం సేన మనోబలాన్ని నశింపజేస్తుందనే విభీషణుని మాట రాజనీతి సారం, ఎందుకంటే సైనికులు సేనాపతి ముఖాన్ని చూసే ధైర్యం పొందుతారు. ‘మనం సైన్యంతో వెళ్దాం’ అని చెబుతూ విభీషణుడు తానూ యుద్ధంలో పాల్గొనాలని కోరుకొంటున్నాడు, ఎందుకంటే నికుంభిలకు దారి అతనికే తెలుసు.
‘ధైర్యంతో నిండి, స్వస్థమైన హృదయంతో నీవు ఇక్కడే ఉండు; సైన్యాన్ని నడిపించే మాతో కలిసి లక్ష్మణుని పంపు. ఈ నరశార్దూలుడు వాడి బాణాలతో ఆ రావణిని ఆ కర్మ నుండి మాన్పిస్తాడు, అప్పుడు అతడు వధించదగినవాడవుతాడు. పక్షుల ఈకలు అంగాలుగా కట్టిన వేగవంతమైన ఇతని ఈ వాడి, తీక్ష్ణ బాణాలు క్రూరమైన పక్షుల్లా అతని రక్తాన్ని తాగుతాయి. కాబట్టి మహాబాహూ, వజ్రధారి వజ్రాన్ని పంపినట్టు, ఆ రాక్షసుని వినాశనం కోసం శుభలక్షణుడైన లక్ష్మణుని ఆదేశించు. మనుజశ్రేష్ఠా, ఈ రోజే చేయగలిగిన శత్రువధను ఆలస్యం చేయడం తగదు. దేవశత్రువును మర్దించడానికి మహేంద్రుడు వజ్రాన్ని ప్రయోగించినట్టు, నీవు శత్రువును వధించడానికి లక్ష్మణుని పంపు. కర్మ పూర్తిచేసిన ఆ రాక్షసశ్రేష్ఠుడు యుద్ధంలో దేవతలకూ అసురులకూ కూడా కనిపించనివాడవుతాడు; కర్మ పూర్తిచేసుకొని అతడు యుద్ధానికి దిగితే దేవతలకు కూడా గొప్ప సంశయం (ప్రాణసంకటం) కలుగుతుంది.’ విభీషణుడు లక్ష్మణునే ఎందుకు పంపాలనుకొంటున్నాడో తరువాతి సర్గలో స్పష్టమవుతుంది — బ్రహ్మ వరం ప్రకారం నికుంభిలను చేరకముందే ఎవడు అతనిని ఎదుర్కొంటాడో వాడే అతనిని చంపేవాడు. వజ్రపు ఉపమానం లక్ష్మణుని రాముని ఆయుధంగా చూపిస్తుంది — రాముడు ఇంద్రుని వంటివాడు, లక్ష్మణుడు అతని వజ్రం వంటివాడు. చివరి రెండు శ్లోకాలు పుష్పితాగ్రా, వంశస్థ వృత్తాలలో కూర్చబడ్డాయి, దానితో విభీషణుని ఆగ్రహపు (పట్టుదల) తొందర వ్యక్తమవుతుంది. ‘అద్య’ (ఈ రోజు) అనే పదాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ వాడడం సమయం తక్కువగా ఉందనే సూచిస్తుంది. ఈ సర్గ కథకు మలుపు — శోకం నుండి కర్మ వైపు. విభీషణుని జ్ఞానంతో ఇంద్రజిత్తు మాయ భగ్నమైంది, రాముని శోకం దూరమైంది, లక్ష్మణుని ప్రస్థానానికి మార్గం సిద్ధమైంది. బాణాలు పక్షుల్లా రక్తం తాగుతాయనే ఉపమానం యుద్ధపు భీషణతను సూచిస్తుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुरशीतितमः सर्गः॥ ८४॥