సర్గ
లక్ష్మణుడు నికుంభిలకు బయలుదేరడం
రాముడు మళ్ళీ అడగడం, విభీషణుని విస్తృతమైన ఉపదేశం, బ్రహ్మవరపు రహస్యం, రాముని ఆజ్ఞ, లక్ష్మణుని ప్రతిజ్ఞ, ప్రస్థానం, రాక్షససేనలో ప్రవేశం
ఆ రాక్షసుని ఆ మాట విన్నా, శోకంతో కృశించిన రాఘవుడు అతడు చెప్పినదానిని స్పష్టంగా గ్రహించలేకపోయాడు. శోకభారం ఎంత ఉందంటే రాముడు విభీషణుని మాటల అర్థాన్ని పట్టుకోలేకపోయాడు — ఇది అతని మనఃస్థితిని సూచిస్తుంది. అప్పుడు శత్రుపురాలను జయించే రాముడు ధైర్యాన్ని కూడదీసుకొని, వానరుల సమీపంలో కూర్చున్న విభీషణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘రాక్షసాధిపతీ విభీషణా, నీవు చెప్పిన మాటను మళ్ళీ వినాలనుకొంటున్నాను; నీవు చెప్పదలచుకొన్నదేమిటో చెప్పు.’ ‘నైరృతాధిపతే’ (రాక్షసాధిపతీ) అనే సంబోధనతో రాముడు విభీషణుని రాక్షసరాజుగానే గౌరవిస్తున్నాడు, ఇది తన పూర్వప్రతిజ్ఞకు స్మరణ. రాఘవుని మాట విని, మాట్లాడడంలో నేర్పరి అయిన విభీషణుడు ఇంతకుముందు చెప్పినదానినే మళ్ళీ ఇలా చెప్పాడు — ‘మహాబాహూ, వీరుడా, సైన్యదళాలను నిలపమని నీవు ఎలా ఆజ్ఞాపించావో, నీ మాట అయిన వెంటనే అది అలాగే అమలు చేయబడింది. ఆ సేనలన్నీ అన్నివైపులా విభజించబడ్డాయి, యూథపతులు కూడా యథాన్యాయంగా విభాగాలవారీగా నియమించబడ్డారు. మహాప్రభూ, ఇంకా నేను విన్నవించుకోవలసినది విను — అకారణంగా నీవు తపిస్తూ ఉంటే మా హృదయాలు తపిస్తున్నాయి. రాజా, అబద్ధంగా వచ్చిన ఈ శోకాన్నీ సంతాపాన్నీ విడిచిపెట్టు; శత్రువుల హర్షాన్ని పెంచే ఈ చింతను వదిలివేయి. వీరుడా, నీకు సీతను పొందాలంటే, నిశాచరులను చంపాలంటే, ఉద్యమం చెయ్యి, ఉత్సాహాన్ని ఆశ్రయించు.’ విభీషణుడు మొదట సైన్యవ్యవస్థ గురించి నివేదిస్తాడు, దానివల్ల రాముని మనస్సు రాజకార్యంలో ప్రవర్తించాలని; తరువాత శోకపు నిరర్థకతను చూపిస్తాడు. ‘శత్రుహర్షవివర్ధినీ’ (శత్రువుల హర్షాన్ని పెంచేది) అనే విశేషణం రాముని శోకం శత్రువుల సంతోషానికి కారణమవుతుందని గుర్తుచేస్తుంది — ఇంద్రజిత్తు లక్ష్యం ఇదే. ‘ఉద్యమః’ (ప్రయత్నం), ‘హర్షః’ (ఉత్సాహం) అనే రెండు పదాలతో అతడు కర్తవ్యమార్గాన్ని చూపిస్తాడు. ఈ భాగంలో విభీషణుని వాగ్ధాటి కనిపిస్తుంది — కవి అతనిని ‘వాక్యవిశారదః’ (మాటలో నేర్పరి) అంటాడు. అతనికి రహస్యం తెలియడమే కాదు, దానిని ఎలా, ఏ క్రమంలో చెప్పాలో కూడా తెలుసు. శోకార్తుడైన శ్రోతను మొదట శాంతపరచి, ఆ తరువాతనే కార్యవిషయాన్ని ప్రస్తావిస్తాడు. మునుపటి సర్గలో అతడు సంక్షేపంగా చెప్పాడు, ఇక్కడ రాముడు అడిగిన తరువాత విస్తారంగా చెబుతున్నాడు, ఎందుకంటే ఇప్పుడు రాముడు వినగలిగే స్థితిలో ఉన్నాడు. ‘అకారణసంతప్తే’ (అకారణంగా తపిస్తూ ఉంటే) అనే పదంతో అతడు సీత జీవించే ఉందని, కాబట్టి రాముని శోకానికి కారణమే లేదని మళ్ళీ గుర్తుచేస్తాడు; ఈ మాట వినగానే రాముని మనస్సులో ఆశ మళ్ళీ ఉదయించింది.
‘రఘునందనా, చెబుతాను, నా హితవచనాన్ని విను — ఈ సౌమిత్రి గొప్ప సైన్యంతో కలిసి చక్కగా వెళ్ళాలి, నికుంభిలకు చేరిన రావణిని యుద్ధంలో చంపడానికి. యుద్ధంలో జయించే ఈ మహాధనుర్ధరుడు, మండలాకారంగా వంచిన విల్లు నుండి వెలువడే, విషసర్పాల విషం వంటి బాణాలతో రావణిని చంపగలవాడు. ఆ వీరుడు తపస్సుతో, స్వయంభువు (బ్రహ్మ) ఇచ్చిన వరం వల్ల బ్రహ్మశిరస్సు అనే అస్త్రాన్నీ కోరిన చోటికి వెళ్ళే గుర్రాలనూ పొందాడు. అతడు ఇప్పుడు సైన్యంతో కలిసి నికుంభిలకు చేరాడట; ఆ కర్మను పూర్తిచేసి అతడు లేస్తే మనమందరం హతులమైనట్టే తెలుసుకో. మహాబాహూ, సర్వలోకేశ్వరుడు (బ్రహ్మ) ఇలా వరం ఇచ్చాడు — ‘ఇంద్రశత్రూ, నికుంభిలను చేరకముందే, అగ్నికార్యం పూర్తిచేయకముందే, ఆయుధమెత్తి దాడిచేసే నిన్ను ఏ శత్రువు చంపుతాడో, అతడే నీకు మృత్యువు’ అని. రాజా, ఇలా ఆ ధీమంతుని వధ నిర్ణయించబడింది. రామా, ఇంద్రజిత్తు వధ కోసం మహాబలుడైన లక్ష్మణుని ఆదేశించు; అతడు హతుడైతే మిత్రగణంతో సహా రావణుడు హతుడైనట్టే తెలుసుకో.’ ఇక్కడ బ్రహ్మవరపు స్వరూపం స్పష్టం — ఇంద్రజిత్తు హోమం పూర్తిచేస్తే యుద్ధంలో అజేయుడు, కాని హోమానికి ముందే ఎవరైనా అతనిని ఎదుర్కొంటే అతడు వధ్యుడు. కాబట్టి సమయమే నిర్ణాయకం. ‘ఆతతాయినమ్’ (ఆయుధమెత్తి దాడిచేసేవాడు) అనే పదం ఇంద్రజిత్తే ఆక్రమణదారుడని, అతని వధ ధర్మసమ్మతమని సూచిస్తుంది. ఈ వరపు రహస్యం విభీషణునికే తెలుసు, ఎందుకంటే అతడు రావణుని ఇంట్లో పెరిగినవాడు; ఇది అతడు రాముని పక్షానికి రావడంలోని ప్రాముఖ్యాన్ని మళ్ళీ చూపిస్తుంది. ‘అతడు హతుడైతే రావణుడు హతుడైనట్టే తెలుసుకో’ అనే వాక్యంతో రావణునికి ఇంద్రజిత్తు ఎంత ముఖ్యమో వెల్లడవుతుంది — అతడే అతని చివరి ఆశాబిందువు. ఇక్కడ బ్రహ్మశిరస్సు అనే అస్త్రాన్నీ కోరిన చోటికి వెళ్ళే గుర్రాలనూ ప్రస్తావించడం ఇంద్రజిత్తు శక్తికి మూలాన్ని చూపిస్తుంది — ఇవన్నీ తపస్సుతో పొందినవి. కాబట్టి అతని పరాజయం సాధారణ శౌర్యంతో సాధ్యం కాదు, వరంలోని లొసుగును వెదకడం ద్వారానే సాధ్యం. విభీషణుడు ప్రత్యేకంగా లక్ష్మణుని పేరు సూచించాడు, ఎందుకంటే రాముడు సేనాపతి, అతని స్థానంలో సేనను కాపాడడం అవసరం, లక్ష్మణుడు ధనుర్ధరులలో శ్రేష్ఠుడు. వరంలోని ‘ఆతతాయినమ్’ అనే శబ్దం కూడా ముఖ్యమైనది — హోమానికి వెళ్తున్నా యుద్ధానికి సిద్ధమైన అతడు ఆతతాయే, కాబట్టి అతనిని వధించడంలో దోషం లేదు.
విభీషణుని మాట విని రాముడు అప్పుడు ఇలా అన్నాడు — ‘సత్యపరాక్రమా, ఆ రౌద్రుని మాయ నాకు తెలుసు. అతడు ప్రాజ్ఞుడు, బ్రహ్మాస్త్రం తెలిసినవాడు, మహామాయావి, మహాబలుడు; యుద్ధంలో వరుణునితో సహా దేవతలను కూడా స్పృహ తప్పిస్తాడు. మహాకీర్తిశాలీ, వీరుడా, రథంతో ఆకాశంలో సంచరించే అతని గమనం మేఘాలు కమ్మినప్పుడు సూర్యుని గమనంలా తెలియరాదు.’ రాముడు ఇంతకుముందు కూడా ఇంద్రజిత్తు నాగపాశంతో బంధించబడ్డాడు, కాబట్టి అతని మాయాశక్తిని స్వానుభవంతో ఎరుగును. అప్పుడు రాఘవుడు దురాత్ముడైన శత్రువు మాయాశక్తిని తెలుసుకొని కీర్తిశాలి అయిన లక్ష్మణునితో ఈ మాట చెప్పాడు — ‘లక్ష్మణా, వానరేంద్రుని సైన్యమంతటితో కలిసి, హనుమంతుడు మొదలైన యూథపతులతో కలిసి, భల్లూకపతి జాంబవంతునితో అతని సైన్యంతో కలిసి, మాయాబలం గల ఆ రాక్షసపుత్రుని చంపు. అతని మాయలన్నీ ఎరిగిన ఈ మహాత్ముడైన రాక్షసుడు (విభీషణుడు) మంత్రులతో కలిసి నీ వెనుక వస్తాడు.’ రాఘవుని మాట విని, భయంకర పరాక్రమం గల లక్ష్మణుడు విభీషణునితో కలిసి మరొక శ్రేష్ఠమైన విల్లును చేపట్టాడు. సన్నద్ధుడై, కవచం ధరించి, ఖడ్గమూ బాణాలూ ధరించి, ఎడమచేత విల్లు పట్టిన ఆ సౌమిత్రి రాముని పాదాలను తాకి సంతోషంతో ఇలా అన్నాడు. రాముని ఆజ్ఞలో ప్రముఖులందరి పేర్లూ — హనుమంతుడు, జాంబవంతుడు, విభీషణుడు — చెప్పబడ్డాయి; దీనితో కార్యపు గౌరవం సూచించబడుతుంది. విభీషణుడు ‘మాయలను ఎరిగినవాడు’ కావడమే అతని ప్రత్యేక ప్రయోజనం — ఇంద్రజిత్తు మాయలను భగ్నం చేసే మార్గాన్ని అతడు చూపిస్తాడు. ‘మరొక శ్రేష్ఠమైన విల్లు’ అనే పదంతో లక్ష్మణుడు ఈ మహాయుద్ధానికి తగిన విశేషమైన విల్లును చేపట్టాడని సూచించబడుతుంది. రాముని పాదస్పర్శ బయలుదేరే ముందు అన్న ఆశీర్వాదాన్ని గ్రహించడానికి సూచకం. రాముని మాటలలో శత్రువు పట్ల ఆదరం కూడా కనిపిస్తుంది — అతడు ఇంద్రజిత్తును ‘ప్రాజ్ఞుడు’, ‘మహామాయావి’, ‘మహాబలుడు’ అని వర్ణిస్తాడు, తక్కువచేయడు. మేఘాలు కమ్మినప్పుడు సూర్యునిలా అతని గమనం తెలియదనే ఉపమానం అదృశ్యంగా యుద్ధం చేయడంలో అతని నైపుణ్యాన్ని చూపిస్తుంది. అందుకే రాముడు ప్రముఖులందరినీ లక్ష్మణునితో పంపుతాడు, అతడు ఒంటరివాడు కాకుండా ఉండాలని. ఇలా రాముడు శోకాన్ని విడిచిపెట్టి మళ్ళీ సేనాపతి పాత్రను చేపడతాడు, స్పష్టమైన ఆదేశాలు ఇస్తాడు.
‘ఈ రోజు నా విల్లు నుండి వెలువడిన బాణాలు రావణిని చీల్చుకొని, హంసలు తామరకొలనులో దిగినట్టు లంకలో వచ్చి పడతాయి. ఈ రోజే మహాధనుస్సు నారి నుండి వెలువడిన నా బాణాలు ఆ రౌద్రుని శరీరాన్ని చీల్చి చెండాడతాయి.’ అన్న ఎదుట ఇలా చెప్పి, తేజస్వి అయిన లక్ష్మణుడు రావణిని వధించాలనే కోరికతో త్వరగా బయలుదేరాడు. అతడు గురువు (అన్న) పాదాలకు నమస్కరించి, ప్రదక్షిణం చేసి, రావణి కాపాడుతున్న నికుంభిల అనే చైత్యం వైపు వెళ్ళాడు. అన్న స్వస్తివాచనం చేయగా ప్రతాపవంతుడైన రాజపుత్రుడు లక్ష్మణుడు విభీషణునితో కలిసి త్వరగా వెళ్ళాడు. అనేక వేల వానరులతో కూడిన హనుమంతుడూ, మంత్రులతో కూడిన విభీషణుడూ లక్ష్మణుని త్వరగా అనుసరించారు. గొప్ప వానరసైన్యం వేగంగా చుట్టి నడుస్తుండగా అతడు దారిలో నిలిచి ఉన్న భల్లూకరాజు సైన్యాన్ని కూడా చూశాడు. ‘హంసలు తామరకొలనులోకి’ అనే ఉపమానం ఎంతో సుందరమైనది — హంసలు నిర్భయంగా సరోవరంలో దిగినట్టు, లక్ష్మణుని బాణాలు శత్రువును చీల్చి లంకలో పడతాయి. రాముని స్వస్తివాచనం మంగళాచరణం, దానివల్ల లక్ష్మణుని ప్రస్థానం శుభప్రదమవుతుంది. ‘గురువు’ అనే మాటతో రాముడే సూచించబడ్డాడు — అన్న తండ్రితో సమానుడు. ‘త్వరితమ్’ (త్వరగా) అనే పదాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ వాడడం కార్యపు తొందరను సూచిస్తుంది, ఎందుకంటే హోమం పూర్తికాకముందే అక్కడికి చేరాలి. సేన వర్ణనలో వానరులు, భల్లూకాలు, రాక్షసులు — ఈ మూడు వర్గాలూ ఒక్కటిగా కలిశాయి — ఇది అందరూ కలిసిన సేన. లక్ష్మణుని ప్రతిజ్ఞ మునుపటి సర్గలలో అతని రోషానికి సహజ పరిణామం — ‘అద్యైవ’ (ఈ రోజే) అనే పదం మళ్ళీ రావడంతో అతని నిశ్చయపు దృఢత్వం సూచించబడుతుంది. రాముని పాదాలకు నమస్కరించి ప్రదక్షిణం చేసి బయలుదేరడం భారతీయ సంప్రదాయంలో శుభకార్యాన్ని ఆరంభించే రీతి. జాంబవంతుని భల్లూకసేన అప్పటికే దారిలో నిలిచి ఉంది, దానితో కలిసి లక్ష్మణుని సేన మరింత బలమైనదైంది. ‘హంసలు తామరకొలనులోకి’ అనే ఉపమానంలో బాణాల తెల్లని రంగు కూడా సూచించబడి ఉండవచ్చు; అవి లంకాదుర్గంలోకి నిర్భయంగా ప్రవేశిస్తాయి. ఇలా లక్ష్మణుని ప్రస్థానం సేన అంతటికీ ఒక ఉత్సవంలా వర్ణించబడింది.
మిత్రులకు ఆనందం కలిగించే ఆ సౌమిత్రి చాలా దూరం దారి నడిచి, వ్యూహంగా నిలిచిన రాక్షసేంద్రుని సైన్యాన్ని దూరం నుండి చూశాడు. శత్రువులను అణచే ఆ రఘునందనుడు విల్లు చేతబట్టి, మాయాప్రయోగపు స్థానాన్ని చేరి, దానిని జయించడానికి బ్రహ్మ నిర్ణయించిన విధానం ప్రకారం నిలిచాడు. ఇక్కడ ‘బ్రహ్మవిధానేన’ (బ్రహ్మ విధానం ప్రకారం) అనే పదంతో లక్ష్మణుడు బ్రహ్మవరపు నియమాన్ని అనుసరించి — హోమానికి ముందే ఇంద్రజిత్తును ఎదుర్కోవడానికి — సిద్ధంగా ఉన్నాడని సూచించబడుతుంది. విభీషణునితో, వీరుడైన అంగదునితో, వాయుపుత్రుడైన హనుమంతునితో కలిసి ఆ ప్రతాపవంతుడైన రాజపుత్రుడు నిలిచాడు; ‘విభీషణునితో కలిసి’ అనే పాదం ముప్పయ్యవ శ్లోకంలో కూడా చదవబడింది, ఇక్కడ మళ్ళీ వస్తుంది. రకరకాల నిర్మలమైన శస్త్రాలతో ప్రకాశిస్తున్న, ధ్వజాలతో దట్టంగా, మహారథాలతో నిండిన, అత్యంత భయంకరమైన, అపారమైన వేగం గల శత్రుసైన్యంలోకి అతడు చీకటిలోకి వెళ్ళినట్టు ప్రవేశించాడు. చివరి శ్లోకం పుష్పితాగ్రా వృత్తంలో కూర్చబడింది; అందులో శత్రుసేన చీకటి వంటిదనీ, లక్ష్మణుడు దానిని చీల్చడానికి సూర్యునిలా ప్రవేశిస్తున్నాడనీ ధ్వని. ముప్పై ఐదవ శ్లోకం వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది, అందులో అంగదుని పేరు కూడా చేర్చబడింది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चाशीतितमः सर्गः॥ ८५॥