॥वाल्मीकिरामायणम् యుద్ధకాండ · 86వ సర్గ

యుద్ధకాండ

సర్గ

నికుంభిల యుద్ధారంభం

విభీషణుని ఉపదేశం, వానరరాక్షసుల తుములయుద్ధం, ఇంద్రజిత్తు హోమం నుండి లేవడం, హనుమంతుని పరాక్రమం, ఇంద్రజిత్తు హనుమంతునిపైకి రావడం, విభీషణుడు లక్ష్మణునికి శత్రువును చూపడం

అప్పుడు ఆ స్థితిలో రావణుని తమ్ముడైన విభీషణుడు శత్రువులకు అహితమూ కార్యసాధకమూ అయిన మాటను లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘మేఘంలా నల్లగా కనిపిస్తున్న ఈ రాక్షససేనతో శిలలను ఆయుధాలుగా ధరించిన వానరులు వెంటనే యుద్ధం చేయాలి. లక్ష్మణా, ఆ మహాసేనను చీల్చడానికి ప్రయత్నించు; అది చీలిపోతే రాక్షసేంద్రుని కొడుకు కూడా ఇక్కడ కనిపిస్తాడు. నీవు ఇంద్రుని వజ్రం వంటి బాణాలతో శత్రువులను కప్పివేస్తూ, ఈ కర్మ పూర్తికాకముందే వేగంగా దాడి చెయ్యి. వీరుడా, మాయాపరుడూ అధార్మికుడూ క్రూరకర్ముడూ సర్వలోకాలకూ భయం కలిగించేవాడూ అయిన దురాత్ముడు ఆ రావణిని చంపు.’ విభీషణుని ఉపాయం స్పష్టం — ఇంద్రజిత్తు తన సేన మధ్యలో, చెట్ల చీకటిలో హోమం చేస్తున్నాడు, కాబట్టి ముందుగా సేనను చీల్చడం అవసరం, ఆ తరువాతనే అతడు కనిపిస్తాడు. ‘మేఘశ్యామమ్’ (మేఘంలా నల్లనిది) అనే విశేషణం రాక్షససేన దట్టతనాన్నీ విస్తారాన్నీ సూచిస్తుంది — మేఘం సూర్యుని కప్పినట్టు ఆ సేన ఇంద్రజిత్తును కప్పుతోంది. ‘ఈ కర్మ పూర్తికాకముందే’ అనే మాటతో మళ్ళీ సమయపు తొందర గుర్తుచేయబడుతుంది. మొదటి రెండు శ్లోకాలు వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి; సమీక్షిత పాఠంలో అవి కనిపించవు, వాటి స్థానంలో అక్కడ ఆ ఉపదేశం సంక్షేపంగానే చెప్పబడింది. విభీషణుని మాట ‘పరేషామ్ అహితమ్’ (శత్రువులకు అహితమైనది) అని విశేషించబడింది, ఎందుకంటే అది శత్రువినాశనం కోసం ఉపదేశించబడింది; ‘అర్థసాధకమ్’ (కార్యసాధకమైనది) అని కూడా, ఎందుకంటే దానివల్ల కార్యసిద్ధి కలుగుతుంది. ఇలా విభీషణుడు యుద్ధనీతిని నిర్దేశిస్తాడు, లక్ష్మణుడు దాని ప్రకారం పని ఆరంభిస్తాడు.

విభీషణుని మాట విని శుభలక్షణుడైన లక్ష్మణుడు రాక్షసేంద్రుని కొడుకు వైపు బాణవర్షం కురిపించాడు. శ్రేష్ఠమైన చెట్లతో పోరాడే భల్లూకాలూ వానరులూ కలిసి నిలిచి ఉన్న ఆ సేనపైకి పరుగెత్తారు. వానరసైన్యాన్ని చంపాలని కోరుతూ రాక్షసులు కూడా వాడి బాణాలతో, కత్తులతో, శక్తులతో, తోమరాలతో యుద్ధంలో ఎదురుగా వచ్చారు. వానరరాక్షసుల ఆ తుములమైన పోరాటం మొదలైంది, గొప్ప శబ్దంతో లంకను అన్నివైపులా మారుమ్రోగిస్తూ. రకరకాల ఆకారాల శస్త్రాలతో, వాడి బాణాలతో, చెట్లతో, ఎత్తిన భయంకరమైన పర్వతశిఖరాలతో ఆకాశం కప్పబడిపోయింది. వికృతమైన ముఖాలూ బాహువులూ గల రాక్షసులు వానరశ్రేష్ఠులపై శస్త్రాలను గుచ్చుతూ గొప్ప భయాన్ని కలిగించారు. అలాగే వానరులు కూడా పూర్తి చెట్లతో, పర్వతశిఖరాలతో యుద్ధంలో రాక్షసులందరినీ కొట్టారు, చంపారు. మహాకాయులూ మహాబలులూ అయిన భల్లూకవానరముఖ్యులతో పోరాడుతున్న రాక్షసులకు గొప్ప భయం పుట్టింది. ఈ వర్ణనలో కవి రెండు పక్షాల ఆయుధాలను విరోధంగా చూపిస్తాడు — రాక్షసులవి ఇనుప శస్త్రాలు, వానరులవి ప్రకృతిసిద్ధమైన చెట్లూ శిలలూ. అయినా వానరుల బలం తక్కువ కాదు, ఎందుకంటే చివరకు రాక్షసులకే భయం పుట్టింది. ‘లంకను మారుమ్రోగిస్తూ’ అనే మాటతో యుద్ధపు కోలాహలం నగరం లోపల కూడా వినిపించిందని సూచించబడుతుంది; అందుకే ఇంద్రజిత్తు హోమాన్ని విడిచి లేవవలసి వస్తుంది. ‘వికృతాననబాహవః’ (వికృతమైన ముఖాలూ బాహువులూ గలవారు) అనే విశేషణం రాక్షసుల భయానకరూపాన్ని చిత్రిస్తుంది, వారి ముఖాలూ బాహువులూ వికృతమైనవి. లక్ష్మణుని బాణవర్షమే యుద్ధానికి ఆరంభబిందువు, ఆ తరువాత వానరులూ భల్లూకాలూ అతనిని అనుసరించి దాడి చేస్తారు. ఈ యుద్ధపు ప్రయోజనం విశేషమైనది — ఇది కేవలం శత్రువధ కోసం కాదు, ఇంద్రజిత్తు హోమానికి విఘ్నం కలిగించడానికి. రాక్షససేన ఓడిపోతే అతనికి రక్షకులు ఉండరు, అతడే స్వయంగా యుద్ధానికి రావలసి వస్తుంది. అందుకే వానరులూ భల్లూకాలూ సర్వశక్తితో దాడి చేస్తున్నారు. ఇక్కడ ‘అభిజఘ్నుః నిజఘ్నుశ్చ’ (కొట్టారు, చంపారు) అనే రెండు క్రియలతో దెబ్బకూ వధకూ ఉన్న భేదం సూచించబడింది — కొందరు దెబ్బ తిన్నారు, కొందరు హతులయ్యారు. ఇలా కవి కొన్ని శ్లోకాలలోనే మహాయుద్ధపు పూర్తి చిత్రాన్ని అందిస్తాడు. శబ్దం, శస్త్రాలు, చెట్లు, శిలల వర్ణనతో ఆకాశమే కప్పబడిందని కవి చెబుతాడు, దానివల్ల యుద్ధపు విస్తారం కనిపిస్తుంది.

శత్రువుల చేత పీడించబడి విషాదంలో మునిగిన తన సేన గురించి విని, ఎదిరించరాని అతడు కర్మ పూర్తికాకుండానే లేచాడు. క్రోధం పుట్టిన ఆ రావణి చెట్ల చీకటి నుండి బయటికి వచ్చి, ముందే పూన్చి సిద్ధంగా ఉంచిన, చక్కగా నియంత్రించబడిన రథాన్ని ఎక్కాడు. భయంకరమైన విల్లూ బాణాలూ ధరించి, నల్లని కాటుక రాశి వంటి, ఎర్రని ముఖమూ కళ్ళూ గల ఆ భయంకరుడు అంతకుడైన మృత్యువులా ప్రకాశించాడు. రథంలో ఉన్న అతనిని చూడగానే భయంకర వేగం గల రాక్షసుల ఆ సైన్యం లక్ష్మణునితో పోరాడాలనే కోరికతో తిరిగి చుట్టుముట్టింది. ఇక్కడ విభీషణుని ఉపాయం సఫలమైంది — సేనను పీడించడంతో ఇంద్రజిత్తు హోమాన్ని పూర్తిచేయకుండానే లేచాడు. ‘కర్మణి అననుష్ఠితే’ (కర్మ పూర్తికాకుండానే) అనే రెండు పదాలు కథలోని నిర్ణాయకబిందువును సూచిస్తాయి — బ్రహ్మవరం ప్రకారం ఇప్పుడు అతడు వధ్యుడు. చెట్ల చీకటి అంటే నికుంభిలలోని మర్రిచెట్టు దట్టమైన నీడ, అక్కడ అతడు రహస్యంగా హోమం చేస్తున్నాడు. అతని ఎర్రని ముఖమూ కళ్ళూ అతని క్రోధాన్నీ మృత్యువు వంటి రూపాన్నీ చూపిస్తాయి. అతని సేన కూడా అతనిని చూసి మళ్ళీ ఉత్సాహం పొంది లక్ష్మణునితో పోరాడాలనే కోరికతో మరలింది. ‘పూర్వయుక్తమ్’ (ముందే పూన్చిన) అనే పదంతో అతడు యుద్ధానికి ముందే సిద్ధంగా ఉన్నాడని సూచించబడుతుంది. అందుకే అతని సేన కూడా మళ్ళీ కూడుకొని లక్ష్మణునికి ఎదురుగా నిలిచింది.

ఆ సమయంలో పర్వతం వంటి, శత్రువులను అణచే హనుమంతుడు ఎవరూ సమీపించలేని ఒక మహావృక్షాన్ని పెకలించాడు. ఆ వానరుడు ప్రళయాగ్నిలా ఆ రాక్షససైన్యాన్ని దహిస్తూ అనేక చెట్లతో యుద్ధంలో దానిని స్పృహ తప్పించాడు. వేగంగా విధ్వంసం చేస్తున్న ఆ పవనపుత్రుని చూడగానే వేలాది రాక్షసులు హనుమంతునిపై ఆయుధాలు కురిపించారు. వాడి శూలాలు ధరించినవారు శూలాలతో, కత్తులు చేతబట్టినవారు కత్తులతో, శక్తులు ధరించినవారు శక్తులతో, పట్టిసాలు ఆయుధంగా గలవారు పట్టిసాలతో, పరిఘలతో, గదలతో, అందమైన కుంతాలతో, వందలాది శతఘ్నులతో, ఇనుప ముద్గరాలతో, భయంకరమైన గొడ్డళ్ళతో, భిందిపాలాలతో, వజ్రం వంటి పిడికిళ్ళతో, పిడుగు వంటి అరచేతి దెబ్బలతో రాక్షసులు అన్నివైపుల నుండి చేరి పర్వతం వంటి అతనిని కొట్టారు. ఎంతో కోపించిన అతడు కూడా వారిని ఘోరంగా సంహరించాడు. శత్రువులను అణచే ఇంద్రజిత్తు, పర్వతంలా నిశ్చలంగా, ఏమాత్రం భయపడకుండా శత్రువులను సంహరిస్తున్న కపిశ్రేష్ఠుడైన పవనపుత్రుని చూశాడు. ఇక్కడ ఆయుధాల సుదీర్ఘమైన జాబితా హనుమంతుని పరాక్రమానికి నేపథ్యం — ఇన్ని ఆయుధాలతో కొట్టబడినా అతడు పర్వతంలా నిశ్చలంగా ఉన్నాడు. ‘అచలోపమమ్’, ‘పర్వతోపమమ్’ (పర్వతం వంటివాడు) అనే రెండు ఉపమానాలూ అతని స్థైర్యాన్నే ప్రకాశింపజేస్తాయి. కాలాగ్ని ఉపమానం ప్రళయకాలంలో అన్నిటినీ నాశనం చేసే అగ్నిని గుర్తుచేస్తుంది — అది అన్నిటినీ దహించినట్టు హనుమంతుడు రాక్షససేనను దహిస్తున్నాడు. హనుమంతుని ఈ పరాక్రమం ఇంద్రజిత్తు దృష్టిని తన వైపు ఆకర్షిస్తుంది, దానివల్ల లక్ష్మణుని పని సులువవుతుంది. ‘అసంత్రస్తమ్’ (భయపడనివానిని) అనే పదం వేలాది రాక్షసులు చుట్టుముట్టినా హనుమంతుడు భయపడలేదని చూపిస్తుంది. ఈ భాగం హనుమంతుని శౌర్యానికి విశిష్టమైన చిత్రం — రాక్షసులు అతనిని చుట్టుముట్టి అన్ని ఆయుధాలతో కొడుతున్నారు, అతడు మాత్రం అన్నిటినీ సహిస్తూనే వారినే నాశనం చేస్తున్నాడు. సుందరకాండలో అశోకవనాన్ని ధ్వంసం చేసినప్పుడు కూడా అతడు ఇలాగే ఎంతోమంది రాక్షసులను చంపాడు; కాబట్టి రాక్షసులకు అతడు ముందే తెలుసు, అతని భయం వల్లనే వేలాదిమంది ఒక్కసారిగా దాడి చేస్తున్నారు. ఇంద్రజిత్తు దృష్టి కూడా అతనిపైనే నిలిచింది, ఎందుకంటే రాక్షసులకు గొప్ప వినాశకుడు అతడే. ‘శుభదర్శనైః కుంతైః’ (అందమైన కుంతాలతో) అనే విశేషణం ఆయుధాల శోభను సూచిస్తుంది, ‘వజ్రకల్పైః ముష్టిభిః’ (వజ్రం వంటి పిడికిళ్ళతో) అనేది రాక్షసుల బాహుబలాన్ని. ఇంద్రజిత్తు హనుమంతుని ‘భయపడనివాడిగా’ చూస్తాడు, అతని పరాక్రమాన్ని చూసి స్వయంగా అతని వైపు వెళ్ళాలని నిశ్చయించుకొంటాడు. ఇలా హనుమంతుని పరాక్రమమే ఇంద్రజిత్తును లక్ష్మణుని దృష్టిపథంలోకి తీసుకువస్తుంది.

అతడు సారథితో ఇలా అన్నాడు — ‘ఈ వానరుడు ఉన్న చోటికి పోనివ్వు; ఉపేక్షిస్తే ఇతడు మన రాక్షసులకు నాశనమే కలిగిస్తాడు.’ అతడు ఇలా చెప్పగా సారథి, రథంలో ఉన్న మహాదుర్ధర్షుడైన ఇంద్రజిత్తును మోసుకొంటూ ఆ మారుతి ఉన్న చోటికి వెళ్ళాడు. ఎదిరించరాని ఆ రాక్షసుడు దగ్గరికి వచ్చి కపి తలపై బాణాలనూ ఖడ్గాలనూ పట్టిసాలనూ గొడ్డళ్ళనూ కురిపించాడు. ఆ భయంకరమైన శస్త్రాలను భరించి, గొప్ప రోషం ఆవహించిన ఆ మారుతి ఈ మాట అన్నాడు — ‘దుర్బుద్ధీ, రావణపుత్రా, శూరుడవైతే యుద్ధం చెయ్యి; వాయుపుత్రుని ఎదుర్కొని ప్రాణాలతో తిరిగి వెళ్ళలేవు. యుద్ధంలో నాతో ద్వంద్వయుద్ధం కోరితే బాహువులతో పోరాడు; దుర్బుద్ధీ, నా వేగాన్ని సహించు, అప్పుడే నీవు రాక్షసులలో శ్రేష్ఠుడవు.’ విల్లు ఎత్తి హనుమంతుని చంపాలనుకొంటున్న రావణపుత్రుని విభీషణుడు లక్ష్మణునికి చూపించాడు — ‘ఇంద్రుని జయించినవాడూ రావణుని ఔరసపుత్రుడూ అయిన అతడే ఇతడు, రథమెక్కి హనుమంతుని చంపాలనుకొంటున్నాడు. సౌమిత్రీ, సాటిలేని ఆకృతి గల, శత్రువులను నివారించే, ప్రాణాలను అంతం చేసే భయంకరమైన బాణాలతో ఆ రావణిని చంపు.’ శత్రువులకు భీతి కలిగించే విభీషణుడు ఇలా చెప్పగా, మహాత్ముడైన లక్ష్మణుడు పర్వతం వంటి, భయంకర బలం గల, ఎదిరించరాని, రథంలో ఉన్న అతనిని చూశాడు. హనుమంతుని సవాలు మల్లయుద్ధానికి — అతడు శస్త్రాలతో కాక బాహువులతోనే యుద్ధం చేయాలనుకొంటున్నాడు, ఇది అతని ఆత్మవిశ్వాసాన్ని చూపిస్తుంది. ‘అప్పుడే నీవు రాక్షసులలో శ్రేష్ఠుడవు’ అనే మాటలో వ్యంగ్యం ఉంది — నా వేగాన్ని సహించిన తరువాతనే నిన్ను శ్రేష్ఠునిగా భావించాలి. విభీషణుడు ‘వాసవనిర్జేత’ (ఇంద్రుని జయించినవాడు) అని పరిచయం చేయడం శత్రువు గొప్పతనాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. ‘అరివిభీషణేన విభీషణేన’ (శత్రువులకు భీతి కలిగించే విభీషణుడు) అనే పదక్రీడ సర్గాంతంలో కవి నైపుణ్యాన్ని చూపిస్తుంది; చివరి శ్లోకం ఉపజాతి వృత్తంలో కూర్చబడింది. ఇలా లక్ష్మణ ఇంద్రజిత్తుల ముఖాముఖి సాధ్యమైంది, తరువాతి సర్గలో వారి సంవాదం జరుగుతుంది. ఇంద్రజిత్తు మాటలో ‘క్షయమేవ హి నః కుర్యాత్’ (మనకు నాశనమే కలిగిస్తాడు) అనే దానిలో తన సేన నాశనం గురించిన భయం వ్యక్తమవుతుంది, అందుకే అతడు హోమాన్ని విడిచిపెట్టి కూడా ముందుగా హనుమంతుని అడ్డుకోవాలనుకొంటున్నాడు. అతడు హనుమంతుని తలపై శస్త్రవర్షం కురిపిస్తాడు, కాని హనుమంతుడు వాటిని ‘ప్రతిగృహ్య’ (భరించి) సహిస్తాడు — ఈ పదం అతని దృఢత్వాన్ని సూచిస్తుంది. విభీషణుని నిర్దేశంలో బాణాలకు ఉన్న మూడు విశేషణాలు — సాటిలేని ఆకృతి గలవి, శత్రువులను నివారించేవి, ప్రాణాలను అంతం చేసేవి — లక్ష్మణుని అస్త్రాల శ్రేష్ఠతను చూపిస్తాయి. ఇక్కడి నుండి యుద్ధపు కేంద్రం హనుమంతుని నుండి లక్ష్మణుని వైపు మారుతుంది, ఎందుకంటే బ్రహ్మవరం ప్రకారం ఇంద్రజిత్తును చంపేది లక్ష్మణుడే. హనుమంతుడు కూడా ‘వాయుపుత్రుని ఎదుర్కొని ప్రాణాలతో తిరిగి వెళ్ళలేవు’ అంటూ తన తండ్రి పేరును స్మరిస్తాడు, దానితో అతని గర్వమూ ఆత్మవిశ్వాసమూ వ్యక్తమవుతాయి.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षडशीतितमः सर्गः॥ ८६॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి