సర్గ
ఇంద్రజిత్తు విభీషణుల సంవాదం
మర్రిచెట్టును చూపడం, ఇంద్రజిత్తు హోమస్థానం, లక్ష్మణుని సవాలు, ఇంద్రజిత్తు విభీషణుని నిందించడం, విభీషణుని ప్రత్యుత్తరం, రావణుని దోషాల వర్ణన
సౌమిత్రితో ఇలా చెప్పి, సంతోషం పొందిన విభీషణుడు విల్లు చేతబట్టిన అతనిని వెంటబెట్టుకొని త్వరగా వెళ్ళాడు. కొంచెం దూరం వెళ్ళి ఒక పెద్ద వనంలోకి ప్రవేశించి విభీషణుడు లక్ష్మణునికి ఆ కర్మస్థానాన్ని చూపించాడు. తేజస్వి అయిన రావణుని సోదరుడు నల్లని మేఘం వంటి, భయంకరంగా కనిపించే ఒక మర్రిచెట్టును లక్ష్మణునికి చూపించి ఇలా చెప్పాడు — ‘ఇక్కడ బలశాలి అయిన రావణపుత్రుడు భూతాలకు బలి సమర్పించి, ఆ తరువాత యుద్ధానికి దిగుతాడు. అప్పుడు ఆ రాక్షసుడు సమస్త ప్రాణులకూ కనిపించకుండా పోతాడు, యుద్ధంలో శత్రువులను చంపుతాడు, శ్రేష్ఠమైన బాణాలతో బంధిస్తాడు. ఈ మర్రిచెట్టును ఇంకా ప్రవేశించని బలశాలి అయిన ఆ రావణపుత్రుని రథంతో, గుర్రాలతో, సారథితో సహా మండే బాణాలతో ధ్వంసం చెయ్యి.’ ‘అలాగే’ అని, మహాతేజస్వీ మిత్రనందనుడూ అయిన సౌమిత్రి చిత్రమైన విల్లును టంకారం చేస్తూ అక్కడ నిలిచాడు. బలశాలి అయిన రావణపుత్రుడు ఇంద్రజిత్తు అగ్నివర్ణంలాంటి రథంలో కవచం ధరించి, ఖడ్గం ధరించి, ధ్వజంతో కనిపించాడు. మహాతేజస్వి అయిన లక్ష్మణుడు అపరాజితుడైన ఆ పౌలస్త్యునితో ఇలా అన్నాడు — ‘యుద్ధానికి నిన్ను పిలుస్తున్నాను; నాతో సక్రమంగా యుద్ధం చెయ్యి.’ ఇక్కడ మర్రిచెట్టు ఇంద్రజిత్తు శక్తికి కేంద్రం — అక్కడ భూతబలి ఇచ్చి అతడు అదృశ్యత్వం పొందుతాడు, దానితోనే ఇంతకుముందు రామలక్ష్మణులు నాగపాశంతో బంధించబడ్డారు. విభీషణునికి దాని రహస్యం తెలుసు, అందుకే ఇంద్రజిత్తు ప్రవేశించాలనుకొనే చోటికే లక్ష్మణుని తీసుకువెళ్తున్నాడు. ‘అప్రవిష్టమ్’ (ఇంకా ప్రవేశించని) అనే పదం నిర్ణాయకమైనది — చెట్టులోకి ప్రవేశిస్తే అతడు అదృశ్యుడవుతాడు, కాబట్టి అంతకుముందే అతనిని కొట్టాలి. ‘సమ్యగ్యుద్ధం ప్రయచ్ఛ’ (సక్రమంగా యుద్ధం చెయ్యి) అనే లక్ష్మణుని సవాలు ధర్మయుద్ధం పట్ల పట్టుదలను చూపిస్తుంది — మాయాయుద్ధం మాని ఎదురుగా పోరాడు అని. ‘జాతహర్షః’ (సంతోషం పొందినవాడు) అనే విశేషణం విభీషణుని ఆత్మవిశ్వాసాన్ని చూపిస్తుంది, ఎందుకంటే అతడు ఉపాయపు సాఫల్యాన్ని ముందే చూస్తున్నాడు. ఇక్కడ కవి ఇంద్రజిత్తు యుద్ధపద్ధతి రహస్యాన్ని విస్తారంగా చెబుతాడు — మొదట భూతాలకు బలి, తరువాత అదృశ్యత్వం, తరువాత బాణాలతో శత్రువులను బంధించడమూ చంపడమూ. ఇదే పద్ధతి ఇంతకుముందు నాగపాశ సందర్భంలోనూ బ్రహ్మాస్త్ర సందర్భంలోనూ కనిపించింది, అప్పుడు రామలక్ష్మణులూ వానరసేన అంతా మూర్ఛపోయారు. కాబట్టి విభీషణుని జ్ఞానం లక్ష్మణునికి ప్రాణరక్షకం. ఇంద్రజిత్తు అగ్నివర్ణపు రథమూ కవచమూ ఖడ్గమూ ధ్వజమూ అతని యుద్ధసన్నద్ధతను చూపిస్తాయి — హోమాన్ని విడిచిపెట్టినా అతడు పూర్తిగా సన్నద్ధుడై వచ్చాడు. ఇలా యుద్ధరంగం సిద్ధమైంది.
అలా పిలువబడిన మహాతేజస్వీ మనస్వీ అయిన రావణపుత్రుడు అక్కడ విభీషణుని చూసి కఠినమైన మాటలు అన్నాడు — ‘రాక్షసా, ఇక్కడే పుట్టి ఇక్కడే పెరిగిన నీవు నా తండ్రికి సొంత సోదరుడవు, నాకు పినతండ్రివి; కొడుకుకు ఎలా ద్రోహం చేస్తున్నావు? దుర్బుద్ధీ, జ్ఞాతిత్వమూ, సౌహార్దమూ, జాతీ నీకు ప్రమాణం కావు; సోదరత్వమూ కాదు, ధర్మమూ కాదు, ధర్మాన్ని దూషించేవాడా. దుర్బుద్ధీ, నీవు శోచనీయుడవు, సజ్జనుల చేత నిందించదగినవాడవు, ఎందుకంటే స్వజనులను విడిచిపెట్టి పరాయివాని సేవకుడవయ్యావు. సడలిన బుద్ధితో నీవు గొప్ప భేదాన్ని గుర్తించడం లేదు — స్వజనులతో కలిసి నివసించడం ఎక్కడ, నీచమైన పరాశ్రయం ఎక్కడ! పరాయివాడు గుణవంతుడు కావచ్చు, స్వజనుడు గుణహీనుడు కావచ్చు; గుణహీనుడైనా స్వజనుడే శ్రేయస్కరుడు, పరాయివాడు పరాయివాడే. తన పక్షాన్ని విడిచిపెట్టి పరపక్షాన్ని సేవించేవాడు, తన పక్షం నశించిన తరువాత వారి చేతనే చంపబడతాడు. రావణుని తమ్ముడా, నిశాచరా, నీలో ఉన్న ఈ నిర్దయ ఎలాంటిదో, స్వజనుల పట్ల అలాంటి పౌరుషం చూపడం నీకొక్కనికే సాధ్యం.’ ఇంద్రజిత్తు ఆక్షేపం కులధర్మం ఆధారంగా — గుణహీనుడైనా స్వజనుడే శ్రేయస్కరుడని. అతడు విభీషణుని ‘ధర్మదూషణ’ (ధర్మాన్ని దూషించేవాడా) అంటాడు, ఎందుకంటే అతని దృష్టిలో కులత్యాగమే పరమ అధర్మం. ‘పరభృత్యత్వమ్’ (పరాయివాని సేవకత్వం) అనే పదంతో అతడు విభీషణుని రాముని దాసునిగా భావించి ఎగతాళి చేస్తాడు. ‘తరువాత వారి చేతనే చంపబడతాడు’ అనే భవిష్యద్వాణి కూడా అతని మాటలో ఉంది — తన పక్షాన్ని విడిచినవాడు చివరకు కొత్త యజమానుల చేత కూడా విడువబడతాడని. ఈ తర్కాలు ఇంతకుముందు రావణుడు కూడా చెప్పినవే, కాబట్టి ఇంద్రజిత్తు తండ్రి మాటలనే తిరిగి చెబుతున్నాడు. పదహారవ శ్లోకం వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది, అది ఈ తర్కాన్ని ప్రత్యేకంగా దృఢపరుస్తుంది. ఇంద్రజిత్తు మాటలలో క్రోధమూ అవమానమూ కలగలసి ఉన్నాయి — అతడు విభీషణుని ‘రాక్షసా’, ‘దుర్మతీ’, ‘దుర్బుద్ధీ’, ‘ధర్మదూషణా’ అని పలువిధాలుగా సంబోధిస్తాడు. అతని దృష్టిలో విభీషణుడు రాముని పక్షానికి వెళ్ళడం స్వార్థం కోసమే గాని ధర్మం కోసం కాదు. ఇలా ఈ సంవాదం రెండు దృక్పథాల సంఘర్షణ — కులనిష్ఠా ధర్మనిష్ఠా. విభీషణుడు లంకలోనే పుట్టి పెరిగాడని అతడు గుర్తుచేస్తాడు, దానితో అతని కృతఘ్నతను చూపించాలని.
అన్న కొడుకు ఇలా అనగా విభీషణుడు ప్రత్యుత్తరం ఇచ్చాడు — ‘రాక్షసా, నా శీలం తెలియనివానిలా ఎందుకు ప్రగల్భాలు పలుకుతున్నావు? దుష్టుడా, రాక్షసేంద్రుని కొడుకా, పెద్దవాడినన్న గౌరవంతో కఠినత్వాన్ని విడిచిపెట్టు. క్రూరకర్ములైన రాక్షసుల కులంలో నేను పుట్టినా, మనుషులకు ఏది మొదటి గుణమో అదే నా శీలం, అది రాక్షసశీలం కాదు. నేను దారుణమైనదానిలో రమించను, అధర్మంలోనూ రమించను; స్వభావం వేరైనా సోదరుడు సోదరుని చేత ఎలా వెళ్ళగొట్టబడతాడు? ధర్మం నుండి జారిన శీలం గల, పాపనిశ్చయం గల పురుషుని విడిచిపెట్టినవాడు చేతిలోని విషసర్పాన్ని విడిచినట్టు సుఖం పొందుతాడు. పరుల సొత్తును హరించడంలో నిమగ్నుడైన, పరస్త్రీలను తాకే దురాత్ముని మండుతున్న ఇంటిలా విడిచిపెట్టాలని చెబుతారు. పరుల సొత్తును హరించడం, పరస్త్రీలను తాకడం, మిత్రులపై అతిగా శంకించడం — ఈ మూడు దోషాలు నాశనాన్ని తెచ్చేవి. మహర్షులను ఘోరంగా వధించడం, దేవతలందరితో విరోధం, అభిమానం, రోషం, వైరబుద్ధి, ప్రతికూలత — నా సోదరుని జీవితాన్నీ ఐశ్వర్యాన్నీ నాశనం చేసే ఈ దోషాలు, మేఘాలు పర్వతాలను కప్పినట్టు, అతని గుణాలను కప్పివేశాయి. ఈ దోషాల వల్లనే నీ తండ్రి అయిన నా సోదరుని నేను విడిచిపెట్టాను; ఇక ఈ లంకాపురి ఉండదు, నీవూ ఉండవు, నీ తండ్రీ ఉండడు.’ విభీషణుని ఉత్తరం రెండు విధాలు — మొదట తన శీలాన్ని స్థాపించడం, తరువాత రావణుని దోషాలను లెక్కించడం. అతడు కులాన్నీ శీలాన్నీ వేరుచేస్తాడు — పుట్టుక రాక్షసకులంలో, కాని ఆచారం సజ్జనులది. విషసర్పపు, మండుతున్న ఇంటి ఉపమానాలు పాపిని విడిచిపెట్టడం ఆత్మరక్షణకు అవసరమని చూపిస్తాయి, అది ద్రోహం కాదు. రావణునికి గుణాలు కూడా ఉండేవని అతడు అంగీకరిస్తాడు, కాని అవి మేఘాలు కప్పిన పర్వతాల్లా దోషాలతో కప్పబడిపోయాయి. పందొమ్మిదవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది; ఇరవై ఒకటవ, ఇరవై రెండవ శ్లోకాలు వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి. ‘గుణో యః ప్రథమో నృణామ్’ (మనుషులకు ఏది మొదటి గుణమో) అనే మాటతో అతడు మానవీయమైన శీలం అన్ని గుణాల కంటే ఉత్తమమైనదని చెబుతాడు — కులం పుట్టుకతో వస్తుంది, శీలం మాత్రం తన ఆచరణతో. ‘స్వభావం వేరైనా సోదరుడు సోదరుని చేత ఎలా వెళ్ళగొట్టబడతాడు?’ అనే ప్రశ్నతో అతడు సోదరుని విడిచిపెట్టడం సాధారణంగా తగనిదని అంగీకరిస్తాడు, కాని సోదరుడు ధర్మం నుండి జారి పాపనిశ్చయుడైనప్పుడు అతనిని విడిచిపెట్టడమే శ్రేయస్కరం. నాశనాన్ని తెచ్చే మూడు దోషాలు — పరధనహరణం, పరస్త్రీస్పర్శ, మిత్రులపై అవిశ్వాసం — అన్నీ రావణునిలో కనిపిస్తాయి, ఎందుకంటే అతడు కుబేరుని ధనాన్నీ పుష్పకాన్నీ హరించాడు, సీతను హరించాడు, విభీషణుని నమ్మక వెళ్ళగొట్టాడు. కాబట్టి అతనిని విడిచిపెట్టడం ధర్మసమ్మతమని అతడు ప్రతిపాదిస్తాడు.
‘రాక్షసా, నీవు అతిగర్వంతో కూడిన బాలుడవు, వినయం లేనివాడవు; కాలపాశంతో బంధించబడిన నీవు ఏమేమి చెప్పాలనుకొంటే అది నాతో చెప్పు. రాక్షసాధముడా, నాతో కఠినంగా మాట్లాడావు కాబట్టి ఈ రోజు ఇక్కడ నీకు ఆపద వచ్చిపడింది; ఆ మర్రిచెట్టును నీవు ప్రవేశించలేవు. కాకుత్స్థుని ఎదిరించి నీవు బతకలేవు; యుద్ధంలో నరదేవుడైన లక్ష్మణునితో పోరాడు; హతుడవై యమలోకానికి వెళ్ళి దేవతల కార్యాన్ని నెరవేరుస్తావు. ఎత్తిన నీ బలాన్ని ప్రదర్శించు, నీ ఆయుధాలనూ బాణాలనూ అన్నిటినీ వెచ్చించు; లక్ష్మణుని బాణాల పరిధిలోకి వచ్చి నీవు ఈ రోజు సైన్యంతో సహా ప్రాణాలతో తిరిగి వెళ్ళవు.’ విభీషణుని మాటలు చివరకు కఠినమవుతాయి — అతడు ఇంద్రజిత్తును ‘బాలుడు’ అంటాడు, ఎందుకంటే అతని అభిమానం అపరిపక్వమైన బుద్ధికి లక్షణం. ‘కాలపాశంతో బంధించబడినవాడు’ అనే మాటతో అతని మరణం నిశ్చితమని చూపిస్తాడు. ‘దేవతల కార్యాన్ని నెరవేరుస్తావు’ అనేది వ్యంగ్యం — నీ మరణంతోనే దేవతల కార్యం సిద్ధిస్తుంది. చివరి శ్లోకం వంశస్థ వృత్తంలో కూర్చబడింది, అది తరువాత జరగబోయే లక్ష్మణ ఇంద్రజిత్తుల మహాయుద్ధానికి భూమికను రచిస్తుంది. ఇరవై తొమ్మిదవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. ‘సబలః’ (సైన్యంతో సహా) అనే పదంతో విభీషణుడు ఇంద్రజిత్తు ఒక్కడే కాదు, అతని సేన అంతా కూడా ఈ రోజు నశిస్తుందని సూచిస్తాడు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्ताशीतितमः सर्गः॥ ८७॥