॥वाल्मीकिरामायणम् యుద్ధకాండ · 88వ సర్గ

యుద్ధకాండ

సర్గ

లక్ష్మణ ఇంద్రజిత్తుల వాగ్యుద్ధమూ బాణయుద్ధమూ

ఇంద్రజిత్తు క్రోధమూ ఆత్మప్రశంసా, లక్ష్మణుని ప్రత్యుత్తరం, మొదటి బాణవినిమయం, విభీషణుని సూచన, కవచభంగం, ఇద్దరి సుదీర్ఘమైన తుములయుద్ధం, విభీషణుడు రణంలో నిలవడం

విభీషణుని మాట విని క్రోధంతో ఉక్కిరిబిక్కిరైన రావణి కఠినమైన మాటలు అన్నాడు, క్రోధంతో పైకి లేచాడు. ఆయుధాలనూ ఖడ్గాన్నీ ఎత్తి పట్టుకొని, చక్కగా అలంకరించిన, నల్లని గుర్రాలు పూన్చిన మహారథంలో నిలిచిన అతడు ప్రళయకాలపు అంతకుని వంటివాడయ్యాడు. భయంకర బలం గల అతడు పెద్ద పరిమాణం గల, విశాలమైన, వేగవంతమైన, దృఢమైన, భయంకరమైన విల్లునూ శత్రువులను నాశనం చేసే బాణాలనూ ఎత్తి పట్టుకొని నిలిచాడు. రథంలో ఉన్న, చక్కగా అలంకరించుకొన్న, శత్రుఘాతి, బలశాలి, మహాధనుర్ధరుడు అయిన రావణపుత్రుడు, అలంకరించబడిన హనుమంతుని వీపుపై ఎక్కి ఉదయిస్తున్న సూర్యునిలా ప్రకాశిస్తున్న సౌమిత్రిని విభీషణునితో సహా చూశాడు, ఎంతో ఆవేశంతో అతనితో ఇలా అన్నాడు — ‘వానరశార్దూలులారా, నా పరాక్రమాన్ని చూడండి. ఈ రోజు నా విల్లు నుండి వెలువడే, ఎదిరించరాని బాణవర్షాన్ని, ఆకాశం నుండి కురిసే వర్షధారలా, యుద్ధంలో మీరు భరిస్తారు. ఈ రోజు మహాధనుస్సు నుండి వెలువడే నా బాణాలు, అగ్ని దూదిరాశిని దహించినట్టు, మీ శరీరాలను ధ్వంసం చేస్తాయి. తీక్ష్ణ బాణాలతో, శూలాలతో, శక్తులతో, ఋష్టులతో, తోమరాలతో మిమ్మల్నందరినీ చీల్చి ఈ రోజు యమలోకానికి పంపుతాను. యుద్ధంలో బాణవర్షాలను కురిపిస్తూ, వేగవంతమైన చేతులతో, మేఘంలా గర్జిస్తున్న నా ఎదుట ఎవడు నిలుస్తాడు? ఇంతకుముందు రాత్రియుద్ధంలో వజ్రం వంటి, పిడుగు వంటి బాణాలతో మీ ఇద్దరినీ మీ అనుచరులతో సహా స్పృహ తప్పించి నేలపై పడుకోబెట్టాను; నీకు ఆ జ్ఞాపకం లేదా? విషసర్పం వంటి, క్రోధంలో ఉన్న నాతో యుద్ధానికి వచ్చావంటే నీవు స్పష్టంగా యమలోకానికి వెళ్తున్నావని నేను భావిస్తున్నాను.’ ఇక్కడ ఇంద్రజిత్తు గర్వం తన పూర్వవిజయపు స్మరణపై ఆధారపడింది — నాగపాశంతో రామలక్ష్మణులను బంధించిన సంఘటనను అతడు మళ్ళీ మళ్ళీ గుర్తుచేస్తాడు. ‘ఉదయస్థరవిప్రభమ్’ (ఉదయిస్తున్న సూర్యుని కాంతి గలవాడు) అనే లక్ష్మణుని వర్ణన అతని తేజస్సును సూచిస్తుంది — హనుమంతుని వీపుపై ఎక్కిన అతడు ఉదయాచలంపై సూర్యునిలా ప్రకాశిస్తున్నాడు. ‘అగ్ని దూదిరాశిని దహించినట్టు’ అనే ఉపమానం అతని ఆత్మవిశ్వాసపు అతిశయాన్ని చూపిస్తుంది — అతడు శత్రువులను దూదిరాశిలా తేలికైనవారుగా భావిస్తున్నాడు. నాలుగవ శ్లోకమూ, ఐదవ శ్లోకపు పూర్వార్ధమూ, పదవ, పదకొండవ శ్లోకాలూ వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి; వాటిలో లక్ష్మణుని చూడడమూ పూర్వయుద్ధ స్మరణా ప్రత్యేకంగా చేర్చబడ్డాయి. ఏడవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. ఈ సర్గ ఆరంభంలో ఇంద్రజిత్తు రూపం భయానకంగా చిత్రించబడింది — నల్లని గుర్రాలు పూన్చిన రథం, ఎత్తిన ఆయుధాలు, గొప్ప విల్లు, అతడే కాలుని వలె. మునుపటి సర్గలో విభీషణుడు అతనిని అవమానించాడు, కాబట్టి అతని క్రోధం రెట్టింపైంది. అతడు మొదట వానరులను, తరువాత లక్ష్మణునీ విభీషణునీ సంబోధిస్తాడు, శత్రువులందరూ తన గర్వాన్ని వినాలని. బాణవర్షాన్ని మేఘవర్షంతో పోల్చడం అతని బాణాల సమృద్ధిని సూచిస్తుంది — వర్షాకాలంలో ఆకాశం నుండి జలధారలు ఎడతెగకుండా పడినట్టు అతని బాణాలు పడతాయి. ‘క్షిప్రహస్తస్య’ (వేగవంతమైన చేతులు గలవాడు) అనే తన విశేషణం అతని ధనుర్విద్యా నైపుణ్యాన్ని చూపిస్తుంది. అతడు శూలాలనూ శక్తులనూ ఋష్టులనూ తోమరాలనూ కూడా లెక్కిస్తాడు, దానితో అతని ఆయుధసంపద వెల్లడవుతుంది. ఇలా అతని ప్రసంగం యుద్ధానికి ముందు ఒక మనోవైజ్ఞానిక దాడి — శత్రువుల మనస్సులో భయం పుట్టించడానికి. లక్ష్మణుడు హనుమంతుని వీపుపై ఎక్కిన దృశ్యం ఇంతకుముందు కూడా కనిపించింది, రావణునితో యుద్ధంలో రాముడు హనుమంతుని భుజాన్ని ఎక్కినప్పుడు. ఇక్కడ కూడా హనుమంతుడు వాహనంగా సేవ చేస్తున్నాడు, దానితో లక్ష్మణుడు ఇంద్రజిత్తు రథంతో సమానమైన ఎత్తును పొందుతాడు. కాబట్టి ఈ యుద్ధం రథికునికీ రథికునికీ మధ్య జరిగే యుద్ధం వంటిదవుతుంది.

రాక్షసేంద్రుని (కొడుకు) ఆ గర్జనను విని, భయం లేని ముఖంతో, క్రోధంతో రఘువంశీయుడైన లక్ష్మణుడు రావణితో ఇలా అన్నాడు — ‘రాక్షసా, కార్యాల దుర్గమమైన అంతాన్ని నీవు మాటలతో చెప్పావు; కర్మతో కార్యాల అంతాన్ని చేరేవాడే బుద్ధిమంతుడు. దుర్బుద్ధీ, ఎవరికీ సాధించలేని లక్ష్యాన్ని సాధించే శక్తి లేని నీవు, మాటలతో దానిని పలికి ‘నేను కృతార్థుడనయ్యాను’ అనుకొంటున్నావు. అప్పుడు యుద్ధంలో అంతర్ధానమై నీవు నడచుకొన్నది దొంగల దారి, వీరులు నడిచే దారి కాదు. రాక్షసా, నేను నీ బాణాల దారికి చేరి నిలిచి ఉన్నట్టే, ఈ రోజు నీ తేజస్సును ప్రదర్శించు; మాటలతో ఎందుకు ప్రగల్భాలు పలుకుతున్నావు?’ లక్ష్మణుని ఉత్తరం మాటల శూరత్వానికీ కర్మల శూరత్వానికీ ఉన్న భేదాన్ని చూపిస్తుంది. ఇంద్రజిత్తు పూర్వవిజయం అదృశ్యరూపంలో పొందినది, అందుకే అది ‘తస్కరాచరితః మార్గః’ (దొంగల దారి) అని నిందించబడింది — దొంగ కూడా కనిపించకుండానే పరుల సొత్తును హరిస్తాడు. ‘నీ బాణాల దారికి చేరి నిలిచి ఉన్నాను’ అనే మాట లక్ష్మణుని నిర్భయత్వాన్నీ సవాలునూ సూచిస్తుంది — నేను నీ ఎదుట ప్రత్యక్షంగా ఉన్నాను, నీవూ ప్రత్యక్షంగా పోరాడు. ఇక్కడ ‘రాఘవః’ అనే పదం ముద్రణలో లక్ష్మణునే సూచిస్తుంది, సమీక్షిత పాఠంలో మాత్రం ‘లక్ష్మణః’ అని స్పష్టంగా ఉంది. ఈ సంవాదం ధర్మయుద్ధానికీ కపటయుద్ధానికీ ఉన్న విరోధాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది, ఇదే ఈ సర్గకు మూలవిషయం. లక్ష్మణుడు ‘అభీతవదనః’ (భయం లేని ముఖం గలవాడు) అని కవి ప్రత్యేకంగా చెబుతాడు — అతని ముఖంలో భయపు ఛాయ కూడా లేదు. ఇలా లక్ష్మణుడు సంక్షేపంగా, కాని తీక్ష్ణంగా మాట్లాడతాడు. అతని మాటలలో క్రోధమూ సంయమమూ కలిసి ఉన్నాయి.

ఇలా అనబడిన మహాబలుడూ యుద్ధంలో జయించేవాడూ అయిన ఇంద్రజిత్తు భయంకరమైన విల్లును పట్టుకొని వాడి బాణాలను వదిలాడు. అతడు వదిలిన మహావేగం గల, సర్పవిషం వంటి బాణాలు లక్ష్మణుని చేరి బుసకొట్టే పాముల్లా పడ్డాయి. వేగవంతుడైన రావణపుత్రుడు ఇంద్రజిత్తు అతివేగవంతమైన బాణాలతో యుద్ధంలో శుభలక్షణుడైన సౌమిత్రిని గాయపరిచాడు. బాణాలతో శరీరమంతా గాయపడి, రక్తంతో తడిసిన శ్రీమంతుడైన లక్ష్మణుడు పొగలేని అగ్నిలా ప్రకాశించాడు. ఇంద్రజిత్తు మాత్రం తన పనిని చూసుకొని, దగ్గరికి వచ్చి, గొప్ప నాదం చేసి ఈ మాట అన్నాడు — ‘సౌమిత్రీ, నా విల్లు నుండి వెలువడిన, వాడి అంచులు గల, ఈకలు గల, ప్రాణాలను అంతం చేసే ఈ బాణాలు ఈ రోజు నీ ప్రాణాలను తీసుకుపోతాయి. లక్ష్మణా, ఈ రోజు నా చేత హతుడై ప్రాణం పోయిన నీపై నక్కల గుంపులూ డేగల గుంపులూ గద్దలూ వాలాలి. పరమదుర్బుద్ధి అయిన రాముడు, ఎప్పుడూ అనార్యుడవూ క్షత్రబంధువువూ (పేరుకే క్షత్రియుడవు) అయిన, తనపట్ల భక్తి గల తమ్ముడవైన నిన్ను ఈ రోజే నా చేత హతుడవైనవానిగా చూస్తాడు. సౌమిత్రీ, ఈ రోజు నా చేత హతుడై, కవచం జారిపోయి, విల్లు దూరంగా విసిరేయబడి, తల తెగిన నిన్ను అతడు నేలపై చూస్తాడు.’ ‘పొగలేని అగ్నిలా’ అనే ఉపమానం ఎంతో సుందరమైనది — రక్తంతో ఎర్రబడిన లక్ష్మణుడు పొగలేకుండా మండే అగ్నిలా ప్రకాశిస్తున్నాడు, బలహీనుడిగా కనిపించడం లేదు. ఇంద్రజిత్తు మాటలలో మృత్యువు భీషణచిత్రాలు ఉన్నాయి — నక్కలూ డేగలూ గద్దలూ శవాన్ని తింటాయి. అతడు రాముని ‘పరమదుర్బుద్ధి’ అని, లక్ష్మణుని ‘క్షత్రబంధువు’ అని నిందిస్తాడు, దానితో వారి క్షత్రియత్వాన్నే తిరస్కరిస్తాడు. కాని అతని దెబ్బ ఎంత ఘోరమైనా లక్ష్మణుడు చలించలేదు. ఇంద్రజిత్తు మొదటి దెబ్బ సఫలమైంది — లక్ష్మణుడు గాయపడ్డాడు, అతని శరీరం నుండి రక్తం స్రవిస్తోంది. కాని కవి అతనిని బలహీనుడిగా చూపించడు, పొగలేని అగ్నిలా తేజస్వీగా చూపిస్తాడు. ఇంద్రజిత్తు మాత్రం తన పనిని చూసి విజయం నిశ్చితమని భావించి మళ్ళీ గర్జిస్తాడు. అతని మాటలలో ‘అద్య’ (ఈ రోజు) అనే పదం రెండుసార్లు, ‘మయా’ (నా చేత), ‘హతమ్’ (హతుడైన) అనే పదాలు మూడుసార్లు వస్తాయి, దానితో అతని ఆత్మవిశ్వాసం మితిమీరి వ్యక్తమవుతుంది. ‘భక్తం భ్రాతరమ్’ (భక్తి గల తమ్ముని) అనే మాట రామలక్ష్మణుల పరస్పర స్నేహాన్ని శత్రువు నోటి నుండి కూడా ప్రమాణీకరిస్తుంది. అతని నిందావచనాలు — ‘క్షత్రబంధువు’, ‘అనార్యుడు’, ‘పరమదుర్బుద్ధి’ — రాక్షసుని దర్పాన్ని చూపిస్తాయి. సర్పాల ఉపమానం ఇంద్రజిత్తు బాణాల విషం వంటి ఘాతకత్వాన్ని చూపిస్తుంది — అవి బుసకొట్టే పాముల్లా లక్ష్మణునిపై దాడి చేస్తాయి. ఇలా యుద్ధపు మొదటి దశ ఇంద్రజిత్తుకు అనుకూలంగా కనిపిస్తుంది, కాని ముందు పరిస్థితి మారుతుంది. అయినా లక్ష్మణుడు మౌనం వహించి ప్రత్యుత్తరానికి అవకాశం కోసం ఎదురుచూస్తాడు.

ఇలా కఠినంగా మాట్లాడుతున్న, ఎంతో కోపంతో ఉన్న రావణపుత్రునికి అర్థం తెలిసిన లక్ష్మణుడు హేతుబద్ధమైన మాటతో ప్రత్యుత్తరం ఇచ్చాడు — ‘క్రూరకర్మా, దుర్బుద్ధీ, రాక్షసా, మాటల బలాన్ని విడిచిపెట్టు; ఇదంతా ఎందుకు చెబుతున్నావు? మంచి కర్మతో సాధించి చూపు. రాక్షసా, కర్మ చేయకుండా ఇక్కడ ఎందుకు ప్రగల్భాలు పలుకుతున్నావు? నీ ప్రగల్భాన్ని నమ్మదగినదిగా చేసే కర్మను చెయ్యి. నరభక్షకా, కఠినమైన మాట ఏదీ పలకకుండా, నిన్ను ఏమాత్రం ఆక్షేపించకుండా, ప్రగల్భాలు పలకకుండా నిన్ను చంపుతాను, చూడు.’ ఇలా చెప్పి లక్ష్మణుడు చెవి వరకు లాగిన ఐదు నారాచ బాణాలను మహావేగంతో రాక్షసుని వక్షస్థలంపై కొట్టాడు. మంచి ఈకలతో వేగంగా దూసుకుపోయే, మండే పాముల్లాంటి ఆ బాణాలు రాక్షసుని ఛాతీపై సూర్యకిరణాల్లా ప్రకాశించాయి. ఆ బాణాల దెబ్బ తిన్న రావణపుత్రుడు రోషంతో చక్కగా ప్రయోగించిన మూడు బాణాలతో లక్ష్మణుని తిరిగి గాయపరిచాడు. పరస్పరం జయించాలని కోరుకొనే ఆ నరసింహునికీ రాక్షససింహునికీ మధ్య యుద్ధంలో మహాభయంకరమైన తుములమైన పోరాటం జరిగింది. ఇద్దరూ పరాక్రమవంతులు, బలసంపన్నులు, విక్రమశాలులు; ఇద్దరూ పరమ దుర్జయులు, సాటిలేని బలతేజస్సులు గలవారు. ఆ ఇద్దరు వీరులూ అప్పుడు ఆకాశంలోని రెండు గ్రహాల్లా పోరాడారు, యుద్ధంలో బలుడూ వృత్రుడూ (ఇంద్రుడూ వృత్రుడూ) వలె ఎదిరించరానివారయ్యారు. మహాత్ములైన ఆ ఇద్దరూ రెండు సింహాల్లా పోరాడారు; అనేక బాణసమూహాలను వదులుతూ నిలిచిన ఆ నరరాక్షసముఖ్యులు ఉత్సాహంతో యుద్ధం చేశారు. లక్ష్మణుని ఉత్తరం వాక్సంయమానికి ఆదర్శం — ‘కఠినమైన మాట పలకకుండా నిన్ను చంపుతాను’ అంటాడు, అంటే కర్మే నా ఉత్తరం. ఇంద్ర వృత్రుల ఉపమానం పురాణప్రసిద్ధమైన మహాయుద్ధాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. ఇక్కడ ఇరవై ఏడవ, ముప్పై ఒకటవ శ్లోకాలు వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి. ముప్పై ఆరవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. సమీక్షిత సంస్కరణలో 6.075 సర్గ ఇక్కడ ముగుస్తుంది, దాని చివర వంశస్థ వృత్తంలో ఒక శ్లోకం (6.075.033) ఉంది, అది ఈ ముద్రణలో లేదు; వల్గేట్‌లో ఇక్కడ సర్గవిభజన కూడా లేదు, కథ ఎడతెగకుండా సాగుతుంది. ఇక్కడ లక్ష్మణుడు ఇంద్రజిత్తును ‘పురుషాదన’ (నరభక్షకా) అని సంబోధిస్తాడు, ఇది రాక్షసుల నరభక్షణ స్వభావాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. అతని ఐదు నారాచాలు ‘ఆకర్ణపూరితాః’ — అంటే విల్లును చెవి వరకు లాగి పూర్తిబలంతో వదిలినవి. అవి రాక్షసుని ఛాతీపై సూర్యకిరణాల్లా — మండుతూ, తేజస్సుతో — ప్రకాశిస్తున్నాయి. ఇంద్రజిత్తు కేవలం మూడు బాణాలతో ప్రత్యుత్తరం ఇస్తాడు, దానితో మొదటిసారి లక్ష్మణుని దెబ్బ ఎక్కువగా కనిపిస్తుంది. తరువాత ఇద్దరి సమబలత్వాన్ని కవి అనేక విశేషణాలతో, ఉపమానాలతో వర్ణిస్తాడు — రెండు గ్రహాలు, బలవృత్రులు, రెండు సింహాలు. ఆకాశంలోని రెండు గ్రహాల్లా అనే ఉపమానం జ్యోతిషంలో ప్రసిద్ధమైన గ్రహయుద్ధ దృశ్యాన్ని గుర్తుచేస్తుంది, అది లోకానికి అనిష్టసూచకం. ఇలా యుద్ధపు మొదటి భాగం ముగుస్తుంది, అందులో ఇద్దరు యోధులూ ఒకరి బలాన్ని ఒకరు పరీక్షించుకొన్నారు. ‘అవికత్థన్’ (ప్రగల్భాలు పలకకుండా) అనే లక్ష్మణుని ప్రతిజ్ఞ అతని స్వభావంలోని మూలగుణాన్ని ప్రకాశింపజేస్తుంది — అతడు ఎప్పుడూ ఆత్మప్రశంస చేయడు. ‘మాటల బలాన్ని విడిచిపెట్టు’ అనే అతని ఉపదేశం యోధులందరికీ ఒక పాఠం. సూర్యకిరణాల ఉపమానంలో లక్ష్మణుని సూర్యవంశపు స్మరణ కూడా ధ్వనిస్తుంది — సూర్యవంశజుని బాణాలు సూర్యకిరణాల వంటివి. యుద్ధపు సమత్వాన్ని చూపించడానికి కవి ‘ఉభౌ’ (ఇద్దరూ) అనే పదాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ వాడతాడు.

అప్పుడు శత్రువులను అణచే దాశరథి (లక్ష్మణుడు) బాణాలను సంధించి, కోపించిన పాములా బుసకొడుతూ రాక్షసేంద్రుని (కొడుకు) పైకి వదిలాడు. అతని వింటినారి, అరచేతి ధ్వనిని విని ఆ రాక్షసాధిపతి ముఖం వెలవెలబోయి లక్ష్మణుని తేరిపార చూశాడు. ముఖం వెలవెలబోయిన రావణపుత్రుడైన ఆ రాక్షసుని చూసి విభీషణుడు యుద్ధంలో నిమగ్నుడైన సౌమిత్రితో ఇలా అన్నాడు — ‘మహాబాహూ, ఈ రావణపుత్రునిలో నేను చూస్తున్న లక్షణాలను బట్టి ఇతడు భగ్నుడయ్యాడనడంలో సందేహం లేదు; కాబట్టి త్వరపడు.’ అప్పుడు సౌమిత్రి విషసర్పాల వంటి బాణాలను సంధించి, తీవ్రమైన విషం గల పాముల్లాంటి ఆ బాణాలను అతనిపై వదిలాడు. ఇంద్రుని వజ్రాయుధం వంటి స్పర్శ గల లక్ష్మణుని బాణాల దెబ్బకు అతడు ఒక ముహూర్తకాలం ఇంద్రియాలన్నీ కలవరపడి మూర్ఛపోయాడు. ముహూర్తకాలంలో స్పృహ పొంది, ఇంద్రియాలు తిరిగి వచ్చిన అతడు యుద్ధంలో నిలిచి ఉన్న వీరుడైన దశరథపుత్రుని చూశాడు, రోషంతో ఎర్రబడిన కళ్ళతో సౌమిత్రిపైకి దూసుకువెళ్ళాడు. ఇక్కడ యుద్ధగతి మారింది — మొదటిసారి ఇంద్రజిత్తు ముఖంలో భయపు చిహ్నం కనిపిస్తుంది. విభీషణుడు అతని ముఖం వెలవెలబోవడం చూసి అతని లోపలి భయాన్ని గ్రహిస్తాడు, ఎందుకంటే అతనిని చిన్నప్పటి నుండి ఎరుగును. ‘నిమిత్తాని’ (లక్షణాలు) అనే పదం శకునాలను కూడా సూచిస్తుంది. ఇంద్రుని వజ్రం వంటి స్పర్శ గల బాణాలు ఇంద్రజిత్తును క్షణకాలం మూర్ఛపోయేలా చేస్తాయి — ఇంద్రుని జయించినవాడు ఈనాడు ఇంద్రవజ్రం వంటి బాణాలతోనే దెబ్బతిన్నాడు, ఇది కావ్యన్యాయం. ఈ శ్లోకం నుండే సమీక్షిత పాఠంలోని 6.076 సర్గ పాఠం ఆరంభమవుతుంది. నలభై మూడవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. లక్ష్మణుని వింటినారి ధ్వనే శత్రువు హృదయంలో భయం పుట్టిస్తుంది — ఇది అతని ధనుర్విద్య ప్రభావాన్ని అద్భుతంగా చూపిస్తుంది. విభీషణుని ‘త్వరపడు’ అనే ఆదేశం మళ్ళీ సమయపు ప్రాముఖ్యాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — భగ్నుడైన శత్రువు మళ్ళీ బలం పుంజుకొంటే మళ్ళీ దుర్జయుడవుతాడు. ఇంద్రజిత్తు మూర్ఛ క్షణికమైనది, అతడు త్వరగానే స్పృహ పొంది మళ్ళీ దాడి చేస్తాడు — అతని ధైర్యం కూడా ప్రశంసనీయమైనదే. ‘కోపించిన పాములా బుసకొడుతూ’ అనే లక్ష్మణుని వర్ణన అతని రోషపు తీవ్రతను చూపిస్తుంది.

దగ్గరికి చేరి అతడు మళ్ళీ ఇతనితో కఠినమైన మాటలు అన్నాడు — ‘మొదటి యుద్ధంలో నా పరాక్రమాన్ని నీవు గుర్తుచేసుకోవడం లేదా, అప్పుడు అన్నతో సహా బంధించబడి యుద్ధభూమిలో గిలగిల కొట్టుకొన్నావు? ఆ మహాయుద్ధంలో వజ్రం వంటి, పిడుగు వంటి బాణాలతో మొదట మీ ఇద్దరినీ మీ అనుచరులతో సహా స్పృహ తప్పించి నేలపై పడుకోబెట్టాను కదా. నీకు జ్ఞాపకశక్తి లేదనుకొంటాను; లేదా నన్ను ఎదిరించాలనుకొంటున్నావంటే స్పష్టంగా యమలోకానికి వెళ్ళాలనుకొంటున్నావు. మొదటి యుద్ధంలో నా పరాక్రమాన్ని చూడకపోతే ఈ రోజు నీకు చూపిస్తాను; ఇప్పుడు స్థిరంగా నిలు.’ ఇలా చెప్పి అతడు ఏడు బాణాలతో లక్ష్మణుని, వాడి అంచులు గల పది శ్రేష్ఠమైన బాణాలతో హనుమంతుని గాయపరిచాడు. ఆ తరువాత పరాక్రమవంతుడైన అతడు క్రోధంతో రెట్టింపు ఆవేశం పొంది, చక్కగా ప్రయోగించిన వంద బాణాలతో విభీషణుని చీల్చాడు. ఇంద్రజిత్తు చేసిన ఆ పనిని చూసి రాముని తమ్ముడు అప్పుడు ‘ఇది ఏమీ కాదు’ అంటూ, లెక్కచేయకుండా నవ్వుతూ, భయం లేని ముఖంతో, క్రోధంతో, నరశ్రేష్ఠుడైన లక్ష్మణుడు యుద్ధంలో భయంకరమైన బాణాలను తీసుకొని రావణిపై వదిలాడు — ‘నిశాచరా, యుద్ధానికి వచ్చిన శూరులు ఇలా కొట్టరు; నీ ఈ బాణాలు తేలికైనవి, తక్కువ శక్తి గలవి, సుఖంగానే ఉన్నాయి. యుద్ధాన్ని కోరుకొనే శూరులు రణంలో ఇలా పోరాడరు.’ ఇలా అతనితో చెబుతూ ఆ ధనుర్ధరుడు బాణాలను కురిపించాడు. ఇంద్రజిత్తు మాట ఇంతకుముందు చెప్పినదానికి పునరావృత్తి — ఈ సర్గలో అతడు నాగపాశవిజయాన్ని రెండుసార్లు గుర్తుచేస్తాడు, ఒకసారి పదవ, పదకొండవ శ్లోకాలలో (ఇవి వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి), మళ్ళీ ఇక్కడ సమీక్షిత పాఠంతో సమానమైన పాఠంలో. అతని బాణప్రహారం ముగ్గురు వీరుల మధ్య విభజించబడింది — లక్ష్మణునిపై ఏడు, హనుమంతునిపై పది, విభీషణునిపై వంద — ఇక్కడ విభీషణుని పట్ల అతని ప్రత్యేక క్రోధం వెల్లడవుతుంది, ఇది మునుపటి సర్గలోని వివాదపు ఫలితం. లక్ష్మణుని నవ్వూ నిర్లక్ష్యమూ అతని ఆత్మబలాన్ని సూచిస్తాయి — ‘ఈ బాణాలు సుఖంగా ఉన్నాయి’ అనే వ్యంగ్యంతో అతడు శత్రువు దెబ్బను తుచ్ఛమైనదిగా చూపిస్తాడు. నలభై నాలుగవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. ఇంద్రజిత్తు ఇలా మళ్ళీ మళ్ళీ పూర్వవిజయాన్ని గుర్తుచేయడం అతని ఆత్మవిశ్వాసం క్షీణిస్తోందని సూచిస్తుంది — వర్తమానంలో విజయం కనిపించనివాడు గతకాలపు విజయాలను స్మరిస్తాడు. లక్ష్మణుడు మాత్రం అతని దెబ్బలను ‘సుఖంగా ఉన్నాయి’ అంటూ అతని గర్వాన్ని భంగపరుస్తాడు. ఇలా వాగ్యుద్ధంలో కూడా లక్ష్మణుడే విజేత. విభీషణునిపై వంద బాణాలు — ఇది అతని వ్యక్తిగత వైరాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది; పినతండ్రి చేసిన ద్రోహం అతని హృదయంలో ముల్లులా గుచ్చుకొంటోంది.

అతని (లక్ష్మణుని) బాణాలతో పూర్తిగా ధ్వంసమైన (ఇంద్రజిత్తు) బంగారు మహాకవచం ఆకాశం నుండి నక్షత్రసమూహం రాలినట్టు రథం మీద రాలిపోయింది. నారాచాలతో కవచం ఊడిపోయి, గాయాలపాలైన వీరుడు ఇంద్రజిత్తు యుద్ధంలో ప్రాతఃకాలపు సూర్యునిలా కనిపించాడు. అప్పుడు ఎంతో కోపించిన, భయంకర పరాక్రమం గల వీరుడైన రావణపుత్రుడు యుద్ధంలో వేయి బాణాలతో లక్ష్మణుని చీల్చాడు. లక్ష్మణుని గొప్ప దివ్యకవచం కూడా రాలిపోయింది; శత్రువులను అణచే ఆ ఇద్దరూ ఒకరికొకరు దెబ్బకు దెబ్బ తీశారు. మాటిమాటికీ నిట్టూరుస్తూ, బాణాలతో అవయవాలన్నీ తెగిపోయి, అన్నివైపులా రక్తంతో తడిసి ఆ ఇద్దరూ యుద్ధంలో తుములంగా పోరాడారు. రణకర్మలో నేర్పరులూ మహాత్ములూ భయంకర పరాక్రమశాలులూ అయిన ఆ ఇద్దరు వీరులూ చాలాకాలం వాడి బాణాలతో ఒకరినొకరు చెక్కుకొన్నారు, తమ విజయం కోసం పట్టుదలతో ప్రయత్నించారు. బాణసమూహాలతో అలా కప్పబడి, కవచాలూ ధ్వజాలూ తెగిపోయిన ఆ ఇద్దరూ, సెలయేళ్ళు నీటిని స్రవించినట్టు, వేడి రక్తాన్ని స్రవిస్తున్నారు. కవచభంగం యుద్ధంలో కొత్త దశను సూచిస్తుంది — ఇప్పుడు ఇద్దరూ రక్షణ లేనివారు, ప్రతి దెబ్బా నేరుగా శరీరాన్ని చీలుస్తుంది. ‘ఆకాశం నుండి నక్షత్రసమూహం’ అనే ఉపమానం బంగారు కవచపు ముక్కల మెరుపును చూపిస్తుంది, అవి ఆకాశం నుండి రాలే నక్షత్రాల్లా ప్రకాశిస్తున్నాయి. ‘ప్రాతఃకాలపు సూర్యునిలా’ అనే ఉపమానం — ఎర్రని గాయాలతో ఇంద్రజిత్తు ఉదయకాలపు ఎర్రని సూర్యునిలా ఉన్నాడు — సమీక్షిత పాఠంలో మాత్రం ‘ప్రరూఢ ఇవ సానుమాన్’ (చెట్లు మొలిచిన పర్వతంలా) అని వేరుగా ఉంది. ‘కృతప్రతికృతాన్యోన్యమ్’ (ఒకరికొకరు దెబ్బకు దెబ్బ) అనే పదంతో దెబ్బకూ ప్రతిదెబ్బకూ ఉన్న సమత్వం సూచించబడుతుంది. సెలయేళ్ళ ఉపమానం వారి శరీరాల నుండి ఎడతెగకుండా ప్రవహించే రక్తాన్ని చిత్రిస్తుంది. యాభై ఆరు, యాభై ఏడు, యాభై తొమ్మిది, అరవై, అరవై ఒకటి శ్లోకాలు వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి; యాభై తొమ్మిదవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. మొదట ఇంద్రజిత్తు కవచం భగ్నమైంది, తరువాత లక్ష్మణునిది — ఈ క్రమం కూడా లక్ష్మణుని ప్రాధాన్యాన్ని సూచిస్తుంది. ‘అభీక్ష్ణం నిఃశ్వసంతౌ’ (మాటిమాటికీ నిట్టూరుస్తూ) అనే రెండు పదాలు వారి అలసటను చూపిస్తాయి, అయినా వారు యుద్ధాన్ని విడువరు. ‘ఆత్మజయే యత్తౌ’ (తమ విజయం కోసం పట్టుదలతో) అనే పదంతో ప్రతి ఒక్కరూ తన విజయం కోసం సర్వప్రయత్నం చేస్తున్నారనీ, ఎవరూ పరాజయాన్ని అంగీకరించడం లేదనీ సూచించబడుతుంది. దివ్యకవచం లక్ష్మణునిది, బంగారు కవచం ఇంద్రజిత్తుది — ఇద్దరి రక్షణా నశించింది, ఇప్పుడు శౌర్యమే రక్షకం. సెలయేళ్ళ నుండి నీటిలా వారి శరీరాల నుండి రక్తం స్రవిస్తోంది — ఈ ఉపమానం పర్వతాల నుండి జారే జలపాతాల ప్రవాహాన్ని గుర్తుచేస్తుంది, ఎందుకంటే ఆ యోధులు కూడా పర్వతాల్లా నిశ్చలులు. తెగిపోయిన ధ్వజాలు వారి రథాల శోభ కూడా నశించిందని చూపిస్తాయి. ఇలా యుద్ధపు రెండవ దశ ముగుస్తుంది.

భయంకర ధ్వనితో కూడిన ఘోరమైన బాణవర్షాన్ని కురిపిస్తున్న ఆ ఇద్దరి రూపం ఆకాశంలో కుండపోతగా కురిసే రెండు నల్లని ప్రళయమేఘాల వలె ఉంది. వారు పోరాడుతూ ఉండగా చాలాకాలం గడిచిపోయింది, అయినా వారు యుద్ధం నుండి విముఖులు కాలేదు, అలసట కూడా పొందలేదు. అస్త్రవిదులలో శ్రేష్ఠులైన ఆ ఇద్దరూ మళ్ళీ మళ్ళీ అస్త్రాలను ప్రదర్శిస్తూ ఆకాశంలో రకరకాల ఆకారాల బాణాలతో జాలం అల్లారు. దోషం లేకుండా, తేలికగా, చిత్రంగా, చక్కగా బాణాలు వేస్తూ ఆ నరుడూ రాక్షసుడూ ఇద్దరూ తుములమైన ఘోరయుద్ధం చేశారు. వారిద్దరి భయంకరమైన అరచేతి (వింటినారి) ధ్వని వేర్వేరుగా వినిపించింది, అది దారుణమైన పిడుగుపాటులా వణుకు పుట్టించింది. యుద్ధోన్మత్తులైన, మహాఘోరులైన ఆ ఇద్దరి ఆ శబ్దం ఆకాశంలో గర్జించే రెండు మేఘాల శబ్దంలా ప్రకాశించింది. బంగారు పింఛాల నారాచాలతో గాయపడిన, బలవంతులూ కీర్తిశాలులూ విజయం కోసం పట్టుదల వహించినవారూ అయిన ఆ ఇద్దరూ రక్తాన్ని స్రవించారు. వారి శరీరాలపై పడిన బంగారు పింఛాల బాణాలు రక్తంతో తడిసి బయటికి దూసుకువచ్చి భూమిలోకి దూరాయి. మరికొన్ని వాడి శస్త్రాలు ఆకాశంలో ఒకదానితో ఒకటి ఢీకొన్నాయి; వారి బాణాలు వేలకొలదీ విరిగిపోయాయి, తెగిపోయాయి. యజ్ఞంలో మండే రెండు అగ్నుల దగ్గర దర్భల రాశిలా, ఆ రణం బాణాల ఘోరమైన రాశి అయింది. మహాత్ములైన ఆ ఇద్దరి గాయపడిన శరీరాలు వనంలో ఆకులు రాలి పూలు నిండిన మోదుగ, బూరుగ చెట్లలా ప్రకాశించాయి. పరస్పరం జయించాలని కోరుకొనే ఇంద్రజిత్తూ లక్ష్మణుడూ మాటిమాటికీ తుములమైన ఘోర సంఘర్షణ చేశారు. యుద్ధంలో లక్ష్మణుడు రావణిని, రావణి కూడా లక్ష్మణుని — ఒకరినొకరు కొడుతూ ఆ ఇద్దరూ అలసట పొందలేదు. శరీరంలో లోతుగా దిగిన బాణజాలాలతో వేగవంతులూ మహావీర్యులూ అయిన ఆ ఇద్దరూ చెట్లు మొలిచిన రెండు పర్వతాల్లా ప్రకాశించారు. బాణాలతో పూర్తిగా కప్పబడి రక్తంతో తడిసిన వారి అవయవాలన్నీ మండే అగ్నుల్లా వెలిగాయి. వారు పోరాడుతూ ఉండగా చాలాకాలం గడిచిపోయింది, అయినా వారు యుద్ధం నుండి విముఖులు కాలేదు, శ్రమ కూడా పొందలేదు. అప్పుడు, యుద్ధరంగాలలో ఎన్నడూ ఓడని లక్ష్మణుని యుద్ధశ్రమను తొలగించడానికి, అతనికి ప్రియమూ హితమూ చేస్తూ, మహాత్ముడైన విభీషణుడు యుద్ధరంగానికి వచ్చి నిలిచాడు. ఈ భాగంలో కవి ఉపమానాల పరంపరతో యుద్ధపు దీర్ఘతనూ తీవ్రతనూ చిత్రిస్తాడు — రెండు మేఘాలు, పిడుగుపాటు, మోదుగ బూరుగ చెట్లు, చెట్లు మొలిచిన పర్వతాలు, మండే అగ్నులు. యజ్ఞంలో దర్భల రాశి ఉపమానం యుద్ధంపై యజ్ఞరూపకాన్ని ఆరోపిస్తుంది — రణమే యజ్ఞం, బాణాలే దర్భలు, ఇద్దరు వీరులే అగ్నులు. మోదుగ బూరుగ చెట్ల ఉపమానం ప్రత్యేకంగా సుందరమైనది — ఆకులు లేని, పూలు నిండిన చెట్లు ఎర్రని పూలతో కప్పబడి ఉంటాయి, అలాగే వారి శరీరాలు గాయాలతో ఎర్రబడ్డాయి. ‘తయోరథ మహాన్కాలో వ్యతీయాద్యుధ్యమానయోః’ (వారు పోరాడుతూ ఉండగా చాలాకాలం గడిచిపోయింది) అనే పాదం రెండుసార్లు చదవబడింది (62, 76), రెండవ చోట ‘శ్రమం చాప్యభిజగ్మతుః’ అనే వేరే ఉత్తరార్ధంతో; సమీక్షిత పాఠంలో అది ఒక్కసారి మాత్రమే ఉంది. అరవై రెండవ శ్లోకమూ, అరవై ఐదవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధమూ, అరవై ఆరవ శ్లోకపు పూర్వార్ధమూ, అరవై ఏడవ శ్లోకమూ వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి. చివరి శ్లోకం పుష్పితాగ్రా వృత్తంలో కూర్చబడింది, అందులో విభీషణుని ఆగమనం తరువాతి సర్గకు వారధి అవుతుంది. ఈ సర్గ చివరి భాగం యుద్ధవర్ణనకు పరాకాష్ఠ — కవి కథాగతిని మందగింపజేసి యుద్ధంలోని ప్రతి క్షణాన్నీ విస్తారంగా చిత్రిస్తాడు. వారి వింటినారి ధ్వని పిడుగులా భూమిని వణికిస్తుంది, వారి బాణాలు ఆకాశంలో ఒకదానితో ఒకటి ఢీకొని విరిగిపోతాయి, తెగిపోతాయి. బంగారు పింఛాల బాణాలు శరీరాన్ని చీల్చుకొని రక్తంతో తడిసి భూమిలోకి దూరతాయి — దీనితో వాటి వేగం సూచించబడుతుంది. ‘అలసట పొందలేదు’, ‘యుద్ధం నుండి విముఖులు కాలేదు’ అని మళ్ళీ మళ్ళీ చెప్పడం వారి తరగని ధైర్యాన్ని చూపిస్తుంది. చివరకు విభీషణుని ఆగమనంతో కథలో కొత్త అధ్యాయం ఆరంభమవుతుంది — లక్ష్మణుని అలసటను తొలగించడానికి అతడే స్వయంగా యుద్ధంలోకి దిగుతాడు, అది తరువాతి సర్గలో వర్ణించబడింది. ‘సమరముఖేష్వజితస్య’ (యుద్ధరంగాలలో ఓడనివాడు) అనే లక్ష్మణుని విశేషణం అతని అపరాజేయత్వాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. ‘ప్రియహితమ్’ (ప్రియమూ హితమూ) అనే పదంతో విభీషణుని మైత్రి స్వార్థరహితమైనదని కూడా సూచించబడుతుంది. మళ్ళీ మళ్ళీ వచ్చే ‘వారు పోరాడుతూ ఉండగా చాలాకాలం గడిచిపోయింది’ అనే పాదం యుద్ధపు దీర్ఘకాలికతను కావ్యశైలిలో దృఢపరుస్తుంది — ఈ యుద్ధం త్వరగా ముగియదని కవి స్వయంగా శ్రోతకు గుర్తుచేస్తున్నాడు. శరీరంలో దిగిన బాణజాలాలతో వారు చెట్లు మొలిచిన పర్వతాల్లా ఉన్నారనే ఉపమానం — పర్వతాలపై చెట్లు మొలిచినట్టు వారి దేహాలలో బాణాలు గుచ్చుకొని ఉన్నాయి. అవయవాలన్నీ మండే అగ్నుల్లా అనే చివరి ఉపమానం — రక్తంతో తడిసిన అవయవాలు అగ్నిజ్వాలల్లా ఎర్రగా ఉన్నాయి. ఇలా ఈ సర్గలో యుద్ధం నిర్ణయానికి రాలేదు; నిర్ణాయకక్షణం తరువాతి సర్గలలో వస్తుంది, అప్పుడు లక్ష్మణుడు ఐంద్రాస్త్రంతో ఇంద్రజిత్తును చంపుతాడు. ఇక్కడ కవి యుద్ధపు భీషణతనూ సౌందర్యాన్నీ ఒకేసారి చూపిస్తాడు, దానితో వీరరసమూ కరుణరసమూ కలగలుస్తాయి.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डेऽष्टाशीतितमः सर्गः॥ ८८॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి