సర్గ
విభీషణుని ప్రోత్సాహమూ లక్ష్మణ ఇంద్రజిత్తుల తుములయుద్ధమూ
విభీషణుని బాణవర్షం, వానరులకు ప్రోత్సాహం, హతులైన రాక్షసుల గణన, లక్ష్మణ ఇంద్రజిత్తుల అంధకారమయమైన ద్వంద్వయుద్ధం, సారథి వధ, గుర్రాలను మర్దించడం
లక్ష్మణుడూ ఇంద్రజిత్తూ ఒకరినొకరు జయించాలని కోరుకొంటూ, మదజలం స్రవిస్తున్న రెండు మత్తగజాల్లా ఒకరితో ఒకరు తలపడి పోరాడుతున్నారు. వారి యుద్ధాన్ని చూడాలని కోరుకొంటూ, శ్రేష్ఠమైన విల్లు ధరించిన, బలశాలీ శూరుడూ అయిన రావణుని సోదరుడు విభీషణుడు యుద్ధరంగపు ముందుభాగంలో నిలిచాడు. అతడు కేవలం ప్రేక్షకుడుగా ఉండలేదు; అక్కడ నిలిచి తన గొప్ప విల్లును టంకారం చేశాడు, రాక్షసులపై వాడి మొనలు గల మహాబాణాలను వదిలాడు. అగ్నిస్పర్శ వంటి, గురిపెట్టి వదిలిన ఆ బాణాలు పడుతూ, వజ్రాయుధాలు మహాపర్వతాలను చీల్చినట్టు, రాక్షసులను పారదోలాయి. స్వజనులకు వ్యతిరేకంగా జరిగే యుద్ధంలో కూడా విభీషణుడు ధర్మపక్షాన్ని విడువడని కవి ఇక్కడ చూపిస్తాడు. అతడు కేవలం మంత్రి కాదు, స్వయంగా యోధుడు కూడా. అతని బాణాలు రాక్షససేనను చీలుస్తాయి, దానితో లక్ష్మణుని పని సులువవుతుంది. కొడుకు వరుస అయినవాడూ పినతండ్రీ ఒకే రణంలో విరుద్ధపక్షాలలో నిలవడం కరుణ కలిగించే దృశ్యం. మునుపటి సర్గ చివరలో విభీషణుడు లక్ష్మణుని సమీపంలో ఉన్నాడు; ఇప్పుడు స్వయంగా ఆయుధం పట్టుకొంటున్నాడు. ‘శిఖిసంస్పర్శాః’ (అగ్నిస్పర్శ వంటివి) అనే విశేషణంతో బాణాల దహనశక్తి సూచించబడుతుంది. ‘వరచాపధరః’ (శ్రేష్ఠమైన విల్లు ధరించినవాడు) అనే పదంతో అతని ధనుర్విద్యా నైపుణ్యం కూడా నిర్దేశించబడుతుంది. ఇలా సర్గ ఆరంభమవుతుంది.
విభీషణుని అనుచరులైన నలుగురు రాక్షసశ్రేష్ఠులు కూడా శూలాలతో, కత్తులతో, పట్టిసాలతో యుద్ధంలో వీరులైన రాక్షసులను నరికారు. తన ఆ మంత్రులు చుట్టి ఉండగా విభీషణుడు ఉత్సాహంతో ఉన్న గున్నయేనుగుల మధ్య నిలిచిన మహాగజంలా ప్రకాశించాడు. అప్పుడు సమయం ఎరిగిన ఆ రాక్షసశ్రేష్ఠుడు రాక్షసవధ అంటే ఇష్టపడే వానరులను ప్రోత్సహిస్తూ సమయోచితమైన మాట చెప్పాడు. ‘వానరాధిపతులారా, ఈ ఇంద్రజిత్తు ఒక్కడే రాక్షసేంద్రునికి చివరి ఆశ్రయంగా నిలిచి ఉన్నాడు; అతని సైన్యంలో మిగిలినది ఇదే. మీరు ఎందుకు నిలబడి ఉన్నారు? పోరాడండి.’ విభీషణునికి సమయం తెలుసు — శత్రువు చివరి ఆశ్రయం ఎదుట ఉన్నప్పుడే సర్వశక్తితో దాడి చేయాలి. అతని మాట వానరుల మనస్సులో ఉత్సాహం పుట్టిస్తుంది. ‘కలభానామివ ద్విపః’ (గున్నయేనుగుల మధ్య మహాగజంలా) అనే ఉపమానంతో అతడు తన అనుచరులలో శ్రేష్ఠుడని సూచించబడుతుంది. ఈ వాక్యపు లక్ష్యం వానరుల నిశ్చేష్టతను తొలగించడం. ‘పరాయణమ్’ అనే పదానికి అర్థం చివరి ఆశ్రయం, అది పడిపోతే మరే ఆధారమూ మిగలదు. ఇలా అతడు ఈ క్షణం నిర్ణాయకమైనదనీ, ఆలస్యం చేయకూడదనీ వానరులకు బోధిస్తాడు. అతడూ స్వయంగా ముందే నిలిచి ఉన్నాడు.
విభీషణుడు ఇంకా ఇలా అంటాడు — ‘పాపి అయిన ఈ రాక్షసుడు యుద్ధరంగంలో హతుడైతే, రావణుని తప్ప మిగిలిన అతని సైన్యమంతా హతమైనట్టే భావించాలి. వీరుడైన ప్రహస్తుడు హతుడయ్యాడు, మహాబలుడైన నికుంభుడు, కుంభకర్ణుడు, కుంభుడు, నిశాచరుడైన ధూమ్రాక్షుడూ హతులయ్యారు.’ తరువాత అతడు హతుల సుదీర్ఘమైన జాబితాను చదువుతాడు — జంబుమాలి, మహామాలి, తీక్ష్ణవేగుడు, అశనిప్రభుడు, సుప్తఘ్నుడు, యజ్ఞకోపుడు, వజ్రదంష్ట్రుడు, సంహ్రాది, వికటుడు, అరిఘ్నుడు, తపనుడు, మందుడు, ప్రఘాసుడు, ప్రఘసుడు, ప్రజంఘుడు, జంఘుడు, ఎదిరించరాని అగ్నికేతువు, రశ్మికేతువు, విద్యుజ్జిహ్వుడు, ద్విజిహ్వుడు, సూర్యశత్రువు, అకంపనుడు, సుపార్శ్వుడు, చక్రమాలి, కంపనుడు, బలశాలులైన దేవాంతక నరాంతకులు. ‘అతిబలులైన ఈ అనేకమంది రాక్షసశ్రేష్ఠులను చంపి, మీరు బాహువులతో సముద్రాన్ని ఈదినవారై, ఇప్పుడు చిన్న ఆవుడెక్క గుంటను దాటండి. మీరు జయించవలసినది ఇంతే మిగిలి ఉంది; బలగర్వం గల మిగతా రాక్షసులందరూ వచ్చి హతులయ్యారు.’ సముద్రాన్ని దాటేశారు, ఆవుడెక్క గుంట మాత్రమే మిగిలింది అనే ఉపమానం వానరుల శ్రమను తేలిక చేస్తుంది. ఈ గణన వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది, సమీక్షిత పాఠంలో లేదు. వీరిలో చాలామంది మునుపటి సర్గలలో వానరుల చేత, రాముని చేత, లక్ష్మణుని చేత హతులయ్యారు — ప్రహస్తుడు నీలుని చేత, కుంభకర్ణుడు రాముని చేత, కుంభుడు సుగ్రీవుని చేత, నికుంభుడు హనుమంతుని చేత, దేవాంతకుడు హనుమంతుని చేత, నరాంతకుడు అంగదుని చేత, ధూమ్రాక్షుడూ అకంపనుడూ హనుమంతుని చేత. విభీషణుడు వీరిని గుర్తుచేసి వానరుల ఆత్మవిశ్వాసాన్ని పెంచుతాడు. పేర్ల సుదీర్ఘమైన వరుస సేనావినాశనపు వ్యాప్తిని చూపిస్తుంది — రావణుని ఇల్లు దాదాపు ఖాళీ అయింది. ‘బలదర్పితాః’ (బలగర్వం గలవారు) అనే పదంతో వారి గర్వమూ దాని ఫలమైన వినాశనమూ సూచించబడతాయి. వానరులు కూడా తాము చేసిన పనులను విని మళ్ళీ ఉత్సాహం పొందుతారు. ‘గోష్పదమ్’ అంటే ఆవు డెక్కతో నేలపై ఏర్పడిన చిన్న గుంట, అందులో నిలిచిన నీటిని పిల్లవాడు కూడా దాటగలడు. నూరు యోజనాల సముద్రాన్ని దాటినవాడు ఆవుడెక్క గుంటకు భయపడతాడా? — ఇదీ విభీషణుని తర్కం. దీనితో అతడు వానరులలో విజయం దాదాపు సిద్ధించిందనే భావాన్ని పుట్టిస్తాడు, ఎందుకంటే అలసిన సైనికులు లక్ష్యం దగ్గరలోనే ఉందని విన్నంతనే కొత్త బలం పొందుతారు. అతని మాటలలో నాయకత్వ నైపుణ్యం కనిపిస్తుంది — మొదట చేసినదాని స్మరణ, తరువాత మిగిలినది కొంచెమేనని, చివరకు ప్రత్యక్షమైన ఆదేశం. ఆ తరువాత జయించవలసినవాడు రావణుడు ఒక్కడే.
విభీషణుడు తన మనస్సులోని క్లేశాన్ని స్పష్టంగా చెబుతాడు — ‘నా తండ్రి కొడుకు కొడుకును, నా అన్న కుమారుని చంపడం నాకు తగదు. అయినా రాముని కోసం దయను విడిచిపెట్టి నేను అతనిని చంపగలను. కాని చంపాలనుకొన్నప్పుడు కన్నీరు నా కంటిని అడ్డుకొంటోంది. కాబట్టి ఈ మహాబాహువు లక్ష్మణుడే అతనిని శమింపజేస్తాడు. వానరులారా, మీరు అందరూ కలిసి అతని సమీపంలో ఉన్న సేవకులను చంపండి.’ ఇలా మహాకీర్తిశాలి అయిన ఆ రాక్షసుడు వానరులను ప్రేరేపించాడు. ఇక్కడ విభీషణుని ధర్మసంకటం కరుణతో చిత్రించబడింది — కర్తవ్యం అతనికి తెలుసు, కాని స్నేహం కూడా నశించలేదు. అతడు తన దౌర్బల్యాన్ని దాచడు, పనిని విభజిస్తాడు — ప్రధానశత్రువు లక్ష్మణునికి, సేవకులు వానరులకు. ఈ మాట అతని సత్యవాదిత్వాన్ని కూడా చూపిస్తుంది. ‘ఘృణామ్ అపాస్య’ (ఘృణను విడిచిపెట్టి) అనే పదంలో ‘ఘృణ’ అంటే దయ అని అర్థం.
విభీషణుని ప్రేరణతో వానరశ్రేష్ఠులు సంతోషించారు, తోకలను ఝాడించారు. అప్పుడు ఆ వానరశార్దూలులు మళ్ళీ మళ్ళీ కిలకిలారావాలు చేస్తూ, మేఘాలను చూసిన నెమళ్ళలా రకరకాల నాదాలు చేశారు. జాంబవంతుడు కూడా తన యూథంలోని వారందరితో కలిసి వచ్చాడు; వారు రాళ్ళతో, గోళ్ళతో, పళ్ళతో రాక్షసులను కొట్టారు. రాక్షసులను చంపుతున్న ఆ భల్లూకాధిపతిని మహాబలులైన రాక్షసులు భయం విడిచి రకరకాల ఆయుధాలతో చుట్టుముట్టారు, బాణాలతో, గొడ్డళ్ళతో, పట్టిసాలతో, కర్రలతో, తోమరాలతో యుద్ధంలో జాంబవంతుని కొట్టారు. వానరరాక్షసుల ఆ పోరాటం క్రోధంతో ఉన్న దేవాసురుల యుద్ధంలా భయంకరంగా, మహాధ్వనితో, తుములంగా జరిగింది. హనుమంతుడు కూడా ఎంతో కోపించి, పర్వతం నుండి ఒక సాలవృక్షాన్ని పెకలించి, తన వీపు మీది నుండి లక్ష్మణుని దించి, వేలాది రాక్షసులను సంహరించాడు. ఇంద్రజిత్తు పినతండ్రితో తుములయుద్ధం చేసి, మళ్ళీ లక్ష్మణునిపైకే పరుగెత్తాడు. అప్పుడు లక్ష్మణుడూ రాక్షసుడూ అయిన ఆ ఇద్దరు వీరులూ యుద్ధంలో తలపడ్డారు. హనుమంతుని వీపుపై లక్ష్మణుడు ఎక్కడం ఇంతకుముందు వర్ణించబడింది, ఇక్కడ అతడు దిగడం సూచించబడుతుంది. జాంబవంతుడు వృద్ధుడైనా ముందు నిలిచి పోరాడుతున్నాడు, రాక్షసులు అతనిని చుట్టుముట్టి రకరకాల శస్త్రాలతో కొడుతున్నారు, అయినా అతడు రాక్షససేనను చంపుతూనే నిలిచాడు. వానరుల నాదమూ, తోకల ఝాడింపూ, కిలకిలారావమూ వారి హర్షానికి బాహ్యచిహ్నాలు. మేఘాలను చూసిన నెమళ్ళలా అనే ఉపమానంతో వర్షాకాలపు ఆనందం గుర్తుచేయబడుతుంది. హనుమంతుని పరాక్రమం మళ్ళీ చెట్టునే ఆయుధంగా — అతడు పర్వతం నుండి సాలవృక్షాన్ని పెకలించి రాక్షసులను చంపుతాడు. ఇలా వానరప్రముఖులందరూ తమ తమ స్థానాలలో పోరాడుతున్నారు, లక్ష్మణ ఇంద్రజిత్తుల ద్వంద్వయుద్ధం మళ్ళీ ఆరంభమవుతుంది. పినతండ్రితో యుద్ధంలో ఇంద్రజిత్తుకు ఏ ఫలమూ దక్కలేదు, అందుకే అతడు ప్రధానశత్రువు వైపు తిరిగి వస్తాడు. రాక్షసులు కూడా భయం విడిచి పోరాడుతున్నారు, పారిపోవడం లేదు — దీనితో యుద్ధపు కాఠిన్యం సూచించబడుతుంది. దేవాసురయుద్ధంతో పోలిక ఈ సంగ్రామపు వ్యాప్తినీ ప్రాముఖ్యాన్నీ చూపిస్తుంది. వానరులు దేవతల్లా, రాక్షసులు అసురుల్లా — ధర్మాధర్మాల సంఘర్షణ అని భావం. కవి ఇక్కడ ఒకేసారి అనేక దృశ్యాలను చూపిస్తాడు — ఒకచోట విభీషణుడు, మరొకచోట జాంబవంతుడు, ఇంకొకచోట హనుమంతుడు, మధ్యలో లక్ష్మణ ఇంద్రజిత్తులు. ఇలా రణభూమి విస్తృతచిత్రం పాఠకుని ముందు ఉంచబడుతుంది. ఇలా విభీషణుని మాట ఫలం వెంటనే కనిపిస్తుంది — వానరులు మళ్ళీ యుద్ధంలో దిగారు.
ఆ ఇద్దరు మహాబలులూ బాణసమూహాలను కురిపిస్తూ ఒకరినొకరు కొట్టుకొన్నారు, బాణజాలాలతో మాటిమాటికీ ఒకరినొకరు కప్పివేశారు — వేసవి చివర వేగవంతులైన చంద్రసూర్యులు మేఘాలతో కప్పబడినట్టు. వారి చేతుల వేగం వల్ల బాణాలను తీసుకోవడం, సంధించడం, విల్లును పట్టుకోవడం, వదలడం, లాగడం, విస్తరించడం, పిడికిలిని మళ్ళీ సంధించడం, గురిని చేరడం — ఏదీ కనిపించలేదు, ఫలం మాత్రమే కనిపించింది. విల్లు వేగంతో ప్రయోగించిన బాణజాలాలతో ఆకాశమంతా అన్నివైపులా నిండిపోగా రూపాలేవీ కనిపించలేదు. లక్ష్మణుడు రావణిని ఎదుర్కొని, రావణి కూడా లక్ష్మణుని ఎదుర్కొని, వారి పరస్పర సంఘర్షణలో భయంకరమైన అవ్యవస్థ ఏర్పడింది. ఆ ఇద్దరూ వేగంగా వదిలిన వాడి బాణాలతో ఆకాశం ఎడతెగకుండా చీకటితో కప్పబడినట్టయింది. వారు వదిలిన అనేక వందల బాణాలతో దిక్కులూ ఉపదిక్కులూ బాణాలతో నిండిపోయాయి; అంతా చీకటితో కప్పబడి ఎంతో భయంకరంగా ఉంది. సహస్రకిరణుడైన సూర్యుడు అస్తమించినట్టు చీకటి కమ్మిన లోకంలో రక్తప్రవాహాలతో కూడిన మహానదులు వేలకొలదీ ప్రవహించాయి. దారుణమైన మాంసభక్షక జంతువులు భయంకరమైన కూతలు కూశాయి. అప్పుడు గాలి వీయలేదు, అగ్ని మండలేదు. ‘లోకాలకు స్వస్తి కలుగుగాక’ అని మహర్షులు పలికారు; గంధర్వులు చారణులతో కలిసి తపిస్తూ అక్కడికి చేరారు. ఇక్కడ యుద్ధపు భీషణత ప్రకృతి స్తంభించడం ద్వారా వర్ణించబడింది — వాయువూ అగ్నీ తమ పనిని విడిచిపెడతారు. ‘లక్ష్మణో రావణిం ప్రాప్య’ అనే శ్లోకంలో ఇద్దరి సమబలత్వం పదక్రమపు పునరావృత్తితోనే చూపించబడింది. ఇద్దరూ ధనుర్విద్యలో పారంగతులు, కాబట్టి ఎవరి పరాజయమూ హఠాత్తుగా కనిపించదు. బాణాల దట్టతనం వల్ల పగలే రాత్రిలా అయింది — సూర్యుడు అస్తమించినట్టు. రక్తనదులు, మాంసభక్షకుల భీషణమైన శబ్దాలు, స్తంభించిన వాయువు, మండని అగ్ని — ఇవన్నీ ప్రళయలక్షణాల వంటివి. అందుకే మహర్షులు లోకాలకు స్వస్తి కోరుతున్నారు, గంధర్వులూ చారణులూ భయపడి ఆకాశంలో గుమిగూడుతున్నారు. ఈ భాగంలో వర్ణించిన యుద్ధం ఒక మానవునికీ రాక్షసునికీ మధ్య జరిగేది కాక, ఇద్దరు దివ్యాస్త్రవేత్తల మధ్య జరిగేదిలా అనిపిస్తుంది. చేతివేగపు వర్ణన ధనుర్వేదంలోని ఎనిమిది క్రియలను క్రమంగా లెక్కిస్తుంది, దానితో కవి తన శాస్త్రజ్ఞానాన్ని కూడా చూపిస్తాడు. ‘అవ్యవస్థా భవత్యుగ్రా’ (భయంకరమైన అవ్యవస్థ ఏర్పడింది) అనే వాక్యం కూడా ఎవరు జయిస్తున్నారో నిర్ణయించడం సాధ్యం కాలేదని సూచిస్తుంది; క్షణక్షణానికీ ఒకరు మరొకరిని పీడిస్తున్నారు. అదృశ్యయుద్ధం ఇంతకుముందు ఇంద్రజిత్తు మాయతో జరిగింది, ఇప్పుడు మాత్రం బాణాల దట్టతనం వల్లనే ఇద్దరూ అదృశ్యులయ్యారు. ఈ భేదం ముఖ్యమైనది — ఇక్కడ మాయ లేదు, శుద్ధమైన నైపుణ్యం మాత్రమే. పర్యావరణపు భీషణవర్ణన యుద్ధపు తీవ్రతను లోకవ్యాప్తం చేస్తుంది, ఎందుకంటే దేవతలూ ఋషులూ దాని ఫలితం కోసం ఎదురుచూస్తున్నారు. ఇక్కడ శాంతి విజయంతోనే సాధ్యమని భావం. రక్తనదులు అనే అతిశయోక్తి కూడా సైనికులకు జరిగిన గొప్ప నష్టాన్ని సూచిస్తుంది, ఎందుకంటే రెండు సేనలలోని యోధులూ అక్కడ పడుతున్నారు. మహర్షుల ‘స్వస్త్యస్తు లోకేభ్యః’ (లోకాలకు స్వస్తి కలుగుగాక) అనే వాక్యం యుద్ధం వల్ల లోకమంతటా వ్యాపించిన భయాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది, ఎందుకంటే సమస్త ప్రాణులూ దాని పరిణామానికి లోనవుతాయి.
అప్పుడు సౌమిత్రి రాక్షససింహుని బంగారు ఆభరణాలు ధరించిన నాలుగు నల్లని గుర్రాలను నాలుగు బాణాలతో గాయపరిచాడు. తరువాత పచ్చని రంగు గల, వాడియైన, పూర్తిగా లాగి వదిలిన, మంచి ఈకలు గల, మంచి కాంతి గల, మహేంద్రుని వజ్రం వంటి మరొక భల్లబాణంతో, అటూ ఇటూ తిరుగుతున్న సారథి తలను శ్రీమంతుడైన రఘువంశీయుడు లక్ష్మణుడు చేతివేగంతో శరీరం నుండి వేరుచేశాడు. ఆ బాణం అరచేతి శబ్దంతో పిడుగులా మ్రోగింది. సారథి హతుడు కాగా మహాతేజస్వి అయిన మండోదరీపుత్రుడు స్వయంగా సారథ్యం చేశాడు, మళ్ళీ విల్లును కూడా పట్టుకొన్నాడు. యుద్ధంలో చూస్తున్న జనులకు ఆ సారథ్యం అద్భుతంగా తోచింది — ఒక్కడే గుర్రాలను నియంత్రిస్తున్నాడు, యుద్ధమూ చేస్తున్నాడు. గుర్రాలపై చేతులు నిమగ్నమై ఉన్నప్పుడు లక్ష్మణుడు అతనిని వాడి బాణాలతో కొట్టాడు; మళ్ళీ విల్లుపై నిమగ్నమై ఉన్నప్పుడు గుర్రాలపై బాణాలు వదిలాడు. ఆ లొసుగులలో భయం లేనివానిలా తిరుగుతున్న అతనిని అత్యంత వేగంగా పని చేసే సౌమిత్రి బాణసమూహాలతో యుద్ధంలో పీడించాడు. సారథి హతుడవడం చూసి రావణపుత్రుడు యుద్ధోత్సాహాన్ని కోల్పోయాడు, విషాదంలో మునిగాడు. లక్ష్మణుడు శత్రువు యొక్క రెండు విధాల వ్యాపారాన్నీ లొసుగుగా ఉపయోగించుకొంటాడు — ఇది యుద్ధనీతిలోని సూక్ష్మత. సారథి రథికుని బలంలో సగం; అతడు హతుడైతే రథికుడు గుర్రాలను నియంత్రించడంలోనూ విల్లు పనిలోనూ విభజించబడతాడు. లక్ష్మణునికి ఇది తెలుసు, అందుకే మొదట గుర్రాలను, తరువాత సారథిని గురిపెడతాడు. భల్లబాణపు విశేషణాలు — పచ్చనిది, వాడియైనది, పూర్తిగా లాగి వదిలినది, మంచి ఈకలు గలది, మంచి కాంతి గలది, మహేంద్రుని వజ్రం వంటిది — ఆ బాణపు ప్రభావాన్ని పెంచుతాయి. ఇంద్రజిత్తు స్వయంగా సారథ్యం చేయడం అతని ధైర్యాన్ని చూపిస్తుంది, కాని అతని విషాదం సమీపిస్తున్న పరాజయానికి సూచన. యుద్ధంలో మొదటిసారి అతడు ఉత్సాహాన్ని విడిచిపెడతాడు. ‘లాఘవాత్’ (చేతివేగంతో) అనే పదం మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది — లక్ష్మణుని హస్తలాఘవమే ఈ సర్గకు ముఖ్యవిషయం. ‘శ్రీమాన్’ అనే విశేషణం అతని తేజస్సును సూచిస్తుంది. ‘మండోదరీసుతుడు’ అని తల్లి పేరుతో నిర్దేశించడం కరుణను పుట్టిస్తుంది — అతని తల్లి కూడా త్వరలో శోకిస్తుంది. సారథ్యాన్ని ‘అద్భుతం’ అని ప్రశంసించడం కవి నిష్పక్షపాతాన్ని చూపిస్తుంది; అతడు శత్రువు శౌర్యాన్ని కూడా ప్రశంసిస్తాడు. కాని గుర్రాలపైనా విల్లుపైనా ఒకేసారి నిమగ్నమైన అతడు రెండు చోట్లా బలహీనుడవుతాడు, లక్ష్మణుడు ప్రతిక్షణం అతని లొసుగును కొడతాడు. అందుకే లక్ష్మణునికి ‘శీఘ్రకృత్తమః’ (అత్యంత వేగంగా పని చేసేవాడు) అనే విశేషణం. ఇలా రథపు మొదటి ఆధారం నశించింది.
విషాదంతో వాడిన ముఖం గల ఆ రాక్షసుని చూసి వానరయూథపతులు ఎంతో సంతోషించి లక్ష్మణుని పూజించారు. అప్పుడు ప్రమాథి, రభసుడు, శరభుడు, గంధమాదనుడు అనే నలుగురు వానరాధిపతులు సహించలేక వేగంగా కదిలారు. మహావీర్యులూ భయంకర పరాక్రమశాలులూ అయిన ఆ వానరులు వెంటనే ఎగిరి అతని నాలుగు శ్రేష్ఠమైన గుర్రాలపై దూకారు. పర్వతాల వంటి ఆ వానరులు ఎక్కి కూర్చోగా గుర్రాల నోళ్ళ నుండి స్పష్టంగా రక్తం కారింది. ఆ గుర్రాలు నలిగి, విరిగి, ప్రాణాలు పోయి నేలపై పడ్డాయి. ఆ వానరులు గుర్రాలను చంపి, మహారథాన్ని కూడా నుజ్జునుజ్జు చేసి, మళ్ళీ వేగంగా ఎగిరి లక్ష్మణుని పక్కన నిలిచారు. గుర్రాలు చచ్చి, సారథి నలిగిన రథం నుండి రావణి దూకి బాణవర్షంతో సౌమిత్రిపైకి పరుగెత్తాడు. అప్పుడు మహేంద్రుని వంటి లక్ష్మణుడు, శ్రేష్ఠమైన గుర్రాలు హతమైనందున కాలినడకన యుద్ధంలో వాడి శ్రేష్ఠమైన బాణాలను వదులుతున్న అతనిని బాణసమూహాలతో తీవ్రంగా చీల్చాడు. చివరి శ్లోకం వంశస్థ వృత్తంలో కూర్చబడింది. రథం లేకపోయినా ఇంద్రజిత్తు పారిపోడు — కవి అతని శౌర్యాన్ని కూడా తక్కువచేయడు. నలుగురు వానరులు నాలుగు గుర్రాలపై ఒకేసారి పడతారు — ఇది చక్కగా ఆలోచించిన ఒకే లీల. వారి బరువుకు గుర్రాల నోళ్ళ నుండి రక్తం కారుతుంది, అవి ప్రాణాలు విడుస్తాయి. రథాన్ని విరగ్గొట్టి వానరులు మళ్ళీ లక్ష్మణుని పక్కకు తిరిగి వస్తారు — క్రమశిక్షణ సూచించబడుతుంది. ఇంద్రజిత్తు నేలపై నిలిచినా బాణవర్షాన్ని విడువడు. ‘మహేంద్రప్రతిమః’ (మహేంద్రుని వంటివాడు) అనే లక్ష్మణుని విశేషణం రాబోయే ఇంద్రజిత్తు వధకు ముందుసూచన, ఎందుకంటే ఇంద్రుని శత్రువు ఇంద్రతుల్యుని చేతనే జయించబడాలి. తరువాతి సర్గలో ఈ సంఘర్షణ ముగింపుకు చేరుతుంది. ప్రమాథి, రభసుడు, శరభుడు, గంధమాదనుడు అనే వానరయూథపతులు ఇంతకుముందు కూడా యుద్ధాలలో ప్రస్తావించబడ్డారు. గుర్రాల మరణమూ రథభంగమూ ఇంద్రజిత్తు సర్వసాధనాల నాశనం. అయినా అతడు చేతిలో విల్లు పట్టుకొని లక్ష్మణునిపై దాడి చేస్తాడు, శరణు వేడడు. ఇది వీరుని లక్షణం. ఇలా ఇంద్రజిత్తు రథహీనుడవడంతో సర్గ ముగుస్తుంది, అతని అంతం సమీపంలోనే ఉంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकोननवतितमः सर्गः॥ ८९॥