సర్గ
ఇంద్రజిత్తు వధ
ఇంద్రజిత్తు కొత్త రథంతో మళ్ళీ రావడం, లక్ష్మణుడు విల్లు విరగ్గొట్టడమూ సారథిని చంపడమూ, విభీషణుని పరాక్రమం, దివ్యాస్త్రాల ప్రతిఘాతం, ఐంద్రాస్త్రంతో ఇంద్రజిత్తు శిరచ్ఛేదం, దేవతల, వానరుల హర్షం
గుర్రాలు హతమైన తరువాత నేలపై నిలిచిన మహాతేజస్వి అయిన నిశాచరుడు ఇంద్రజిత్తు ఎంతో క్రోధంతో తేజస్సుతో మండిపోయాడు — పరాజయం అతని క్రోధాన్నే పెంచింది. ధనుర్ధరులైన ఆ లక్ష్మణ ఇంద్రజిత్తులు బాణాలతో ఒకరినొకరు చంపాలని తీవ్రంగా కోరుకొంటూ, విజయం కోసం బయలుదేరిన వనంలోని రెండు మదగజాల్లా ఉన్నారు. రాక్షసులూ వానరులూ ఒకరినొకరు చంపుకొంటూ అటూ ఇటూ పరుగెత్తుతున్నా, యుద్ధంలో తమ తమ యజమానిని విడువలేదు — రెండు పక్షాలలోనూ నిష్ఠ దృఢంగా ఉంది. వనగజాల ఉపమానంతో ఇద్దరి సమబలత్వమూ సైనికుల స్వామిభక్తీ సూచించబడతాయి. మునుపటి సర్గ చివర ఇంద్రజిత్తు కాలినడకన మిగిలాడు; ఇక్కడ అతడు ఉత్సాహం కోల్పోలేదు, మరింత ప్రజ్వలిస్తున్నాడు. సర్గ ఆరంభంలోనే యుద్ధపు చివరి భాగం వచ్చిందని కవి సూచిస్తాడు, ఎందుకంటే ఇంద్రజిత్తు సాధనాలన్నీ ఒక్కొక్కటిగా నశిస్తున్నాయి, అయినా అతని తేజస్సు చల్లారడం లేదు.
అప్పుడు రావణపుత్రుడు రాక్షసులందరినీ సంతోషపెడుతూ, ప్రశంసిస్తూ ఈ మాట అన్నాడు — ‘రాక్షసశ్రేష్ఠులారా, దట్టమైన చీకటి దిక్కులన్నిటినీ కమ్మేసింది; ఇక్కడ మనవాడెవడో పరాయివాడెవడో తెలియడం లేదు. కాబట్టి మీరు వానరులను మోసగించడానికి ధైర్యంగా పోరాడండి. నేను రథం ఎక్కి మళ్ళీ యుద్ధానికి వస్తాను. నేను నగరంలోకి వెళ్ళినప్పుడు ఈ మహాత్ములైన వనవాసులు యుద్ధం చేయకుండా ఉండేలా మీరు చేయండి.’ ఇలా చెప్పి శత్రుఘాతి అయిన రావణపుత్రుడు వనవాసులను మోసగించి రథం కోసం లంకాపురిలోకి ప్రవేశించాడు. అతడు అందమైన, బంగారంతో అలంకరించిన, ప్రాసాలూ కత్తులూ బాణాలూ నిండిన, శ్రేష్ఠమైన గుర్రాలు పూన్చిన, గుర్రాల గురించి తెలిసిన, నమ్మదగిన హితోపదేశం చేసే సారథి అధిష్ఠించిన రథాన్ని అలంకరించి ఎక్కాడు. ముఖ్యులైన రాక్షసగణాలు చుట్టి ఉండగా వీరుడైన మండోదరీపుత్రుడు కృతాంతుని (యముని) బలం చేత ప్రేరేపించబడినట్టు నగరం నుండి బయలుదేరాడు. నగరం నుండి బయటికి వచ్చి అతడు మహాబలం గల వేగవంతమైన గుర్రాలతో విభీషణునితో కూడిన లక్ష్మణునిపైకి వచ్చాడు. ఈ సందర్భమంతా వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే కనిపిస్తుంది, సమీక్షిత పాఠంలో లేదు. కవి ఇంద్రజిత్తు చాతుర్యాన్ని చూపిస్తాడు — అతడు చీకటిని ఉపయోగించుకొని తన సైనికులను వానరులను మోసగించడానికి నియోగిస్తాడు. ‘కృతాంతబలచోదితః’ (యముని బలం చేత ప్రేరేపించబడినవాడు) అనే విశేషణం అతడు తన మృత్యువు వైపే వెళ్తున్నాడని సూచిస్తుంది. సారథికి ఇచ్చిన ‘ఆప్తోపదేశినా’ (నమ్మదగిన, హితోపదేశం చేసే) అనే విశేషణం, ఇంతకుముందు హతుడైన సారథి స్థానంలో వచ్చిన కొత్తవాని యోగ్యతను చూపిస్తుంది. ఇంద్రజిత్తు ఈ పునరాగమనం అతని మొండితనాన్నీ, పరాజయాన్ని అంగీకరించకూడదనే కోరికనూ వెల్లడిస్తుంది. ఈ భాగానికి మరొక అర్థం కూడా ఉంది. ఇంద్రజిత్తు ఇంతకుముందు మాయతో అదృశ్యుడై యుద్ధం చేశాడు, ఇప్పుడు మాత్రం చీకటిని ఆశ్రయించే వానరులను మోసగిస్తున్నాడు. అతని సైనికులకు ‘ధైర్యంగా పోరాడండి’ అనే ఆదేశం అందుతుంది — అంటే సాహసంతో, నిర్భయంగా, వానరులు అతని గైర్హాజరును గుర్తించకుండా. ఈ యుద్ధనీతి అతని బుద్ధిమత్తను చూపిస్తుంది. కాని మోసం కూడా అతనిని కాపాడదు. అతడు నగరానికి వెళ్ళి కొత్త రథాన్ని తెచ్చుకొంటాడు, తండ్రిని సహాయం అడగడు — ఇక్కడ అతని అభిమానం కనిపిస్తుంది. అతడు ఒంటరిగానే శత్రువులను జయించాలనుకొంటున్నాడు. ఇది చివరి ప్రయత్నమని పాఠకునికి తెలుసు. తొమ్మిదవ శ్లోకంలో రథవర్ణన — ప్రాసాలతో, కత్తులతో, బాణాలతో నిండి, బంగారంతో అలంకరించబడి, ఉత్తమమైన గుర్రాలు పూన్చినది — ఆ రథం యుద్ధానికి అన్నివిధాలా సిద్ధంగా ఉంది. అయినా ఆ రథపు అంతం కూడా దగ్గరలోనే ఉంది. ‘సమితింజయః’ (యుద్ధంలో జయించేవాడు) అనే విశేషణం ఇంద్రజిత్తు పూర్వవిజయాలను గుర్తుచేస్తుంది — అతడు ఎన్నో యుద్ధాలలో ఓడనివాడు, అందుకే ఇప్పుడు కూడా ఆత్మవిశ్వాసంతో వస్తున్నాడు.
అప్పుడు రథంలో ఉన్న రావణపుత్రుని చూసి సౌమిత్రీ, మహావీర్యులైన వానరులూ, రాక్షసుడైన విభీషణుడూ ఆ ధీమంతుని వేగానికి ఎంతో విస్మయం పొందారు — కొద్ది సమయంలోనే అతడు కొత్త రథాన్ని సిద్ధం చేసుకొని తిరిగి వచ్చాడు. రావణి కూడా ఎంతో కోపించి యుద్ధంలో వందలాది, వేలాది వానరయూథపతులను బాణసమూహాలతో కూల్చాడు. యుద్ధంలో జయించే అతడు విల్లును మండలాకారంగా వంచి, గొప్ప వేగాన్ని ఆశ్రయించి, క్రోధంతో వానరులను చంపాడు. ఆ నారాచాలతో చంపబడుతున్న భయంకర పరాక్రమశాలులైన వానరులు, ప్రజలు ప్రజాపతిని శరణు వేడినట్టు, సౌమిత్రిని శరణు వేడారు. అప్పుడు యుద్ధక్రోధంతో మండిపోతున్న రఘునందనుడు తన చేతివేగాన్ని చూపిస్తూ అతని విల్లును విరగ్గొట్టాడు. అతడు మరొక విల్లును తీసుకొని త్వరపడుతున్నట్టుగా నారి కట్టాడు, దానిని కూడా లక్ష్మణుడు మూడు బాణాలతో తెంచేశాడు. అప్పుడు విల్లు తెగిపోయిన ఈ రావణిని సౌమిత్రి విషసర్పాల విషం వంటి ఐదు బాణాలతో ఛాతీపై కొట్టాడు. ‘మండలీకృతధనుః’ (విల్లును మండలాకారంగా వంచినవాడు) అనే పదంతో విల్లును ఎడతెగకుండా లాగుతూ ఉండడం సూచించబడుతుంది. వానరులు లక్ష్మణుని శరణు వేడడం అతని రక్షకత్వాన్ని చూపిస్తుంది. ఇక్కడ లక్ష్మణుని పరాక్రమం రెట్టింపుగా కనిపిస్తుంది — ఒక్కసారి కాదు, రెండుసార్లు అతడు శత్రువు విల్లును విరగ్గొడతాడు. ఇంద్రజిత్తు వేగం ఎంత ఆశ్చర్యకరమో లక్ష్మణుని వేగమూ అంతే. వానరులు పీడించబడినప్పుడు, ప్రజలు ప్రజాపతిని ఆశ్రయించినట్టు, లక్ష్మణునే శరణు వేడతారు. ఈ ఉపమానం లక్ష్మణుని స్థానాన్ని ఉన్నతం చేస్తుంది — అతడు కేవలం యోధుడు కాదు, రక్షకుడూ పాలకుడూ. ఐదు బాణాలు ఛాతీపై గుచ్చుకొన్నాయనేది అతని దెబ్బ తీవ్రతను సూచిస్తుంది. ‘ఆశీవిషవిషోపమైః’ (విషసర్పాల విషం వంటి) అనే విశేషణం బాణాల ఘాతకత్వాన్ని సూచిస్తుంది — అవి సర్పవిషంలా ప్రాణాలను హరిస్తాయి. ఇంద్రజిత్తు దీనితో కూడా ఓడిపోలేదు, అతడు మళ్ళీ కొత్త విల్లు పట్టుకొంటాడు. ఇలా ఇద్దరి మధ్య పోటీ పెరుగుతుంది. ఇక్కడ విభీషణుడు కూడా విస్మయం చెందాడని చెప్పబడింది — తన అన్న కొడుకు నైపుణ్యం అతనికి తెలిసినదే, అయినా అతని వేగం అతనిని కూడా ఆశ్చర్యపరుస్తుంది. పదిహేడవ శ్లోకం మూడు పాదాలది — ఇది ముద్రణ స్వరూపం.
మహాధనుస్సు నుండి వెలువడిన ఆ బాణాలు అతని శరీరాన్ని చీల్చుకొని ఎర్రని మహాసర్పాల్లా నేలపై పడ్డాయి. విల్లు తెగిపోయిన రావణి నోటి నుండి రక్తం కక్కుతూ, దృఢమైన నారి గల, మరింత బలమైన శ్రేష్ఠమైన విల్లును చేపట్టాడు. అతడు లక్ష్మణుని గురిపెట్టి, గొప్ప వేగాన్ని ఆశ్రయించి, ఇంద్రుడు వర్షాలు కురిపించినట్టు బాణవర్షాలు కురిపించాడు. ఇంద్రజిత్తు వదిలిన ఆ ఎదిరించరాని బాణవర్షాన్ని శత్రువులను అణచే లక్ష్మణుడు కలవరపడకుండా అడ్డుకొన్నాడు. మహాతేజస్వి అయిన రఘునందనుడు కలవరపడకుండానే రావణికి తన పరాక్రమాన్ని ప్రదర్శించాడు — అది అద్భుతంగా తోచింది. అప్పుడు ఎంతో కోపించిన అతడు శీఘ్రాస్త్రాన్ని ప్రదర్శిస్తూ యుద్ధంలో ఆ రాక్షసులందరినీ ఒక్కొక్కరినీ మూడేసి బాణాలతో కొట్టాడు, రాక్షసేంద్రుని కొడుకును బాణసమూహాలతో బాదాడు. శత్రుఘాతి, బలవంతుడూ అయిన శత్రువు చేత తీవ్రంగా గాయపడిన అతడు ఎడతెగకుండా అనేక బాణాలను లక్ష్మణునిపైకి పంపాడు. శత్రువీరులను చంపే లక్ష్మణుడు అవి తనను చేరకముందే వాడి బాణాలతో వాటిని తెంచేశాడు. రథికులలో శ్రేష్ఠుడూ ధర్మాత్ముడూ అయిన అతడు యుద్ధంలో ఆ రథికుని సారథి తలను వంగిన కణుపులు గల భల్లబాణంతో హరించాడు. సారథి లేని గుర్రాలు అక్కడ కలవరపడకుండా మండలాకారంగా పరుగెత్తుతూ రథాన్ని మోశాయి — అది అద్భుతంగా తోచింది. అసహనానికి లోనైన దృఢపరాక్రమశాలి సౌమిత్రి బాణాలతో అతని గుర్రాలను బెదరగొడుతూ కొట్టాడు. ఆ పనిని సహించలేక రావణుని కొడుకు, (తానూ) సహనం లేని ఆ సౌమిత్రిని పది బాణాలతో కొట్టాడు. కాని వజ్రం వంటి, సర్పవిషం వంటి అతని బాణాలు బంగారు కాంతి గల (లక్ష్మణుని) కవచాన్ని చేరి లయమైపోయాయి. రెండవసారి కూడా సారథి హతుడయ్యాడనేది విశేషం — ఇంద్రజిత్తు ప్రయత్నమంతా విఫలం. సారథి లేని గుర్రాలు కూడా శిక్షణ పొందినవై మండలాకారంగా తిరుగుతున్నాయి, ఇది కూడా అద్భుతమే. లక్ష్మణుని కవచం శత్రువు సర్పవిషం వంటి బాణాలను కూడా నిష్ఫలం చేస్తుంది. ఈ భాగంలో యుద్ధగతి ఎంతో వేగంగా ఉంది. ఇంద్రజిత్తు రక్తం కక్కడం అతనికి తగిలిన గంభీరమైన దెబ్బను సూచిస్తుంది, అయినా అతడు కొత్త, మరింత దృఢమైన విల్లు పట్టుకొని ఇంద్రునిలా బాణాలు కురిపిస్తాడు. లక్ష్మణుడు ‘అసంభ్రాంతః’ (కలవరపడనివాడు) — ఈ పదం రెండుసార్లు వస్తుంది, దానితో అతని స్థిరత్వమూ మనశ్శాంతీ బోధించబడతాయి. లక్ష్మణుడు తనను తాను కాపాడుకోవడమే కాదు, ఇంద్రజిత్తు సహాయకులైన రాక్షసులను కూడా ఒక్కొక్కరినీ మూడేసి బాణాలతో కొడతాడు. ఇంద్రజిత్తు బాణాలు గురిని చేరకముందే తెగిపోతాయి — ‘అప్రాప్తాన్’ (చేరకముందే) అనే పదం ముఖ్యమైనది. సారథి వధ ఇక్కడ మళ్ళీ జరుగుతుంది — మొదటివాడు మునుపటి సర్గలో హతుడయ్యాడు, ఇతడు రెండవవాడు. అయినా గుర్రాలు శిక్షణ పొందినవి, అవి సారథి లేకుండానే రథాన్ని మండలాకారంగా మోస్తాయి. చివరకు ఇంద్రజిత్తు పది బాణాలు లక్ష్మణుని కవచాన్ని చేరి, అగ్నిలో మంచులా, లయమైపోతాయి. దీనితో దైవరక్షణ లక్ష్మణుని దగ్గర ఉందని సూచించబడుతుంది. కవి దీనిని స్పష్టంగా చెప్పడు, సంఘటనల క్రమం ద్వారానే బోధిస్తాడు. ఇరవై ఐదవ, ముప్పై ఒకటవ శ్లోకాలు ముద్రణలో మూడు పాదాలవిగా కనిపిస్తాయి. ‘అసూతాః హయాః అవిక్లవాః’ (సారథి లేని గుర్రాలు కలవరపడకుండా) అనే వర్ణన ప్రత్యేకంగా గమనించదగినది — అవి భయపడలేదు, వ్యాకులపడలేదు, తమంతట తామే మండలాలుగా తిరుగుతున్నాయి. ఇది చూసి లక్ష్మణుడు వాటిని కూడా బాణాలతో బెదరగొడతాడు, రథం నిశ్చలం కావాలని. దీనితో ఇంద్రజిత్తు క్రోధం మరింత పెరుగుతుంది, అతడు లక్ష్మణుని పది బాణాలతో కొడతాడు. ఈ భాగంలో ఒక సూక్ష్మమైన విషయం — లక్ష్మణుడు ప్రధానశత్రువునే కాక శత్రువు సహాయకులను కూడా కొడతాడు. ఇది సమగ్రమైన యుద్ధదృష్టి.
లక్ష్మణుని కవచం అభేద్యమని భావించి రావణపుత్రుడు ఇంద్రజిత్తు ఎంతో కోపించి, వేగంగా అస్త్రాన్ని ప్రదర్శిస్తూ మంచి పింఛాలు గల మూడు బాణాలతో లక్ష్మణుని నుదుటిపై కొట్టాడు. నుదుటిపై నిలిచిన ఆ బాణాలతో, యుద్ధాన్ని ఇష్టపడే రఘునందనుడు రణరంగపు ముందుభాగంలో మూడు శిఖరాల పర్వతంలా ప్రకాశించాడు — వేదన కూడా అతని శోభను తగ్గించలేదు. అలా యుద్ధంలో రాక్షసుని బాణాలతో పీడించబడినా లక్ష్మణుడు అతనిని వెంటనే ఐదు బాణాలతో తిరిగి కొట్టాడు; విల్లు లాగి యుద్ధంలో ఇంద్రజిత్తు అందమైన కుండలాలు గల ముఖంపై కొట్టాడు. మహాబలమైన విల్లులు గల, భయంకర పరాక్రమశాలులైన వీరులు లక్ష్మణ ఇంద్రజిత్తులు బాణాలతో ఒకరినొకరు కొట్టుకొన్నారు. అప్పుడు రక్తంతో తడిసిన అవయవాలు గల ఆ ఇద్దరు వీరులూ రణంలో పూచిన మోదుగ చెట్లలా ప్రకాశించారు. ఆ ఇద్దరు ధనుర్ధరులూ ఒకరినొకరు సమీపించి, విజయంపై మనస్సు నిలిపి, భయంకరమైన బాణాలతో అవయవాలన్నిటిలోనూ గాయపరచుకొన్నారు. ‘మూడు శిఖరాల పర్వతం’ అనే ఉపమానంతో మూడు బాణాలూ శిఖరాల్లా కనిపిస్తాయి. మోదుగ ఉపమానం ఎరుపు రంగునూ సౌందర్యాన్నీ ఒకేసారి చూపిస్తుంది — భీషణమైన యుద్ధంలో కూడా కవి సౌందర్యాన్ని చూస్తాడు. ‘కృతభావౌ జయే’ (విజయంపై మనస్సు నిలిపినవారు) అనే పదంతో ఇద్దరి దృఢనిశ్చయమూ సూచించబడుతుంది. కవచాన్ని చీల్చలేనప్పుడు ఇంద్రజిత్తు నుదుటిని — కవచం లేని చోటును — గురిపెడతాడు. ఇది అతని చాతుర్యం. అయినా లక్ష్మణుడు చలించడు; అతని నుదుటిపై నిలిచిన మూడు బాణాలు శిఖరాల్లా ప్రకాశిస్తున్నాయి. అతడు కూడా వెంటనే ప్రత్యుత్తరం ఇస్తాడు, ఇంద్రజిత్తు కుండలాలతో కూడిన ముఖాన్ని ఐదు బాణాలతో కొడతాడు. ఇలా ఇద్దరూ ముఖంపై దెబ్బతిని, రక్తంతో తడిసి, వసంతంలో పూచిన మోదుగ చెట్లలా కనిపిస్తున్నారు. ఇద్దరూ విజయానికి కృతనిశ్చయులు, కాబట్టి యుద్ధం చల్లారదు. ఇక్కడ కవి దృష్టి నిష్పక్షపాతమైనది — ఇద్దరి శౌర్యాన్నీ సమానంగా వర్ణిస్తాడు. అయినా ధర్మపక్షంలో ఉన్న లక్ష్మణుడే జయిస్తాడని పాఠకునికి తెలుసు. కుండలాల ప్రస్తావన ఇక్కడ చేయబడింది, అది ముందు శిరచ్ఛేద సమయంలో మళ్ళీ వస్తుంది. ఇలా యుద్ధం సమతుల్యంగానే నిలిచి ఉంది.
అప్పుడు యుద్ధక్రోధంతో నిండిన రావణపుత్రుడు విభీషణుని అందమైన ముఖంపై మూడు బాణాలతో కొట్టాడు. రాక్షసేంద్రుడైన విభీషణుని మూడు ఇనుప మొనల బాణాలతో కొట్టి, అతడు ఆ వానరయూథపతులందరినీ ఒక్కొక్క బాణంతో కొట్టాడు. దురాత్ముడైన ఆ రావణిపై కోపించిన మహాతేజస్వి విభీషణుడు గదతో అతని గుర్రాలను బలంగా కొట్టి చంపాడు. సారథి హతుడై, గుర్రాలు చచ్చిన రథం నుండి దూకి మహాతేజస్వి అయిన ఇంద్రజిత్తు పినతండ్రిపై శక్తిని ప్రయోగించాడు. అది వచ్చి పడుతూ ఉండడం చూసి సుమిత్ర ఆనందాన్ని పెంచే లక్ష్మణుడు వాడి బాణాలతో దానిని నరికి పది ముక్కలుగా నేలపై పడగొట్టాడు. దృఢమైన విల్లు గల విభీషణుడు కోపించి, గుర్రాలు చచ్చిన అతని ఛాతీపై వజ్రస్పర్శ వంటి ఐదు బాణాలను వదిలాడు. బంగారు పింఛాలు గల, గురి తప్పని ఆ బాణాలు అతని శరీరాన్ని చీల్చుకొని రక్తంతో పూసుకొని ఎర్రని మహాసర్పాల్లా అయ్యాయి. ఇక్కడ పినతండ్రికీ అన్న కొడుకుకూ నేరుగా సంఘర్షణ — ఇంద్రజిత్తు పినతండ్రిని చంపడానికి శక్తిని విసురుతాడు, లక్ష్మణుడు అతనిని కాపాడతాడు. విభీషణుడు ఇంతకుముందు అన్న కొడుకును చంపడానికి సంకోచించాడు, కాని ఇప్పుడు యుద్ధంలో అతడు కూడా అతనిని కొడుతున్నాడు. ఇంద్రజిత్తు గుర్రాలు మూడవసారి హతమయ్యాయనేది కూడా గమనించదగినది. గదతో గుర్రాలను చంపడం విభీషణుని బలాన్ని చూపిస్తుంది — అతడు కేవలం ధనుర్ధరుడు కాదు, గదాయుద్ధంలో కూడా నేర్పరి. ఇంద్రజిత్తు శక్తిని లక్ష్మణుడు ఖండించాడనే దానితో లక్ష్మణుడు మిత్రుని కాపాడడం సూచించబడుతుంది — రాముడు శరణాగతునిగా స్వీకరించినవాడు కాబట్టి అతడు విభీషణుని తన ప్రాణంలా కాపాడుతున్నాడు. విభీషణుని ఐదు బాణాలు ఇంద్రజిత్తు శరీరాన్ని చీల్చుకొని రక్తంతో పూసుకొన్న పాముల్లా కనిపిస్తున్నాయి. ఇలా పినతండ్రీ అన్న కొడుకూ ఒకరినొకరు గాయపరచుకొంటున్నారు — ఈ దృశ్యం రావణకుల వినాశనానికి ప్రతీక. ‘నిమిత్తగాః’ (గురి వైపు వెళ్ళేవి) అనే పదంతో బాణాలు గురి తప్పవని సూచించబడుతుంది. ఈ భాగంలో చాలావరకు వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. ఇలా విభీషణ లక్ష్మణుల సహకారం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది — ఒకడు గుర్రాలను చంపుతాడు, మరొకడు శక్తిని ఖండిస్తాడు. విభీషణుడు ఇక్కడ తన పక్షం పట్ల తన నిష్ఠను మాటతో కాక చేతతోనే నిరూపిస్తాడు.
ఆ ఇంద్రజిత్తు పినతండ్రిపై ఎంతో కోపించి, రాక్షసుల మధ్య యముడు ఇచ్చిన ఉత్తమమైన బాణాన్ని చేపట్టాడు. అతడు సంధించిన ఆ మహాబాణాన్ని చూసి భయంకర పరాక్రమశాలి లక్ష్మణుడు కూడా మరొక బాణాన్ని చేపట్టాడు — అది అపారమైన మహిమ గల కుబేరుడు స్వయంగా కలలో ఇచ్చినది, ఇంద్రునితో కూడిన దేవాసురులకు కూడా జయించరానిది, సహించరానిది. పరిఘల వంటి వారి బాహువులతో బలంగా లాగబడుతున్న ఆ రెండు శ్రేష్ఠమైన విల్లులూ క్రౌంచపక్షుల్లా కూశాయి. వారు విల్లులపై సంధించి లాగుతున్న ఆ రెండు ఉత్తమ బాణాలూ కాంతితో తీవ్రంగా మండాయి. విల్లుల నుండి వెలువడిన ఆ రెండు బాణాలూ ఆకాశాన్ని ప్రకాశింపజేస్తూ, ముఖానికి ముఖం ఢీకొని, బలంగా ఒకదానిపై ఒకటి పడ్డాయి. భయంకర రూపం గల ఆ రెండు బాణాల ఢీ జరిగింది, దాని నుండి పొగతో, నిప్పురవ్వలతో కూడిన దారుణమైన అగ్ని పుట్టింది. మహాగ్రహాల వంటి ఆ రెండూ యుద్ధంలో ఒకదానితో ఒకటి ఢీకొని వంద ముక్కలై నేలపై పడ్డాయి. యుద్ధరంగపు ముందుభాగంలో తమ బాణాలు ప్రతిహతం కావడం చూసి లక్ష్మణ ఇంద్రజిత్తులు సిగ్గుపడ్డారు, రోషం పొందారు. అప్పుడు ఎంతో ఆవేశంతో సౌమిత్రి వారుణాస్త్రాన్ని చేపట్టాడు; యుద్ధంలో దృఢంగా నిలిచిన ఇంద్రజిత్తు రౌద్రాస్త్రాన్ని ప్రయోగించాడు, దానితో పరమాద్భుతమైన ఆ వారుణశస్త్రం నిరోధించబడింది. అప్పుడు కోపించిన మహాతేజస్వి, యుద్ధంలో జయించే ఇంద్రజిత్తు లోకాన్ని సంహరిస్తున్నట్టుగా మండుతున్న ఆగ్నేయాస్త్రాన్ని సంధించాడు; వీరుడైన లక్ష్మణుడు దానిని సౌరాస్త్రంతో నివారించాడు. అస్త్రం నివారించబడడం చూసి క్రోధంతో ఉక్కిరిబిక్కిరైన రావణి శత్రువులను చీల్చే వాడియైన ఆసురబాణాన్ని చేపట్టాడు. ఆ విల్లు నుండి మెరిసే కూటముద్గరాలూ, శూలాలూ, భుశుండులూ, గదలూ, ఖడ్గాలూ, గొడ్డళ్ళూ వెలువడ్డాయి. యుద్ధంలో సమస్త ప్రాణులకూ నివారించరానిది, అన్ని శస్త్రాలనూ చీల్చేది అయిన ఆ ఘోరమైన ఆసురాస్త్రాన్ని చూసి తేజస్వి అయిన లక్ష్మణుడు మాహేశ్వరాస్త్రంతో దానిని నివారించాడు. వారిద్దరి మధ్య అద్భుతమైన, రోమాలు నిక్కబొడుచుకొనేలా చేసే యుద్ధం జరిగింది; ఆకాశంలో ఉన్న ప్రాణులు లక్ష్మణుని చుట్టుముట్టాయి. భయంకరమైన అరుపులతో కూడిన భీషణమైన వానరరాక్షసుల యుద్ధంలో, విస్మయం చెందిన అనేక ప్రాణులతో ఆకాశం నిండిపోయి ప్రకాశించింది. ఋషులూ పితృదేవతలూ దేవతలూ గంధర్వులూ గరుడులూ నాగులూ శతక్రతువును (ఇంద్రుని) ముందుంచుకొని రణంలో లక్ష్మణుని కాపాడారు. ఇక్కడ యుద్ధం మానవస్థాయి నుండి దివ్యస్థాయికి చేరుతుంది — యముడు, కుబేరుడు, వరుణుడు, రుద్రుడు, అగ్ని, సూర్యుడు, అసురులు, మహేశ్వరుడు — వీరందరూ అస్త్రరూపంలో రణంలో ఉన్నారు. ప్రతి అస్త్రమూ ప్రత్యస్త్రంతో నివారించబడుతుంది — జలం రౌద్రంతో, అగ్ని సౌరంతో, ఆసురం మాహేశ్వరంతో. ఈ క్రమం ఇద్దరూ అస్త్రవిద్యలో సమానులని సూచిస్తుంది, కాబట్టి నిర్ణయం అస్త్రం వల్ల కాదు, ధర్మబలం వల్లనే జరుగుతుంది. దేవతలు లక్ష్మణుని చుట్టుముట్టి కాపాడడం అతని పక్షానికి దైవామోదాన్ని చూపిస్తుంది. యముడిచ్చిన బాణానికీ కుబేరుడిచ్చిన బాణానికీ మధ్య సంఘర్షణ విశేషమైనది — యముడు దక్షిణదిక్పాలకుడు, కుబేరుడు ఉత్తరదిక్పాలకుడు; ఇద్దరు దిక్పాలకుల శస్త్రాలూ ఒకదానినొకటి నిర్వీర్యం చేస్తున్నాయి. కుబేరుడు రావణుని అన్న అని గుర్తుంచుకోవాలి — అతడిచ్చిన బాణం ఇప్పుడు రావణపుత్రునికి వ్యతిరేకంగా ప్రయోగించబడుతోంది. విల్లులు క్రౌంచపక్షుల్లా కూశాయనే ఉపమానం వింటినారి ధ్వని మాధుర్యాన్నీ భీషణత్వాన్నీ చూపిస్తుంది. బాణాల ముఖాముఖి ఢీ, పొగతో నిప్పురవ్వలతో కూడిన అగ్ని, వంద ముక్కలుగా విరగడం — ఇదంతా రెండు గ్రహాల ఢీకొనడం వంటిది. ఇద్దరు యోధులూ తమ శస్త్రం నిష్ఫలమవడం చూసి సిగ్గుపడ్డారు, కోపించారు. తరువాత అస్త్రాల పరంపర మొదలవుతుంది. వారుణాస్త్రం జలమయం, అది రౌద్రంతో నివారించబడింది; ఆగ్నేయం లోకాన్ని దహిస్తున్నట్టున్నది, అది సౌరంతో; ఆసురం సర్వశస్త్రమయం, కూటముద్గరాలనూ శూలాలనూ భుశుండులనూ గదలనూ ఖడ్గాలనూ గొడ్డళ్ళనూ కురిపిస్తుంది, అది మాహేశ్వరంతో. ఈ సంఘర్షణను చూడడానికి సమస్త ప్రాణులూ ఆకాశంలో గుమిగూడాయి. ఋషులూ పితృదేవతలూ దేవతలూ గంధర్వులూ గరుడులూ నాగులూ ఇంద్రుని ముందుంచుకొని లక్ష్మణుని కాపాడుతున్నారు — అంటే అతని విజయం సమస్తలోకపు కోరిక. ఈ భాగంలో అనేక శ్లోకాలు వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి, సమీక్షిత పాఠంలో మాత్రం సంక్షిప్తం. యాభై ఆరవ శ్లోకం మూడు పాదాలది — ఇది ముద్రణ స్వరూపం. ఈ యుద్ధవర్ణనలో కవి క్రమంగా పెరుగుతున్న తీవ్రతను చూపిస్తాడు. మొదట సాధారణ బాణాలు, తరువాత దిక్పాలకులు ఇచ్చిన బాణాలు, తరువాత దివ్యాస్త్రాలు, చివరకు మాహేశ్వరం. ప్రతి మెట్టులోనూ ఇంద్రజిత్తు దాడి చేస్తాడు, లక్ష్మణుడు నివారిస్తాడు. ఇంద్రజిత్తు అస్త్రాలు వినాశకమైనవి — జలప్రళయం, అగ్నిదాహం, శస్త్రవర్షం; లక్ష్మణుని అస్త్రాలు రక్షకమైనవి. దీనితో లక్ష్మణుడు దాడిలో కాక ధర్మరక్షణలో ప్రవర్తిస్తున్నాడని సూచించబడుతుంది. ఆకాశంలో ప్రాణుల సమూహం, భైరవనాదం, విస్మితులైన ప్రేక్షకుల బాహుళ్యం — ఇదంతా యుద్ధభూమిని ఒక రంగస్థలంలా చేస్తుంది, అక్కడ మూడు లోకాలూ ప్రేక్షకులు. ‘రోమహర్షణమ్’ (రోమాలు నిక్కబొడుచుకొనేలా చేసేది) అనే పదంతో ప్రేక్షకుల రోమాంచం సూచించబడుతుంది. శతక్రతువును ముందుంచుకోవడం ఇంద్రుని వ్యక్తిగత ప్రయోజనాన్ని కూడా చూపిస్తుంది — తన శత్రువు వధను చూడడానికి అతడే స్వయంగా వచ్చాడు. ఇలా దేవతలూ ఋషులూ లక్ష్మణునికి సహాయులు, రాక్షసపక్షంలో మాత్రం ఇంద్రజిత్తు స్వబలమే. ఈ సంఘర్షణలో లక్ష్మణుడు ఎప్పుడూ ముందుగా దివ్యాస్త్రాన్ని ప్రయోగించడు; ప్రత్యుత్తరం మాత్రమే ఇస్తాడు. ఇది ధర్మయుద్ధపు మర్యాద — దాడికి గురైనవాడే ప్రతీకారం చేస్తాడు. ఈ మర్యాద ఫలం ముందు ఐంద్రాస్త్రంలో కనిపిస్తుంది.
అప్పుడు రాఘవుని తమ్ముడు మరొక శ్రేష్ఠమైన బాణాన్ని సంధించాడు — అది అగ్నితో సమానమైన స్పర్శ గలది, రావణపుత్రుని చీల్చేది, మంచి ఈకలు గలది, గుండ్రని అవయవాలు గలది, మంచి కణుపులు గలది, చక్కగా రూపొందినది, బంగారంతో అలంకరించబడినది, శరీరాన్ని అంతం చేసేది, నివారించరానిది, సహించరానిది, రాక్షసులకు భయం కలిగించేది, విషసర్పాల విషం వంటిది, దేవసమూహాల చేత పూజించబడినది. పూర్వం దేవాసురయుద్ధంలో పరాక్రమవంతుడూ హరివాహనుడూ (పచ్చని గుర్రాలు గలవాడు) మహాతేజస్వీ ప్రభువూ అయిన శక్రుడు (ఇంద్రుడు) ఏ బాణంతో దానవులను జయించాడో అదే ఇది. అప్పుడు యుద్ధాలలో ఎన్నడూ ఓడని ఆ ఐంద్రాస్త్రాన్ని, ఆ శ్రేష్ఠమైన బాణాన్ని శ్రేష్ఠమైన విల్లుపై లాగుతూ, శోభాయమానుడైన సౌమిత్రి లక్ష్మణుడు తన కార్యాన్ని సాధించే ఈ మాట అన్నాడు — ‘దశరథపుత్రుడైన రాముడు ధర్మాత్ముడూ సత్యసంధుడూ పౌరుషంలో సాటిలేనివాడూ అయితే, ఈ రావణిని చంపు.’ ఇలా చెప్పి శత్రువీరులను చంపే వీరుడైన లక్ష్మణుడు సూటిగా వెళ్ళే ఆ బాణాన్ని చెవి వరకు లాగి, ఐంద్రాస్త్రంతో కలిపి యుద్ధంలో ఇంద్రజిత్తు వైపు వదిలాడు. ఆ బాణం శిరస్త్రాణంతో కూడిన, శోభాయమానమైన, మెరిసే కుండలాలు గల ఇంద్రజిత్తు తలను శరీరం నుండి వేరుచేసి నేలపై పడగొట్టింది. రాక్షసపుత్రుని ఆ పెద్ద తల, తెగిన మెడతో, రక్తంతో తడిసి, నేలపై బంగారంలా మెరుస్తూ కనిపించింది. అప్పుడు హతుడైన ఆ రావణపుత్రుడు కవచంతో, శిరస్త్రాణంతో, దూరంగా విసిరేయబడిన విల్లుతో నేలపై పడిపోయాడు. ఇక్కడ లక్ష్మణుని సత్యక్రియ — రాముని ధర్మమూ సత్యమూ పౌరుషమూ అతని బాణానికి బలం. ఇంద్రుని జయించినవాడు ఇంద్రుని అస్త్రంతోనే హతుడయ్యాడు — ఇది కావ్యన్యాయం. సమీక్షిత పాఠంలో ‘నరశ్రేష్ఠోఽభిసందధే… కాలో లోకక్షయే యథా’ (నరశ్రేష్ఠుడు సంధించాడు… లోకక్షయ సమయంలో కాలునిలా) అనే రెండు అర్ధశ్లోకాలు అదనంగా ఉన్నాయి, వల్గేట్లో మాత్రం వాటి స్థానంలో ‘శరశ్రేష్ఠం ధనుశ్రేష్ఠే వికర్షన్’ (శ్రేష్ఠమైన బాణాన్ని శ్రేష్ఠమైన విల్లుపై లాగుతూ) అని సంక్షిప్తంగా ఉంది. లక్ష్మణుని చివరి బాణం పన్నెండు విశేషణాలతో వర్ణించబడింది — ఈ సుదీర్ఘమైన జాబితా ఆ బాణపు ప్రాముఖ్యాన్నీ చివరి దెబ్బ గౌరవాన్నీ చూపిస్తుంది. ఆ బాణం ఇంద్రుని ప్రాచీనవిజయంతో ముడిపడినది, కాబట్టి ఇంద్రజిత్తు వధలో దానిని ప్రయోగించడం ఎంతో ఉచితం. లక్ష్మణుని మాట సత్యక్రియారూపమైనది — నా అన్న సత్యవంతుడైతే నా బాణం సఫలం కావాలి. ఇక్కడ లక్ష్మణుడు తన బలాన్ని కాక రాముని ధర్మాన్ని ప్రమాణంగా చేస్తున్నాడు. దీనితో సోదరభక్తే అతని అత్యున్నత ఆదర్శమని ప్రకాశిస్తుంది. ‘లక్ష్మీవాన్’ (శోభాయమానుడు) అనే విశేషణం అతని శోభనూ విజయలక్ష్మినీ సూచిస్తుంది. నేలపై పడిన తల తపనీయం (మేలిమి బంగారం) వలె — బంగారంలా మెరుస్తూ, రక్తంతో తడిసి. కవచమూ శిరస్త్రాణమూ విల్లూ అన్నీ నిష్ఫలమయ్యాయి. అరవై తొమ్మిదవ, డెబ్బయ్యవ శ్లోకాలు మూడు పాదాలవి. ఈ వధ వర్ణన సంక్షిప్తమైనది, కాని తీక్ష్ణమైనది — ఒక్క బాణంతోనే అంతా ముగిసింది. సుదీర్ఘమైన యుద్ధం చివర క్షణికమైన నిర్ణయం. అతని శరీరం కవచంతో సహా నేలపై పడుతుంది, విల్లు దూరంగా విసిరేయబడింది. రావణుని సర్వశ్రేష్ఠ యోధుడు, అతని ఆశకు చివరి ఆధారం, ఇప్పుడు లేడు. ఇంద్రజిత్తు మృత్యువు ఒక్క క్షణంలో, పిడుగుపాటులా జరిగింది. లక్ష్మణుడు మాట పలికిన వెంటనే బాణం గురిని చేరింది.
అతడు హతుడు కాగా విభీషణునితో సహా వానరులందరూ వృత్రవధ సమయంలో దేవతల్లా సంతోషిస్తూ కేకలు వేశారు. అప్పుడు ఆకాశంలో దేవతల, మహాత్ములైన ఋషుల, గంధర్వుల, అప్సరసల జయనాదం పుట్టింది. అతడు పడిపోయాడని గుర్తించి, విజయగర్వంతో ఉన్న వానరుల చేత చంపబడుతున్న ఆ మహారాక్షససేన దిక్కులకు పారిపోయింది. వానరుల చేత చంపబడుతున్న రాక్షసులు శస్త్రాలను విడిచిపెట్టి, స్పృహ కోల్పోయి, లంక వైపు పరుగెత్తి వెళ్ళిపోయారు. భయపడిన వారు వందలకొలదీ పట్టిసాలనూ కత్తులనూ గొడ్డళ్ళనూ అన్ని ఆయుధాలనూ విడిచిపెట్టి రకరకాల దిక్కులకు పారిపోయారు. వానరుల చేత పీడించబడి భయపడిన కొందరు లంకలోకి ప్రవేశించారు, కొందరు సముద్రంలో పడ్డారు, కొందరు పర్వతాన్ని ఆశ్రయించారు. రణభూమిలో హతుడై పడి ఉన్న ఇంద్రజిత్తును చూసి వేలాది రాక్షసులలో ఒక్కడు కూడా అక్కడ కనిపించలేదు. సూర్యుడు అస్తమించినప్పుడు కిరణాలు నిలువనట్టు, అతడు పడిపోగానే ఆ రాక్షసులు దిక్కులకు వెళ్ళిపోయారు. ఆ మహాబాహువు కిరణాలు చల్లారిన సూర్యునిలా, ఆరిపోయిన అగ్నిలా, ప్రాణం పోయినవాడయ్యాడు. రాక్షసేంద్రుని కొడుకు పడిపోగానే లోకం ఎంతో పీడ తొలగినదై, శత్రువు నశించినదై, హర్షంతో నిండింది. పాపకర్ముడైన ఆ రాక్షసుడు హతుడవగానే భగవంతుడైన శక్రుడు మహర్షులందరితో కలిసి హర్షం పొందాడు. ఆకాశంలో దేవదుందుభుల ధ్వని వినిపించింది; నృత్యం చేస్తున్న అప్సరసలూ మహాత్ములైన గంధర్వులూ పుష్పవర్షాలు కురిపించారు — అది అద్భుతంగా తోచింది. క్రూరకర్ముడూ సర్వలోకాలకూ భయం కలిగించేవాడూ అయిన అతడు హతుడై పడిపోగానే జలాలూ ఆకాశమూ శుద్ధమై శాంతించాయి, దేవదానవులు సంతోషించారు, అక్కడికి వచ్చారు. దేవగంధర్వదానవులు కలిసి సంతుష్టులై ఇలా అన్నారు — ‘బ్రాహ్మణులు తాపం లేకుండా, కల్మషం శాంతించి సంచరించుగాక.’ అప్పుడు సాటిలేని బలం గల రాక్షసశ్రేష్ఠుడు హతుడవడం చూసి సంతోషించిన వానరయూథపతులు యుద్ధభూమిలో (లక్ష్మణుని) అభినందించారు. విభీషణుడూ హనుమంతుడూ భల్లూకయూథపతి జాంబవంతుడూ విజయాన్ని అభినందిస్తూ లక్ష్మణుని స్తుతించారు. కిలకిలారావాలు చేస్తూ, ఎగురుతూ, గర్జిస్తూ, లక్ష్యాన్ని సాధించిన వానరులు రఘుపుత్రుని చుట్టుముట్టి నిలిచారు. తోకలను ఝాడిస్తూ, చరుస్తూ వానరులు ‘లక్ష్మణుడు జయిస్తున్నాడు’ అనే మాటను వినిపించారు. సంతోషించిన మనస్సులతో వానరులు ఒకరినొకరు కౌగిలించుకొని, రాఘవుని గురించిన రకరకాల గుణాలతో కూడిన సత్కథలు చెప్పుకొన్నారు. యుద్ధంలో లక్ష్మణుడు చేసిన ఆ దుష్కరమైన కర్మను చూసి అతని ప్రియమిత్రులు సంతోషించారు; ఇంద్రశత్రువు హతుడయ్యాడని విని దేవతలు కూడా పరమానందం పొందారు. చివరి శ్లోకం పుష్పితాగ్రా వృత్తంలో కూర్చబడింది. ఇంద్రజిత్తు మృత్యువు అస్తమించిన సూర్యుని, ఆరిపోయిన అగ్ని ఉపమానాలతో వర్ణించబడింది — అతని తేజస్సు గొప్పదని కవి అంగీకరిస్తాడు. అతని వధతో మూడు లోకాలూ నిర్భయమయ్యాయి, జలమూ ఆకాశమూ నిర్మలమయ్యాయి — ఇదంతా రావణుని సమీపిస్తున్న వినాశనాన్ని కూడా సూచిస్తుంది. వానరుల నృత్యమూ జయఘోషా సైనికుల సహజ హర్షాన్ని చూపిస్తాయి. రాక్షసుల పలాయనం విస్తారంగా వర్ణించబడింది — కొందరు లంకకు, కొందరు సముద్రానికి, కొందరు పర్వతానికి వెళ్ళారు. వేలమందిలో ఒక్కడు కూడా నిలవడు — దీనితో ఇంద్రజిత్తు సేనకు ఎంత ఆధారమో స్పష్టమవుతుంది. సూర్యుడు అస్తమించినప్పుడు కిరణాల్లా రాక్షసులు అదృశ్యులవుతారు. ఇంద్రుని హర్షం ప్రత్యేకంగా ప్రస్తావించబడింది, ఎందుకంటే ఇంద్రజిత్తు ఇంతకుముందు ఇంద్రుని జయించే ఈ పేరు పొందాడు. ‘బ్రాహ్మణులు నిర్భయంగా సంచరించుగాక’ అనే దేవతల మాట ఇంద్రజిత్తు యజ్ఞాలకు విఘ్నం కలిగించేవాడని సూచిస్తుంది. వానరుల జయఘోష ‘లక్ష్మణో జయతి’ (లక్ష్మణుడు జయిస్తున్నాడు) — ఇది లక్ష్మణుని అత్యంత గొప్ప విజయం. వారి కథలు ‘రాఘవాశ్రయాః’ — రామలక్ష్మణుల గుణాల గురించినవి. మిత్రులందరూ — విభీషణుడూ హనుమంతుడూ జాంబవంతుడూ — లక్ష్మణుని స్తుతిస్తారు. సర్గ చివర దేవతల హర్షం మళ్ళీ చెప్పబడింది — ఇలా ఆరంభంలోనూ చివరలోనూ లోకవ్యాప్తమైన ఆనందం. ఈ సర్గ వల్గేట్ పాఠంలో పుష్పవర్ష, దుందుభి వర్ణన ఎక్కువగా ఉంది. జలాలు శుద్ధమయ్యాయి, ఆకాశం నిర్మలమైంది — ఇది ప్రకృతి ప్రసన్నత; మునుపటి సర్గలో గాలి వీయలేదు, అగ్ని మండలేదు, దానికి విరుద్ధంగా ఇక్కడ శాంతి. ఇలా యుద్ధారంభంలో ప్రకృతి స్తంభించింది, చివరలో ప్రసన్నమైంది. దేవతలూ దానవులూ కూడా సంతోషించారనేది విచిత్రం — ఇంద్రజిత్తు అత్యాచారం అందరికీ దుఃఖకరమైనదని భావం. వానరుల ఆలింగనమూ నృత్యమూ తోకల ఝాడింపూ సింహనాదమూ వారి స్వభావానుసారమైన హర్షప్రకటన. వారు ‘లబ్ధలక్షాః’ — ఏ లక్ష్యాన్ని పొందాలనుకొన్నారో దానిని పొందారు. ఈ సర్గలో మిగిలిన భాగమంతా లక్ష్మణుని స్తుతే. తరువాతి సర్గలో లక్ష్మణుడు రాముని దగ్గరికి వెళ్ళి ఈ వృత్తాంతాన్ని నివేదిస్తాడు. ఇలా ఇంద్రజిత్తు వధతో యుద్ధకాండలో ఒక ప్రముఖ అధ్యాయం ముగిసింది — కుంభకర్ణుని తరువాత రావణుని రెండవ మహాస్తంభం కూలిపోయింది. ఇక రావణుడు ఒక్కడే మిగిలాడు, అతని శోకమూ క్రోధమూ తరువాతి సర్గలలో వర్ణించబడతాయి. కవి ఇంద్రజిత్తు వధను కేవలం విజయంగా కాక లోకశాంతికి కారణంగా కూడా చూపిస్తాడు. ఋషులు నిర్భయులు, బ్రాహ్మణులు నిశ్చింతులు, దేవతలు సుఖులు — ఇదే ధర్మయుద్ధపు ఉద్దేశం. చివరి పుష్పితాగ్రా శ్లోకంలో ‘అసుకరం కర్మ’ (దుష్కరమైన కర్మ) అనే పదంతో లక్ష్మణుని కార్యపు దుష్కరత్వం మళ్ళీ చెప్పబడుతుంది. ‘శాంతరశ్మిరివాదిత్యః’ (కిరణాలు చల్లారిన సూర్యునిలా) అనే ఉపమానం రెండు విధాల అర్థవంతమైనది — ఇంద్రజిత్తు తేజస్సు సూర్యునిలా గొప్పది, అతని అంతం కూడా సూర్యాస్తమయంలా నిశ్చితం. సూర్యుడు అస్తమిస్తే లోకం చీకటిలో పడుతుంది, కాని ఇక్కడ విరుద్ధంగా — రాక్షసుడు అస్తమిస్తే లోకం వెలుగును పొందుతుంది. అందుకే కవి లోకానికి ‘ప్రశాంతపీడాబహులః’ (ఎంతో పీడ తొలగినది) అనే విశేషణం ఇస్తాడు. శక్రుడు మహర్షులతో కలిసి హర్షిస్తాడు, ఎందుకంటే అతని పాత వైరం ముగిసింది. ఆకాశంలో దుందుభులు మ్రోగుతున్నాయి, అప్సరసలు నృత్యం చేస్తున్నారు — స్వర్గంలో ఉత్సవం. భూమిపై వానరులు, ఆకాశంలో దేవతలు — రెండు లోకాలలోనూ సమానమైన ఆనందం. వానరులు ‘రాఘవాశ్రయాః సత్కథాః’ చెప్పుకొంటారు — అంటే రాముని గుణకథలు, దీనితో వారి దృష్టిలో విజయమంతటికీ మూలం రాముడేనని స్పష్టమవుతుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे नवतितमः सर्गः॥ ९०॥