॥वाल्मीकिरामायणम् యుద్ధకాండ · 91వ సర్గ

యుద్ధకాండ

సర్గ

లక్ష్మణుడు రాముని సమీపానికి రావడం, సుషేణుని చికిత్స

లక్ష్మణుని పునరాగమనం, విభీషణుడు ఇంద్రజిత్తు వధను నివేదించడం, రాముని హర్షమూ ఆలింగనమూ, రావణుడు బయలుదేరుతాడనే ఊహ, సుషేణుడు లక్ష్మణునీ వానరులనూ శల్యరహితులను చేయడం

శత్రువులను జయించే ఇంద్రజిత్తును యుద్ధంలో చంపి, రక్తంతో తడిసిన శరీరంతో, శుభలక్షణుడైన లక్ష్మణుడు సంతోషించాడు. యుద్ధంలో అతని శరీరం గాయాలతో నిండి ఉంది, అయినా మనస్సులో హర్షమే. అప్పుడు పరాక్రమవంతుడూ మహాతేజస్వీ అయిన అతడు జాంబవంతునీ హనుమంతునీ వనవాసులందరినీ కూడగట్టుకొని, సుగ్రీవుడూ రాఘవుడూ ఉన్న చోటికి త్వరగా వచ్చాడు. విభీషణునీ హనుమంతునీ ఆసరాగా పట్టుకొని అతడు వచ్చాడు — అలసట వల్లా దెబ్బల వల్లా అతడు వారిద్దరి ఆధారాన్ని తీసుకొన్నాడని భావం. అప్పుడు రాముని సమీపించి నమస్కరించి సౌమిత్రి, ఇంద్రుని సమీపంలో తమ్ముడైన ఉపేంద్రుడు నిలిచినట్టు, అన్న దగ్గర నిలిచాడు. ఆ వీరుడు మూలుగుతున్నట్టుగా వచ్చి మహాత్ముడైన రాఘవునికి ఇంద్రజిత్తు ఘోరవధను చెప్పాడు. అప్పుడు సంతోషించిన విభీషణుడు ‘మహాత్ముడైన లక్ష్మణుడు రావణి తలను నరికాడు’ అని రామునికి నివేదించాడు. ఇక్కడ లక్ష్మణుని వినయం కనిపిస్తుంది — గొప్ప కార్యం చేసినా అతడు మొదట అన్నకు నమస్కరిస్తాడు, అన్న దగ్గరే నిలుస్తాడు. శక్రుని, ఉపేంద్రుని ఉపమానం రామలక్ష్మణుల సంబంధాన్ని దివ్యమైనదిగా చేస్తుంది. ‘నిష్టనన్నివ’ (మూలుగుతున్నట్టుగా) అనే పదంతో అతని వేదనా అలసటా సూచించబడతాయి. వధను స్పష్టంగా నివేదించేది విభీషణుడే, ఎందుకంటే లక్ష్మణుడు స్వప్రశంసను కోరడు. ఇలా మిత్రుడే వీరుని కీర్తిని ప్రకాశింపజేస్తాడు. ఇంద్రజిత్తును జయించినా అతడు తానొక్కడే ముందుకు రాడు, సహచరులందరితో కలిసి వస్తాడు — దీనితో అతడు విజయాన్ని అందరిదిగా భావిస్తాడని సూచించబడుతుంది. జాంబవంతుని, హనుమంతుని, విభీషణుని ప్రస్తావన వారి సహాయాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. రాముడు సుగ్రీవునితో కలిసి ఎదురుచూస్తున్నాడు, ఎందుకంటే నికుంభిలలో ఇంద్రజిత్తు యజ్ఞానికి విఘ్నం కలిగించడానికి అతడు లక్ష్మణుని పంపాడు.

లక్ష్మణుడు చేసిన ఇంద్రజిత్తు వధను వినగానే మహావీర్యుడైన రాముడు సాటిలేని హర్షం పొందాడు, ఈ మాట అన్నాడు — ‘బాగుంది లక్ష్మణా, సంతోషించాను; నీవు దుష్కరమైన కర్మ చేశావు. రావణి వినాశనంతో మనం జయించినట్టే అని గ్రహించు.’ పరాక్రమవంతుడైన ఆ రాముడు కీర్తిని పెంచే, సిగ్గుపడుతున్న లక్ష్మణుని స్నేహంతో బలవంతంగా దగ్గరికి లాక్కొని, తలను ఆఘ్రాణించి, ఒడిలో కూర్చోబెట్టుకొని, గట్టిగా కౌగిలించుకొని, ప్రియమైన తమ్ముడు లక్ష్మణుని మళ్ళీ మళ్ళీ చూశాడు. శల్యాలతో (గుచ్చుకొన్న బాణపు ములుకులతో) పీడించబడి, శస్త్రాలతో గాయపడి, నిట్టూరుస్తూ, శ్వాసకు ఇబ్బంది పడుతున్న ఆ లక్ష్మణుని చూసి రాముడు దుఃఖంతో తపించాడు. అప్పుడు ఆ పురుషశ్రేష్ఠుడు అతని తలను మళ్ళీ ఆఘ్రాణించి, త్వరత్వరగా తడుముతూ, ఓదార్చి లక్ష్మణునితో ఈ మాట అన్నాడు. ఇక్కడ రాముని సోదరప్రేమ స్పష్టంగా చిత్రించబడింది — విజయపు హర్షమూ తమ్ముని వేదన వల్ల దుఃఖమూ ఒకేసారి. ‘లజ్జమానమ్’ (సిగ్గుపడుతున్నవానిని) అనే పదం లక్ష్మణుని వినయాన్ని మళ్ళీ చూపిస్తుంది — ప్రశంసకు అతడు సిగ్గుపడుతున్నాడు. ఒడిలోకి తీసుకోవడమూ తలను ఆఘ్రాణించడమూ తండ్రి వంటి వాత్సల్యానికి లక్షణాలు. రాముడు అతనిని మళ్ళీ మళ్ళీ చూస్తున్నాడు, అతడు సురక్షితంగా ఉన్నాడని నమ్మకం కలిగించుకోవాలనుకొంటున్నట్టు. ‘జితమిత్యుపధారయ’ (జయించినట్టే అని గ్రహించు) అనే వాక్యం యుద్ధంలోని నిర్ణాయకక్షణాన్ని అంగీకరిస్తుంది. ‘శస్తమ్’ అనే పదానికి శస్త్రాలతో గాయపడినవాడని అర్థం. రాముడు కేవలం ‘బాగుంది’ అని చెప్పడు, అతని కర్మ ఫలితాన్ని కూడా స్పష్టం చేస్తాడు — ఇంద్రజిత్తు నాశనంతో యుద్ధం దాదాపు గెలిచినట్టే. ఇలా అతడు లక్ష్మణుని కార్యపు ప్రాముఖ్యాన్ని అందరి ఎదుటా స్థాపిస్తాడు. తమ్ముని శరీరంలో శల్యాలను చూసి అతని హర్షం దుఃఖంతో కలగలసింది — ఈ మానవీయమైన భావం రాముని పాత్రను సజీవం చేస్తుంది.

రాముడు ఇలా అన్నాడు — ‘దుష్కరమైన కర్మ చేసి నీవు పరమకల్యాణకరమైన కార్యం సాధించావు. కొడుకు హతుడైనందున ఈ రోజు రావణుడు యుద్ధంలో హతుడైనట్టే నేను భావిస్తున్నాను. ఈ రోజు శత్రువుపై నేను విజేతను, ఎందుకంటే ఆ దురాత్ముడు హతుడయ్యాడు. వీరుడా, అదృష్టవశాత్తు నీవు రణంలో క్రూరుడైన రావణుని కుడిచేతిని నరికేశావు, ఎందుకంటే అతడే అతనికి ఆశ్రయం. విభీషణుడూ హనుమంతుడూ కూడా రణంలో గొప్ప కార్యం చేశారు. మూడు పగళ్ళూ మూడు రాత్రులతో ఆ వీరుడు ఎలాగో పడగొట్టబడ్డాడు. ఈ రోజు నేను శత్రువులు లేనివాడనయ్యాను; రావణుడు తప్పకుండా బయలుదేరుతాడు. కొడుకు పడగొట్టబడ్డాడని విని అతడు గొప్ప సైన్యవ్యూహంతో బయలుదేరుతాడు. పుత్రవధతో తపిస్తూ బయలుదేరే, జయించరాని ఆ రాక్షసాధిపతిని గొప్ప సైన్యంతో చుట్టుముట్టి నేను చంపుతాను. లక్ష్మణా, నీవు రక్షకుడవై ఉండగా, ఇంద్రుని జయించిన అతడు యుద్ధంలో హతుడైనందున, సీతా భూమీ నాకు దుర్లభం కావు.’ ఇక్కడ రాముడు ఇంద్రజిత్తు వధను రావణుని కుడిచేతిని నరకడంతో పోలుస్తాడు — ఈ ఉపమానం రాజనీతిలో ప్రసిద్ధమైనది. విభీషణుని, హనుమంతుని సహాయాన్ని కూడా అతడు మరువడు; ఇలా అతడు అందరి శ్రేయస్సునూ అంగీకరిస్తాడు. ‘బలవ్యూహేన మహతా’ (గొప్ప సైన్యవ్యూహంతో) అనే పాదం ముద్రణలో రెండుసార్లు కనిపిస్తుంది, అది అలాగే ఉంచబడింది. రాముడు శత్రువు మనస్సును చక్కగా ఎరుగును — పుత్రశోకం అతనిని క్రోధంతో యుద్ధానికి ప్రేరేపిస్తుంది. ‘త్వయా నాథేన’ (నీవు రక్షకుడవై ఉండగా) అనే పదంతో రాముడు లక్ష్మణుని తన రక్షకునిగా భావిస్తున్నాడు — ఇది పరమసమ్మానం. ‘అహోరాత్రైస్త్రిభిః’ (మూడు పగళ్ళూ రాత్రులతో) అనే పదంతో ఇంద్రజిత్తుతో జరిగిన యుద్ధపు దీర్ఘత సూచించబడుతుంది — మూడు పగళ్ళూ మూడు రాత్రులూ. ‘నిరమిత్రః కృతోఽస్మ్యద్య’ (ఈ రోజు శత్రువులు లేనివాడనయ్యాను) అనే వాక్యం రాముని ఆత్మవిశ్వాసాన్ని చూపిస్తుంది; ఇంద్రజిత్తు హతుడయ్యాక రావణుడు దాదాపు ఒంటరివాడే. ఈ భాగంలోని చాలా శ్లోకాలు వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి.

ఆ రాఘవుడు తమ్ముని ఓదార్చి, కౌగిలించుకొని, సంతోషంతో సుషేణుని పిలిచి ఇలా అన్నాడు — ‘మహాప్రాజ్ఞుడా, మిత్రుల పట్ల ప్రేమ గల ఈ సౌమిత్రి శల్యరహితుడు కావాలి; అతడు పూర్తిగా స్వస్థుడయ్యేలా నీవు చికిత్స చెయ్యి. విభీషణునితో సహా సౌమిత్రిని త్వరగా శల్యరహితుని చెయ్యి. చెట్లతో పోరాడే శూరులైన భల్లూకవానర సైన్యాలలో శల్యాలు గుచ్చుకొని గాయాలతో ఇక్కడ పోరాడుతున్న మిగతావారందరినీ కూడా నీవు ప్రయత్నపూర్వకంగా సుఖంగా ఉండేలా చెయ్యి.’ రాముడు ఇలా చెప్పగా మహాత్ముడైన వానరయూథపతి సుషేణుడు లక్ష్మణునికి ముక్కు ద్వారా పరమౌషధాన్ని ఇచ్చాడు. దాని వాసన పీల్చి లక్ష్మణుడు శల్యరహితుడయ్యాడు, వేదన తొలగి గాయాలు మానిపోయాయి. తరువాత రాఘవుని ఆజ్ఞతో అతడు విభీషణుడు మొదలైన మిత్రులకూ వానరముఖ్యులందరికీ చికిత్స చేశాడు. అప్పుడు శల్యాలు తొలగి, అలసట పోయి, సహజస్థితికి వచ్చిన సౌమిత్రి క్షణంలోనే జ్వరం విడిచి అక్కడ ఆనందించాడు. రాముడు తన తమ్ముని గురించిన చింతలో ఇతరుల గురించిన చింతను విడువడు — సైనికులందరూ చికిత్సకు అర్హులు. సుషేణుడు వానరుల వైద్యుడు, అతని ఔషధం ముక్కు ద్వారానే ప్రయోగించబడుతుంది — వాసన మాత్రంతోనే శల్యాలు బయటికి వస్తాయి, గాయాలు మానుతాయి. ఇది దివ్యౌషధం వంటిది. ఇరవై ఒకటవ శ్లోకంలో ముద్రణ ‘విశల్యోఽయమ్’ (ఇతడు శల్యరహితుడు) అని స్పష్టంగా చదువుతుంది (సమీక్షిత పాఠంలో ‘సశల్యః’ — శల్యాలు గలవాడు); ఇక్కడ ‘విశల్యః’ అనే దానిని సాధించవలసిన రూపంగా — ‘శల్యరహితుడు కావాలి’ అని — అన్వయించుకోవాలి, తరువాత ‘విశల్యః క్రియతామ్’ (శల్యరహితుని చెయ్యి) అని ఉన్నట్టే. క్షణంలో ఆరోగ్యం పొందడం లక్ష్మణుని యుద్ధపు తరువాతి మెట్టుకు సిద్ధం చేస్తుంది. సుషేణుడు వానరులలో ప్రసిద్ధుడైన వైద్యుడు, ఓషధులు తెలిసినవాడు, సుగ్రీవుని మామ కూడా. ఇక్కడ ఔషధం అతని దగ్గరే ఉంది, దూరం నుండి తేవలసిన అవసరం లేదు. ఇది వైద్యుని ఆదర్శం — అతడు ఓపికతో అందరికీ చికిత్స చేస్తాడు. అతని నైపుణ్యంతో లక్ష్మణుడే కాదు, గాయపడిన యోధులందరూ ఆరోగ్యం పొందుతారు. ఈ భాగం యుద్ధంలో వైద్యుని ప్రాముఖ్యాన్ని చూపిస్తుంది. ‘నస్తః’ అనే పదానికి ముక్కు ద్వారా అని అర్థం. రాముని ఆదేశంలో విభీషణుని ప్రత్యేకంగా ప్రస్తావించారు — అతడు కూడా యుద్ధంలో గాయపడ్డాడు, ఇంద్రజిత్తు మూడు బాణాలతో అతని ముఖంపై కొట్టాడు. ఇలా మిత్రులందరి గురించీ చింతించడం రాముని స్వభావం.

అప్పుడే రాముడూ, వానరాధిపతి సుగ్రీవుడూ, విభీషణుడూ, పరాక్రమవంతుడైన భల్లూకపతి జాంబవంతుడూ, ఆరోగ్యంతో లేచిన సౌమిత్రిని చూసి సైన్యంతో సహా చాలాసేపు ఆనందంతో సంతోషించారు. మహాత్ముడైన దాశరథి రాముడు లక్ష్మణుని ఆ మహాదుష్కరమైన కర్మను ప్రశంసించాడు; ఇంద్రుని జయించినవాడు పడగొట్టబడ్డాడని విని వానరేంద్రుడు సుగ్రీవుడు కూడా యుద్ధరంగంలో సంతోషించాడు. ఈ రెండు శ్లోకాలూ దీర్ఘవృత్తాలలో ఉన్నాయి — మొదటిది వంశస్థం, రెండవది ఉపజాతి. సర్గ చివర అందరూ సంతోషంగా ఉన్నారు, యుద్ధపు చివరి భాగం కోసం ఎదురుచూపు కూడా ఉంది. ఇలా సర్గ ఆనందంతో ముగుస్తుంది, రావణుని రాక కోసం ఎదురుచూస్తున్నారు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकनवतितमः सर्गः॥ ९१॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి