సర్గ
రావణుని పుత్రశోకం, సీతావధకు ప్రయత్నం, సుపార్శ్వుడు అడ్డగించడం
ఇంద్రజిత్తు వధ వార్త, రావణుని మూర్ఛ, విలాపం, అతని భయంకరమైన క్రోధం, సీతను చంపడానికి కత్తితో పరుగెత్తడం, సీత విలాపం, సుపార్శ్వుని హితోపదేశం
ఇంద్రజిత్తు వధను గురించి విని, పౌలస్త్యుడైన రావణుని మంత్రులు దానిని బాగా నిర్ధారించుకొని త్వరగా దశగ్రీవునికి ఇలా తెలియజేశారు — ‘మహారాజా, విభీషణుని సహాయంతో లక్ష్మణుడు మేము చూస్తూండగానే మహాతేజస్వి అయిన నీ కుమారుని యుద్ధంలో చంపేశాడు. యుద్ధాలలో ఎన్నడూ ఓడిపోని శూరుడు, దేవేంద్రుని జయించిన నీ కుమారుడు, శూరుడైన లక్ష్మణునితో తలపడి హతుడయ్యాడు. అతడు లక్ష్మణుని బాణాలతో తృప్తిపరచి ఉత్తమలోకాలకు వెళ్ళాడు.’ ఇంద్రజిత్తు యొక్క ఆ ఘోరమైన, భయంకరమైన, దారుణమైన వధను గురించి విని రావణుడు గొప్ప మూర్ఛలో మునిగిపోయాడు. చాలాసేపటికి స్పృహ తెచ్చుకొని, రాక్షసశ్రేష్ఠుడైన ఆ రాజు పుత్రశోకంతో కలవరపడి దీనుడయ్యాడు. మంత్రులు ఆ వార్తను మెత్తగా చెప్పాలని కోరుకుంటున్నారు — ‘బాణాలతో తృప్తిపరచి’, ‘ఉత్తమలోకాలకు వెళ్ళాడు’ అని వీరునికి కలిగిన సద్గతిని వర్ణిస్తున్నారు. ‘విభీషణుని సహాయంతో’ అన్న ప్రస్తావన రావణుని మనస్సులో తమ్ముని ద్రోహాన్ని గుర్తుకు తెస్తుంది. ‘మేము చూస్తూండగానే’ అన్న మాట వారి సిగ్గును సూచిస్తుంది — చూస్తూ కూడా వారు కాపాడలేకపోయారు. రావణుని మూర్ఛ అతని పుత్రప్రేమ ఎంత లోతైనదో చూపిస్తుంది; కఠినుడైనా అతడు తండ్రే. మంత్రుల మాటలలో ‘శూరుడు శూరునితో తలపడి’ అన్న పదబంధంతో ఇద్దరి శౌర్యమూ అంగీకరించబడుతుంది — ఇంద్రజిత్తు బలహీనుని చేతిలో కాదు, శూరుని చేతిలోనే హతుడయ్యాడు. ఇలా వారు రాజు కోపం నుండి తమను తాము కాపాడుకోవడానికి కూడా ప్రయత్నిస్తున్నారు, ఎందుకంటే అశుభవార్త చెప్పినవాడు తరచుగా దండనకు గురవుతాడు. ఇలా శోకం మొదలవుతుంది.
ఇంద్రియాలు కలతపడిన అతడు ఇలా విలపించాడు — ‘హా రాక్షససేనానాయకా, నా బిడ్డా, మహాబలా, ఇంద్రుని జయించిన నీవు ఈనాడు లక్ష్మణునికి ఎలా వశమయ్యావు? కోపిస్తే నీవు బాణాలతో కాలుని, అంతకుని కూడా, మందరపర్వత శిఖరాలను కూడా భేదించగలవు కదా; ఇక యుద్ధంలో లక్ష్మణుడు ఒక లెక్కా? మహాబాహూ, నిన్ను ఈనాడు కాలధర్మానికి (మృత్యువుకు) చేర్చిన వైవస్వతుడైన యమరాజు ఇప్పుడు నాకు మరింత గౌరవనీయుడవుతున్నాడు — నా కుమారుని హరించగలిగినది ఆ యముడే. అమరగణాలన్నిటిలో కూడా మంచి యోధుల మార్గం ఇదే — యజమాని కోసం ప్రాణం విడిచిన పురుషుడు స్వర్గానికి వెళ్తాడు. ఈనాడు దేవగణాలన్నీ, లోకపాలకులూ, మహర్షులూ ఇంద్రజిత్తు హతుడయ్యాడని విని భయం లేకుండా సుఖంగా నిద్రిస్తారు. ఈనాడు ముల్లోకాలూ, అడవులతో కూడిన భూమి అంతా ఇంద్రజిత్తు ఒక్కడు లేక శూన్యంగా ఉన్నట్టు నాకు తోస్తోంది. ఈనాడు అంతఃపురంలో రాక్షసకన్యల రోదనను, కొండగుహలో ఆడ ఏనుగుల గుంపు ఘీంకారంలా, వినబోతున్నాను. శత్రుతాపనా, యువరాజపదవిని, లంకను, రాక్షసులను, నీ తల్లిని, నన్ను, నీ భార్యలను విడిచి ఎక్కడికి వెళ్ళిపోయావు? వీరా, నేను యమలోకానికి వెళ్ళినప్పుడు నీవు నాకు ప్రేతకార్యాలు చేయవలసి ఉండగా, నీవు దానికి విరుద్ధంగా ప్రవర్తిస్తున్నావు. సుగ్రీవుడూ, లక్ష్మణుడూ, రాఘవుడూ బ్రతికి ఉండగానే, నా గుండెలోని ముల్లును పెకలించకుండానే నీవు ఎక్కడికి వెళ్ళావు?’ ఈ విలాపంలో తండ్రి హృదయం బయటపడుతుంది. ‘యముడు గౌరవనీయుడు’ అన్నది వ్యంగ్యం — నా కుమారుని చంపగలిగినవాడు నిశ్చయంగా గొప్పవాడే. ‘విరుద్ధంగా ప్రవర్తిస్తున్నావు’ అన్న వాక్యంలో ప్రతి తండ్రి దుఃఖమూ ఉంది — కొడుకు తండ్రికి శ్రాద్ధం చేయాలి గాని, తండ్రి కొడుకుకు కాదు. ‘ముల్లును పెకలించకుండా’ అన్న పదంతో సీతాపహరణం వల్ల పుట్టిన వైరం ఇంకా తేలలేదని సూచించబడుతుంది. కుమారుని వీరమరణం స్వర్గాన్ని ఇస్తుందని అతడు తనను తాను ఓదార్చుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తాడు, కాని శోకం శమించదు. ఈ భాగంలో రావణుడు కుమారుని పరాక్రమాన్ని స్మరిస్తాడు — అతడు ఇంద్రుని జయించాడు, కాలాంతకులను కూడా భేదించగల సమర్థుడు. కాబట్టి లక్ష్మణుని చేతిలో అతని వధ రావణునికి నమ్మశక్యం కానిది. అతడు దేవతల సుఖనిద్రను ఊహించుకుంటాడు — ఇంద్రజిత్తు బ్రతికి ఉన్నప్పుడు వారు భయపడుతూ ఉండేవారు, ఇప్పుడు నిశ్చింతగా ఉన్నారు. ఈ ఆలోచన అతని శోకాన్ని తీవ్రం చేస్తుంది. అంతఃపురంలో రాక్షసస్త్రీల ఏడుపును, కొండగుహలో ఆడ ఏనుగుల ఘీంకారంలాంటిదాన్ని, అతడు ముందుగానే వింటున్నాడు. యువరాజు లేకపోవడంతో లంక భవిష్యత్తు అనిశ్చితమైనది; తల్లి మండోదరి, తండ్రి రావణుడు, భార్యలు — అందరూ అనాథలు. ఇదంతా అతడు ఒక్కొక్కటిగా లెక్కపెడుతున్నాడు. ‘మమ నామ త్వయా వీర’ అన్న శ్లోకంలో తండ్రి పట్ల కొడుకు కర్తవ్యం చెప్పబడింది — తండ్రి మరణిస్తే కొడుకు ప్రేతకార్యాలు చేస్తాడు. కాని ఈనాడు దానికి విపరీతం. ఇలా రావణుడు జీవితపు సహజక్రమం భగ్నమైనట్టు చూస్తున్నాడు.
ఇలా మొదలైన విలాపాలతో బాధపడుతున్న రాక్షసాధిపతి రావణుని పుత్రవిపత్తు వల్ల పుట్టిన మహాక్రోధం ఆవహించింది. స్వభావరీత్యానే కోపిష్ఠి అయిన అతనిని, ఎండాకాలంలో ప్రకాశించే సూర్యుని కిరణాలు మరింత మండించినట్టు, కుమారుని గురించిన మనోవేదనలు మరింత ప్రజ్వలింపజేశాయి. నుదుటిపై ముడిపడిన కనుబొమ్మలతో అతడు ప్రళయకాలంలో మొసళ్ళతో, మహాతరంగాలతో నిండిన సముద్రంలా ప్రకాశించాడు. కోపంతో ఆవులిస్తున్న అతని ముఖం నుండి, వృత్రాసురుని నోటి నుండి వలె, పొగతో కూడిన అగ్ని స్పష్టంగా మండుతున్నట్టు పైకి ఎగసింది. పుత్రవధతో పరితపిస్తూ క్రోధానికి వశమైన శూరుడైన రావణుడు బుద్ధితో ఆలోచించి వైదేహిని వధించాలని నిశ్చయించుకున్నాడు. స్వభావరీత్యా ఎర్రనైనవీ, క్రోధాగ్నితో మరింత ఎర్రబడినవీ అయిన అతని మహాఘోరమైన కళ్ళు జ్వలించాయి. స్వభావరీత్యానే ఘోరమైన అతని రూపం క్రోధాగ్నితో వ్యాపించి, కోపించిన రుద్రుని రూపంలా సమీపించరానిదయింది. కోపించిన అతని కళ్ళ నుండి, మండుతున్న దీపాల నుండి జ్వాలలతో కూడిన తైలబిందువులు రాలినట్టు, కన్నీటి బొట్లు రాలాయి. పళ్ళు కొరుకుతున్న అతని దంతధ్వని, దానవులు లాగుతూ మథిస్తున్న యంత్రం చేసే శబ్దంలా వినిపించింది. ప్రళయాగ్నిలా మహాక్రుద్ధుడైన అతడు ఏ ఏ దిక్కు వైపు చూశాడో, ఆ ఆ దిక్కులో రాక్షసులు భయంతో వణికిపోయి దాక్కున్నారు. చరాచరాలను మింగివేయాలనుకొనే అంతకునిలా కోపంతో అన్ని దిక్కులనూ చూస్తున్న అతని దగ్గరికి రాక్షసులు వెళ్ళలేకపోయారు. అప్పుడు పరమక్రుద్ధుడైన రాక్షసాధిపతి రావణుడు యుద్ధంలో వారిని స్థిరపరచాలని రాక్షసుల మధ్య ఇలా అన్నాడు. ఇక్కడ కవి క్రోధపు శారీరక లక్షణాలను క్రమంగా వర్ణిస్తాడు — ముడిపడిన కనుబొమ్మలు, నోటి నుండి అగ్ని, ఎర్రని కళ్ళు, కన్నీళ్ళు, పళ్ళు కొరకడం, చూపుతోనే భయం కలిగించడం. కన్నీటి బొట్లను దీపతైలపు బొట్లతో పోల్చడం విశేషం — శోకమూ క్రోధమూ ఒకేసారి, కన్నీళ్ళు కూడా అగ్నిమయాలే. అతని చూపు పడగానే రాక్షసులు కూడా దాక్కుంటారు — తనవారు కూడా అతని దగ్గరికి రాలేరు. ఇరవయ్యవ శ్లోకంలోనే సీతావధ బీజం నాటబడింది. పుత్రశోకం వివేకాన్ని ఎలా నశింపజేస్తుందో ఇక్కడ స్పష్టమవుతుంది. ఈ భాగంలోని చాలా శ్లోకాలు ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో మాత్రమే ఉన్నాయి. ఉపమానాల బాహుళ్యం గమనించదగినది — ఎండాకాలపు సూర్యుడు, ప్రళయసముద్రం, వృత్రుని ముఖం, రుద్రుడు, ప్రళయాగ్ని, అంతకుడు. ఇవన్నీ వినాశానికి ప్రతీకలు. పుత్రశోకం రావణునికి సంహారకరూపాన్ని తెచ్చిపెడుతోందని కవి చూపిస్తాడు. ‘స్వభావరీత్యా కోపిష్ఠి’ అన్న పదంతో క్రోధం అతని స్వభావమే అనీ, పుత్రశోకం కేవలం ఇంధనమనీ సూచించబడుతుంది. ‘స్వభావరీత్యా ఎర్రనైన’ కళ్ళు క్రోధంతో రెట్టింపు ఎర్రబడ్డాయి. పళ్ళు కొరికే శబ్దం సముద్రమథనంలో యంత్రం చేసిన శబ్దం వంటిది — ఈ ఉపమానం పురాణప్రసిద్ధమైన దేవదానవుల సముద్రమథనాన్ని గుర్తుకు తెస్తుంది. ప్రళయకాలంలో ప్రజలు దాక్కున్నట్టు, అతని చూపుకు భయపడి రాక్షసులు దాక్కుంటారు. చివరలో అతడు సైనికులను స్థిరపరచడానికి మాట్లాడతాడు — ఇది రాజు పాత్ర; శోకంలో ఉన్నా అతడు సైన్యానికి నాయకుడే. ఇరవయ్యవ శ్లోకంలో ‘వైదేహ్యా రోచయద్వధమ్’ (వైదేహి వధను నిశ్చయించుకున్నాడు) అని పఠించబడింది, ముప్పై నాలుగవ శ్లోకంలో మళ్ళీ ‘సీతాం హంతుం వ్యవస్యత’ (సీతను చంపడానికి సిద్ధపడ్డాడు) అని — ముద్రణలో ఈ ఆలోచన రెండుసార్లు వస్తుంది. సమీక్షిత సంస్కరణలో మాత్రం ఒక్కసారే. ఈ భాగంలో రావణుడు ఇంకా ఏమీ మాట్లాడడు, అతని రూపం మాత్రమే వర్ణించబడుతుంది — ఇలా కవి మాటలకు ముందే అతని భావాన్ని చూపిస్తాడు, దాంతో తరువాత వచ్చే మాట మరింత ప్రభావవంతమవుతుంది. ఇలా శోకం నుండి క్రోధం, క్రోధం నుండి మోహం, మోహం నుండి అధర్మసంకల్పం — మనస్సు పతనమయ్యే ఈ క్రమం ఇక్కడ స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.
రావణుడు అన్నాడు — ‘నేను వేలాది సంవత్సరాలు పరమమైన తపస్సు చేసి ఆయా సందర్భాలలో స్వయంభువైన బ్రహ్మను సంతోషపెట్టాను. ఆ తపస్సు ఫలితంగా, స్వయంభువు అనుగ్రహం వల్ల నాకు అసురుల నుండి గాని దేవతల నుండి గాని ఎన్నడూ భయం లేదు. బ్రహ్మ ఇచ్చిన, సూర్యునితో సమానమైన కాంతి గల నా కవచం దేవాసుర సంగ్రామాలలో వజ్రపు దెబ్బలకు కూడా ఛిన్నం కాలేదు. ఆ కవచం ధరించి రథంపై నిలిచిన నన్ను ఈనాడు ఈ యుద్ధంలో సాక్షాత్తు పురందరుడు (ఇంద్రుడు) అయినా ఎవడు ఎదిరించగలడు? అప్పుడు దేవాసుర సంగ్రామాలలో ఎంతో ప్రసన్నుడైన స్వయంభువు నాకు ఇచ్చిన బాణాలతో కూడిన ఆ మహాధనుస్సును — ఆ భయంకరమైన విల్లును — ఈనాడు మహాయుద్ధంలో రామలక్ష్మణుల వధ కోసమే వందలాది తూర్యనాదాలతో పైకి ఎత్తండి.’ ఇక్కడ రావణుడు తన తపస్సు ఫలాలను స్మరిస్తున్నాడు — కవచం, ధనుస్సు, అభయం. అతని ఆత్మవిశ్వాసం తపోబలం నుండి పుట్టింది. కాని బ్రహ్మ వరం దేవాసురుల నుండి మాత్రమే అభయం ఇస్తుంది, మనుష్యుల నుండి కాదు — ఈ విషయాన్ని తరువాతి సర్గలో రాక్షసస్త్రీలు గుర్తుచేస్తారు. ‘వందలాది తూర్యనాదాలతో పైకి ఎత్తండి’ అన్న వాక్యం ధనుస్సు గౌరవాన్నీ, యుద్ధయాత్ర ఉత్సవరూపాన్నీ సూచిస్తుంది. ఇక్కడ పుత్రశోకం ప్రతీకారంగా పరిణమిస్తోంది. రావణుని తపస్సు ప్రసిద్ధమైనది — పదివేల సంవత్సరాలు తపస్సు చేసి, ప్రతి వెయ్యి సంవత్సరాలకు ఒక తలను అగ్నిలో హోమం చేశాడని ఉత్తరకాండలో చెప్పబడింది. కాబట్టి ‘ఆయా సందర్భాలలో’ అన్న పదం ఆ ప్రసంగాన్ని సూచిస్తుంది. అతని కవచం వజ్రానికి కూడా అభేద్యమైనది — ఇంద్రుని వజ్రం కూడా దానిని ఛేదించలేకపోయింది. రావణుడు ఇక్కడ రెండు వస్తువులనే ఆశ్రయిస్తున్నాడు — కవచం, ధనుస్సు. ఇంద్రజిత్తు స్థానంలో ఇప్పుడు అతడు స్వయంగా యుద్ధం చేస్తాడు. అతని మాట సైనికుల మనస్సులో విశ్వాసం కలిగించే ఉద్దేశంతో కూడా చెప్పబడింది, ఎందుకంటే ఇంద్రజిత్తు మరణంతో వారు భయపడి ఉన్నారు. అతడు చెబుతున్నాడు — నేను స్వయంగా ఇంద్రుని నుండి కూడా భయం లేనివాడిని, కాబట్టి భయపడకండి.
పుత్రవధతో పరితపిస్తూ, క్రూరుడై క్రోధానికి వశమైన ఆ రావణుడు బుద్ధితో ఆలోచించి సీతను చంపడానికి సిద్ధపడ్డాడు. ఎర్రని కళ్ళు గలవాడూ, మహాఘోరుడూ, భయంకరంగా కనిపించేవాడూ, దీనుడూ అయిన అతడు దీనస్వరాలతో ఉన్న రాక్షసులందరినీ చూసి ఇలా అన్నాడు — ‘నా బిడ్డ వనవాసులైన వానరులను మోసగించడానికి మాయతో ఏదో ఒక దానిని చంపి, అక్కడ ‘ఇదిగో సీత’ అని చూపించాడు. దానిని నేను నిజంగానే చేస్తాను, అది నాకు ప్రియం కూడా. ఆ క్షత్రబంధువును (అధముడైన క్షత్రియుని) అనుసరించే వైదేహిని నశింపజేస్తాను.’ మంత్రులతో ఇలా చెప్పి అతడు ఉత్తమగుణాలు గల, నిర్మలాకాశంలా ప్రకాశించే ఖడ్గాన్ని వెంటనే పట్టుకొని పైకి ఎత్తాడు. పుత్రశోకంతో మనస్సు అతిగా కలతచెందిన రావణుడు భార్యలతో, మంత్రులతో కలిసి వేగంగా బయలుదేరాడు. మహాక్రుద్ధుడైన అతడు కత్తి పట్టుకొని హఠాత్తుగా మైథిలి ఉన్న చోటికి వెళ్తున్నాడు; ఆ రాక్షసుని చూసి మంత్రులు సింహనాదాలు చేశారు. మహాక్రుద్ధుడైన ఆ రాక్షసుని చూసి వారు ఒకరినొకరు కౌగిలించుకొని ఇలా అన్నారు — ‘ఈనాడు ఇతనిని చూసి ఆ అన్నదమ్ములిద్దరూ తల్లడిల్లిపోతారు. కోపించిన ఇతడు నలుగురు లోకపాలకులను జయించాడు, ఇంకా ఎందరో శత్రువులను యుద్ధాలలో నేలకూల్చాడు. రావణుడు ముల్లోకాలలోని రత్నాలను తెచ్చి అనుభవిస్తున్నాడు; పరాక్రమంలో, బలంలో భూమిపై ఇతనికి సాటి ఎవరూ లేరు.’ వారు ఇలా మాట్లాడుకుంటూండగానే క్రోధంతో ఒళ్ళు మరచిన రావణుడు అశోకవనంలో ఉన్న వైదేహి వైపు పరుగెత్తాడు. హితం కోరే మిత్రులు అడ్డగిస్తున్నా, మహాక్రుద్ధుడైన అతడు ఆకాశంలో రోహిణి వైపు ఒక గ్రహం దూసుకుపోయినట్టు పరుగెత్తాడు. రాక్షసస్త్రీల కాపలాలో ఉన్న నిందారహితురాలైన మైథిలి శ్రేష్ఠమైన ఖడ్గాన్ని ధరించిన ఆ క్రుద్ధుడైన రాక్షసుని చూసింది. కత్తి పట్టుకొని, మిత్రులు ఎన్నోసార్లు అడ్డగిస్తున్నా వెనక్కి తిరగని అతనిని చూసి జనకుని కూతురు వ్యథ చెందింది. ఇంద్రజిత్తు మాయాసీతను చంపడం ఇంతకుముందు వానరులను మోహపెట్టడానికి చేసినది; ఇప్పుడు రావణుడు దానిని ‘నిజం’ చేయాలనుకుంటున్నాడు — ఇది ప్రతీకారపు అంధత్వం. ‘క్షత్రబంధువు’ అన్నది రాముని నింద — అధముడైన క్షత్రియుడు అని. మంత్రుల సింహనాదం ఆశ్చర్యం కలిగిస్తుంది — వారు అతనిని అడ్డగించడానికి కాదు, ప్రోత్సహించడానికే అరుస్తున్నారు, అతని బలాన్ని పొగుడుతున్నట్టు. రోహిణి వైపు క్రూరగ్రహం దూసుకుపోయే ఉపమానం సీత నిర్దోషత్వాన్నీ రావణుని క్రౌర్యాన్నీ చూపిస్తుంది. ఇలా సీత ప్రాణాలు సంకటంలో పడ్డాయి. ఇక్కడ రావణుని మంత్రుల మాటలు విచిత్రమైనవి — వారు అతని బలాన్ని ప్రశంసిస్తారు, రామలక్ష్మణుల వ్యథను ఊహిస్తారు, కాని స్త్రీవధలోని అధర్మాన్ని గురించి మాట్లాడరు. దీనితో రాక్షససభ యొక్క నైతికపతనం సూచించబడుతుంది — రాజు కోరికే ధర్మం. లోకపాలకులపై విజయం, ముల్లోకాల రత్నాల భోగం — ఇవి రావణుని పూర్వకీర్తికి చిహ్నాలు, ఇప్పుడు అర్థం లేనివి. అతడు భార్యలతో కలిసి బయలుదేరుతాడు — బహుశా అతనిని అడ్డగించడానికే అతని భార్యలు కూడా వెంట వెళ్తున్నారు. ‘ఉత్తమగుణాలు గల, నిర్మలాకాశంలా ప్రకాశించే’ అన్న ఖడ్గవర్ణన — నిర్మలమైన ఆకాశంలా మెరిసే కత్తి — వైరుధ్యం ద్వారా అతని ఉద్దేశంలోని మాలిన్యాన్ని చూపిస్తుంది. హితం కోరే మిత్రులు అతనిని వారిస్తారు, కాని అతడు వినడు; క్రోధం బుద్ధిని నశింపజేస్తుంది. ‘దీనో దీనస్వరాన్’ అన్న రెండు పదాలతో రావణుని దైన్యమూ సైనికుల దైన్యమూ సమానమని సూచించబడుతుంది — అందరూ శోకంతో పీడితులే. అయినా రావణుని దైన్యం త్వరలోనే క్రూరత్వంగా మారుతుంది. ఈ సందర్భంలో సీత రాక్షసస్త్రీల మధ్య అశోకవనంలోనే ఉంది. రావణుడు కత్తి పట్టుకొని అక్కడికి పరుగెత్తుతాడు, మంత్రులూ భార్యలూ వెంట వెళ్తారు — ఈ దృశ్యం నాటకీయమైనది. పాఠకుడు సీత ప్రాణాల గురించి ఆందోళన చెందుతాడు. కవి రావణుని గమనాన్ని ‘వేగంగా’, ‘హఠాత్తుగా’, ‘పరుగెత్తాడు’, ‘దూసుకుపోయాడు’ అన్న మాటలతో మళ్ళీ మళ్ళీ వర్ణిస్తాడు, దానితో త్వరా భయమూ పెరుగుతాయి. సీత దూరం నుండే కత్తి పట్టుకున్న అతనిని చూస్తుంది, ఆమె వ్యథ తరువాతి భాగంలో విలాపరూపంలో వ్యక్తమవుతుంది. నలభయ్యవ శ్లోకంలో ‘విచుక్రుశుః’ (అరిచారు) అన్నది మంత్రుల నాదం, కాని సీతకు అది భయకారణం.
దుఃఖంలో మునిగిన సీత విలపిస్తూ ఇలా అన్నది — ‘ఈ దుర్బుద్ధి నా మీద కోపంతో స్వయంగా పరుగెత్తుకు వస్తున్న తీరు చూస్తే, భర్త గల నన్ను అనాథను చంపినట్టు చంపబోతున్నాడు. భర్తనే అనుసరించే నన్ను ‘నా భార్యవు కా’ అని ఇతడు ఎన్నోసార్లు ప్రేరేపించాడు; నేను నిశ్చయంగా తిరస్కరించాను. నేను అంగీకరించకపోవడంతో ఇతడు స్పష్టంగా నిరాశ పొంది, క్రోధమోహాలలో మునిగి నన్ను చంపడానికి సిద్ధపడ్డాడు. లేదా ఈ అనార్యుడు నా కారణంగా నరశ్రేష్ఠులైన ఆ అన్నదమ్ములు రామలక్ష్మణులను ఈనాడు యుద్ధంలో నేలకూల్చాడేమో. ఎందుకంటే సంతోషంతో ప్రియవార్త చాటుతూ అరుస్తున్న అనేకమంది రాక్షసుల భయంకరమైన మహానాదం నేను విన్నాను. అయ్యో, ఛీ, ఈ రాజకుమారుల వినాశానికి నేనే కారణం. లేదా పాపనిశ్చయుడైన ఈ రౌద్ర రాక్షసుడు పుత్రశోకంతో రామలక్ష్మణులను చంపకుండానే నన్ను చంపబోతున్నాడేమో. అల్పబుద్ధినైన నేను హనుమంతుని ఆ మాట చేయలేదు; అప్పుడు నేను ఎవరికీ ఓడిపోకుండా అతని వీపుపై ఎక్కి వెళ్ళి ఉంటే, ఈనాడు భర్త ఒడిలో ఉంటూ ఇలా శోకించేదాన్ని కాను. ఏకైక పుత్రుడు గల కౌసల్య యుద్ధంలో కొడుకు నశించాడని విన్నప్పుడు ఆమె హృదయం బద్దలవుతుందని అనుకుంటాను. ఆమె ఏడుస్తూ ఆ మహాత్ముని జన్మనూ, బాల్యాన్నీ, యౌవనాన్నీ, ధర్మకార్యాలనూ, రూపాన్నీ స్మరించుకుంటుంది. కొడుకు హతుడైతే ఆశ లేక, స్పృహ కోల్పోయి, శ్రాద్ధం చేసి ఆమె నిశ్చయంగా అగ్నిలో ప్రవేశిస్తుంది, లేదా నీటిలో ప్రవేశిస్తుంది. ఎవరి కారణంగా కౌసల్య ఈ శోకాన్ని అనుభవించబోతోందో, ఆ పాపనిశ్చయురాలూ దుష్టురాలూ అయిన గూనిది మంథరకు ఛీ.’ సీత విలాపంలో అనేక భావాలున్నాయి — తన మృత్యువు గురించిన భయం కాదు, రామలక్ష్మణుల గురించిన చింత, హనుమంతుని మాట పాటించనందుకు పశ్చాత్తాపం, కౌసల్య దుఃఖం గురించిన ఊహ, మంథరపై నింద. సుందరకాండలో హనుమంతుడు ఆమెను తన వీపుపై ఎక్కించుకొని రాముని దగ్గరికి తీసుకువెళ్ళాలనుకున్నాడు, కాని ఆమె పరపురుషస్పర్శను కోరక నిరాకరించింది — దాని స్మరణ ఇక్కడ ఉంది. ‘భర్త గల నన్ను అనాథలా’ అన్న విరోధం ఆమె పట్ల కరుణను పెంచుతుంది. ఆమె తన దుఃఖాన్ని మరచి అత్తగారి దుఃఖాన్ని గురించి ఆలోచిస్తుంది — ఇది ఆమె శీలపు ఔన్నత్యం. సమస్త దుఃఖానికీ మూలం మంథర అని ఆమె భావిస్తుంది. ‘ఇలా విలపిస్తున్న తపస్విని మైథిలిని చూసి’ అన్న వాక్యం అరవయ్యవ శ్లోకంలో మొదలై తరువాతి భాగంలో పూర్తవుతుంది. సీత మొదటి ఆలోచన — ఇతడు నన్ను చంపుతాడు, ఎందుకంటే నేను తిరస్కరించాను. రెండవది — లేదా రామలక్ష్మణులు హతులయ్యారేమో, ఎందుకంటే రాక్షసుల హర్షనాదం వినిపించింది. నిజానికి ఆ నాదం మంత్రుల సింహనాదం, విజయఘోష కాదు, కాని సీతకు అది తెలియదు. మూడవది — పుత్రశోకంతో ఇతడు నన్ను చంపుతున్నాడు. ఇలా ఆమె మూడు వికల్పాలను ఆలోచిస్తుంది, అన్నీ దుఃఖకరమైనవే. కౌసల్య విషయంలో ఆమె ఊహ విస్తృతమైనది — జన్మ, బాల్యం, యౌవనం, ధర్మకార్యాలు, రూపం స్మరించుకొని ఏడవడం, శ్రాద్ధం, అగ్నిప్రవేశం లేదా జలప్రవేశం. ఇక్కడ రాముని తల్లి పట్ల సీతకున్న ప్రేమా గౌరవమూ కనిపిస్తాయి. మంథరపై ఆమె కోపం — ఆమెయే వనవాసానికి కారణం, వనవాసమే అపహరణకు కారణం. ఇలా సమస్త దుఃఖపు పరంపరను ఆమె వెతికి పట్టుకుంటుంది. ‘అల్పబుద్ధినైన నేను’ అన్న ఆత్మనింద ఆమె దుఃఖపు లోతును చూపిస్తుంది. అప్పటి ఆ నిర్ణయం ధర్మానుసారమైనదే అయినా, ఆమె తన నిర్ణయాన్ని మళ్ళీ తరచి చూసుకుంటుంది. ‘భర్త ఒడిలో ఉంటూ’ అన్న పదంతో ఆమె ఏకైక కోరిక వ్యక్తమవుతుంది — భర్త దగ్గర ఉండడం. ఆమె విలాపం సుదీర్ఘమైనది, కాని దానిలో రావణుని ఉద్దేశించి ఒక్క యాచనాపదం కూడా లేదు — ఆమె ప్రాణభిక్ష అడగదు.
చంద్రుడు లేక గ్రహానికి వశమైన రోహిణిలా విలపిస్తున్న తపస్విని మైథిలిని చూసి, ఈ మధ్యలో రావణుని అమాత్యుడూ, శీలవంతుడూ, పవిత్రుడూ, మేధావీ అయిన సుపార్శ్వుడు, ఇతర మంత్రులు వారిస్తున్నా, రాక్షసశ్రేష్ఠుడైన రావణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘దశగ్రీవా, సాక్షాత్తు వైశ్రవణుని (కుబేరుని) తమ్ముడవైన నీవు క్రోధంతో ధర్మాన్ని విడిచిపెట్టి వైదేహిని ఎలా చంపాలనుకుంటున్నావు? వీరా, రాక్షసేశ్వరా, వేదవిద్యావ్రతాలు పూర్తిచేసి స్నాతకుడవైన, స్వధర్మంలో నిరతుడవైన నీవు స్త్రీవధను ఎందుకు తలపెడుతున్నావు? రాజా, రూపసంపన్న అయిన ఈ మైథిలిని ఒక్కసారి చూడు; మాతో కలిసి యుద్ధంలో ఆ రాఘవుని మీదే నీ క్రోధాన్ని ప్రయోగించు. ఈనాడు కృష్ణపక్ష చతుర్దశి; నీవు ఈనాడే సన్నాహం చేసి, రేపు అమావాస్యనాడు సైన్యంతో కలిసి విజయం కోసం బయలుదేరు. శూరుడవూ, ధీమంతుడవూ, రథికుడవూ, ఖడ్గధారివీ అయిన నీవు శ్రేష్ఠమైన రథాన్ని ఎక్కి దశరథుని కుమారుడైన రాముని చంపి మైథిలిని పొందుతావు.’ దురాత్ముడైన ఆ రావణుడు మిత్రుడు నివేదించిన ఆ ధర్మయుక్తమైన మాటను అంగీకరించి ఇంటికి వెళ్ళాడు; ఆ తరువాత పరాక్రమవంతుడైన అతడు మిత్రులతో కలిసి మళ్ళీ సభకు వెళ్ళాడు. సుపార్శ్వుని ఉపదేశం చతురమైనది — అతడు రావణునికి అతని వంశాన్నీ, విద్యనూ, వ్రతాన్నీ గుర్తుచేస్తాడు, స్త్రీవధలోని అధర్మాన్ని చూపిస్తాడు, తరువాత క్రోధానికి సరైన లక్ష్యంగా రాముని నిర్దేశిస్తాడు. ‘ఒక్కసారి చూడు’ అన్న పదంతో అతడు సీత సౌందర్యాన్ని గుర్తుచేస్తాడు — అంటే, ఆమెను చంపి నీవు ఏమి పొందుతావు? అమావాస్య ప్రస్తావన యుద్ధానికి కాలనిర్ణయం. ఇతర మంత్రులు వారిస్తున్నా అతడు మాట్లాడతాడన్నది అతని ధైర్యాన్నీ సత్యవాదిత్వాన్నీ సూచిస్తుంది. చివరకు రావణుడు ధర్మయుక్తమైన మాటను అంగీకరిస్తాడు — అతని చరిత్రలో ఇది అరుదైన క్షణం. చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో రచించబడింది. సుపార్శ్వుడు ‘శీలవంతుడు, పవిత్రుడు, మేధావి’ అన్న మూడు విశేషణాలతో వర్ణించబడ్డాడు — అతడు రావణుని హితైషి అయిన మంత్రి, ముఖస్తుతి చేసేవాడు కాదు. ఈ ఉపదేశపు ఫలం సీత ప్రాణరక్షణ. ఇలా సర్గ రావణుని సభాప్రవేశంతో ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో అతడు సైన్యాన్ని యుద్ధానికి పంపుతాడు. సుపార్శ్వుడు రావణుని ‘వేదవిద్యావ్రతస్నాతుడు’ అని సంబోధిస్తాడు — రావణుడు బ్రాహ్మణకులంలో పుట్టినవాడు, పులస్త్యుని మనుమడు, వేదాధ్యయనం చేసినవాడు. ‘స్వధర్మంలో నిరతుడు’ అని కూడా. ఇలా అతడు రావణుని ఆత్మగౌరవాన్ని మేల్కొలుపుతాడు, దానివల్ల అతడు నీచకర్మ నుండి వెనుదిరుగుతాడని. స్త్రీవధ శాస్త్రాలలో మహాపాపం, ముఖ్యంగా జ్ఞానికి.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्विनवतितमः सर्गः॥ ९२॥