॥वाल्मीकिरामायणम् యుద్ధకాండ · 93వ సర్గ

యుద్ధకాండ

సర్గ

శ్రీరాముడు రాక్షససేనను సంహరించడం

రావణుడు సైన్యాన్ని పంపడం, వానరరాక్షసుల తుములయుద్ధం, రక్తనదులు, గాంధర్వాస్త్రంతో మోహితులైన రాక్షసులు, రామచక్రం, పగటిలో ఎనిమిదవ భాగంలో సైన్యవినాశం, దేవతల స్తుతి

దీనుడూ పరమదుఃఖితుడూ అయిన రాజు రావణుడు సభలో ప్రవేశించి, కోపించిన సింహంలా బుసలు కొడుతూ ప్రధాన ఆసనంపై కూర్చున్నాడు. పుత్రవిపత్తుతో కృశించిన మహాబలుడైన ఆ రావణుడు ఆ సేనాముఖ్యులందరితో చేతులు జోడించి ఇలా అన్నాడు — ‘మీరంతా ఏనుగులతో, గుర్రాలతో పూర్తిగా చుట్టుముట్టబడి, రథసమూహాలతో, కాల్బలంతో శోభిల్లుతూ బయలుదేరండి. యుద్ధంలో ఒంటరి రాముని చుట్టుముట్టి, వర్షాకాలంలో మేఘాలు వలె బాణవర్షాలు కురిపిస్తూ అతనిని చంపండి. లేదా మహాయుద్ధంలో మీ వాడి బాణాలతో శరీరం ఛిద్రమైన రాముని రేపు నేను లోకం చూస్తూండగా చంపుతాను.’ రాక్షసేంద్రుని ఈ మాటను స్వీకరించి ఆ రాక్షసులు వేగవంతమైన రథాలతో, నానావిధ సేనాదళాలతో కలిసి బయలుదేరారు. ఇక్కడ రావణుడు ‘చేతులు జోడించి’ అన్న వర్ణన విచిత్రమైనది — రాజు సైనికులను అంజలి ఘటించి ప్రార్థిస్తున్నాడు. దీనితో అతని దైన్యమూ, సైనికుల సహాయం అతనికి అవసరమన్న విషయమూ సూచించబడతాయి. ఇంద్రజిత్తు లేకపోవడంతో అతడు తన సైన్యపు అనుగ్రహాన్ని యాచిస్తున్నాడు. సింహపు ఉపమానం క్రోధాన్నీ దైన్యాన్నీ ఒకేసారి చూపిస్తుంది — గాయపడినా సింహం సింహమే. ‘ఒంటరి రాముని’ అన్న పదం రావణుడు రాముడినే ప్రధానశత్రువుగా భావిస్తున్నాడని సూచిస్తుంది. ముందటి సర్గలో సుపార్శ్వుడు అమావాస్యనాడు బయలుదేరమని చెప్పాడు; ఇప్పుడు రావణుడు మొదట సైన్యాన్ని పంపుతూ, తాను రేపు వస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాడు. రావణుని మాటలో రెండు వికల్పాలున్నాయి — సైన్యమే రాముని చంపాలి, లేదా సైన్యం బాణాలతో అతని శరీరాన్ని ఛిద్రం చేయాలి, తరువాత నేను అతనిని చంపుతాను. ఇలా అతడు మొదట తన సైనికులను యుద్ధంలో నియోగిస్తున్నాడు. సభలో అతని ఆసనం ‘ప్రధానమైనది’ — శోకంలో ఉన్నా అతడు రాజే. అతడు సింహాసనంపై కూర్చొని ఆజ్ఞ ఇస్తున్నాడు.

ఆ రాక్షసులందరూ పరిఘలను, పట్టిసాలను, బాణాలను, కత్తులను, ప్రాణాంతకమైన గండ్రగొడ్డళ్ళను వానరులపై విసిరారు. వానరులు కూడా చెట్లను, కొండలను రాక్షసులపై విసిరారు. సూర్యోదయ సమయానికి రాక్షసులకూ వానరులకూ మధ్య మహాభయంకరమైన ఆ తుములసంగ్రామం జరిగింది. వానరులూ రాక్షసులూ చిత్రమైన గదలతో, ప్రాసలతో, కత్తులతో, గండ్రగొడ్డళ్ళతో యుద్ధంలో ఒకరినొకరు కొట్టుకున్నారు. ఇలా యుద్ధం సాగుతుండగా రాక్షసుల, వానరుల రక్తప్రవాహాలతో ఎంతో గొప్పగా లేచిన అద్భుతమైన ధూళి అణిగిపోయింది. ఏనుగులూ రథాలూ ఒడ్డులుగా, బాణాలు చేపలుగా, ధ్వజాలు చెట్లుగా — ఇలా శవసమూహాలను మోసుకుపోతూ రక్తనదులు ప్రవహించాయి. అప్పుడు రక్తప్రవాహంలో తడిసిన ఆ వానరులందరూ మళ్ళీ మళ్ళీ ఎగిరి దూకుతూ యుద్ధంలో ధ్వజాలను, కవచాలను, రథాలను, గుర్రాలను, నానావిధ ఆయుధాలను విరగ్గొట్టారు. వానరులు రాక్షసుల జుట్టును, చెవులను, నుదుళ్ళను, ముక్కులను వాడి పళ్ళతో, గోళ్ళతో కోసివేశారు. యుద్ధంలో ఒక్కొక్క రాక్షసుని మీదికి, పండ్లచెట్టు మీదికి పక్షులు దూకినట్టు, వందమంది వానరశ్రేష్ఠులు దూకారు. అప్పుడు పర్వతాల వంటి రాక్షసులు బరువైన గదలతో, ప్రాసలతో, కత్తులతో, గండ్రగొడ్డళ్ళతో భయంకరులైన వానరులను చంపారు. రాక్షసుల చేతిలో చావుదెబ్బలు తింటున్న వానరుల ఆ మహాసైన్యం శరణ్యుడైన దశరథపుత్రుడు రాముని శరణు వేడింది. రక్తనది రూపకం విస్తృతమైనది — ఏనుగులూ రథాలూ ఒడ్డులు, బాణాలు చేపలు, ధ్వజాలు ఒడ్డున ఉన్న చెట్లు, శవాలు కొట్టుకుపోయే దుంగల సమూహాలు. దీనితో యుద్ధపు భీషణత ఒకే చిత్రంలో ప్రదర్శించబడుతుంది. ధూళి రక్తంతో అణిగిందన్నది విరోధాభాసం — భూమి నీటితో కాదు, రక్తంతో తడిసింది. వానరులు తమ స్వభావం ప్రకారం పళ్ళతో, గోళ్ళతో యుద్ధం చేస్తారు; పండ్లచెట్టుపై పక్షుల వలె వారు ఒక్కొక్క రాక్షసునిపై వందలుగా దాడి చేస్తారు. కాని రాక్షసులు కూడా బలవంతులు, కాబట్టి చివరకు వానరులు రాముడినే శరణు వేడతారు — ‘శరణ్యుడు’ అన్నది రాముని స్వభావం. ఈ భాగంలో యుద్ధం సూర్యోదయంతో మొదలవుతుంది — అంటే రావణుని ఆజ్ఞ రాత్రే ఇవ్వబడింది, సైన్యం తెల్లవారగానే బయలుదేరింది. యుద్ధపు మొదటి భాగం వానరుల పక్షం — వారు రథాలను, ధ్వజాలను విరగ్గొడతారు, రాక్షసులను పళ్ళతో గోళ్ళతో వికృతం చేస్తారు. రెండవ భాగం రాక్షసుల పక్షం — వారు గదలు మొదలైనవాటితో వానరులను చంపుతారు. మూడవ భాగం రాముని ప్రవేశం. ఇలా కవి యుద్ధగతిని మూడు మెట్లలో చూపిస్తాడు. వానరుల శరణాగతి రాముని జోక్యానికి కారణం — తన సైనికులు ఆపదలో ఉన్నప్పుడే అతడు స్వయంగా యుద్ధంలో ప్రవేశిస్తాడు. ఇది నాయకుని ఆదర్శం. ‘ఆప్లుత్యాప్లుత్య’ (మళ్ళీ మళ్ళీ ఎగిరి) అన్న ద్విరుక్తి వానరులు పదేపదే ఎగరడాన్నీ, వారి చాపల్యాన్నీ సూచిస్తుంది. యుద్ధారంభంలో లేచిన ధూళి ఆకాశాన్ని కప్పివేసింది; రక్తప్రవాహంతో ఆ ధూళి అణిగింది — దీనితో రక్తం ఎంత పారిందో ఊహించవచ్చు. ఒక రాక్షసునిపై వందమంది వానరులు — ఈ సంఖ్య వానరుల బాహుళ్యాన్నీ, రాక్షసుల భారీకాయాన్నీ సూచిస్తుంది, ఎందుకంటే ఒక రాక్షసుని జయించడానికి వందమంది వానరులు అవసరమయ్యారు. ఇలా వానరుల పరాక్రమం కూడా గొప్పదే, కాని రాముని బలం లేకుండా వారు రాక్షసులను జయించలేరు.

అప్పుడు మహాతేజస్వీ పరాక్రమవంతుడూ అయిన రాముడు ధనుస్సు పట్టుకొని రాక్షససైన్యంలో ప్రవేశించి బాణవర్షం కురిపించాడు. ఆకాశంలో సూర్యుని మేఘాలు చేరలేనట్టు, బాణాగ్నితో దహిస్తున్న ఆ రాముని మహాఘోరులైన రాక్షసులు సమీపించలేకపోయారు. నిశాచరులు యుద్ధంలో రాముడు చేసిన అతిఘోరమైన, అసాధ్యమైన కార్యాలనే చూశారు గాని రాముని చూడలేదు. మహాసైన్యాన్ని కదిలిస్తూ, మహారథులను చెండాడుతున్న రాముని, అడవిలో వీచే గాలిని చూడలేనట్టు, వారు చూడలేకపోయారు. బాణాలతో తెగిన, చీలిన, కాలిన, విరిగిన, ఆయుధాలతో పీడించబడిన తమ సైన్యాన్నే వారు చూశారు గాని, వేగంగా పనిచేస్తున్న రాముని చూడలేదు. ఇంద్రియవిషయాలలో నెలకొని ఉన్న భూతాత్మను (జీవాత్మను) ప్రజలు చూడలేనట్టు, శరీరాలపై దెబ్బలు కొడుతున్న రాఘవుని వారు చూడలేకపోయారు. ‘ఇదిగో వీడు ఏనుగుల దళాన్ని చంపుతున్నాడు, వీడు మహారథులను చంపుతున్నాడు, వీడు వాడి బాణాలతో గుర్రాలతో పాటు కాల్బలాన్ని చంపుతున్నాడు’ అంటూ ఆ రాక్షసులందరూ యుద్ధంలో ఒకరినొకరు రాముని లాంటివారని భావించి, రాఘవునితో పోలిక వల్ల కోపించి పరస్పరం చంపుకున్నారు. మహాత్ముడైన రాముడు ప్రయోగించిన శ్రేష్ఠమైన గాంధర్వాస్త్రంతో మోహితులైన వారు, సైన్యాన్ని దహిస్తున్న రాముని కూడా చూడలేకపోయారు. ఆ రాక్షసులు యుద్ధంలో ఒకసారి వేలాది రాములను చూస్తారు, మళ్ళీ మహాయుద్ధంలో ఒక్క కాకుత్స్థునే చూస్తారు. ఆ మహాత్ముని ధనుస్సు యొక్క తిరుగుతున్న బంగారు కొనను కొరివిచక్రం (అలాతచక్రం) లాగా చూశారు గాని రాఘవుని చూడలేదు. శరీరమే నాభి (చక్రం మధ్యభాగం), బలమే జ్వాల, బాణాలే ఆకులు, ధనుస్సే కమ్మీ, అల్లెత్రాటి ధ్వనీ అరచేతి చప్పుడూ దాని ఘోష, తేజస్సూ బుద్ధీ మొదలైన గుణాలే కాంతి, దివ్యాస్త్రాల గుణాలే అంచు — ఇలా యుద్ధంలో రాక్షసులను సంహరిస్తున్న ఆ రామచక్రాన్ని ప్రజలు కాలచక్రంలా చూశారు. ఇక్కడ కవి రాముని అదృశ్యతను తాత్త్వికమైన ఉపమానంతో వర్ణిస్తాడు — ఆత్మ ఇంద్రియవిషయాలలో ఉన్నా కనిపించనట్టే, రాముడు శత్రుశరీరాలపై దెబ్బలు కొడుతున్నా కనిపించడు. గాంధర్వాస్త్రపు ప్రభావం మాయ వంటిది — రాక్షసులు తమవారినే రాముడని భావించి చంపుతారు. రామచక్రపు రూపకం విస్తృతమైనదీ పొందికైనదీ — చక్రంలోని ప్రతి అవయవమూ రాముని ఏదో ఒక గుణానికో అంగానికో ప్రతిరూపం. ఇది కాలచక్రంలా తప్పించుకోలేనిది. ఇంతకుముందు ఇంద్రజిత్తు మాయతో అదృశ్యుడై యుద్ధం చేశాడు; ఇప్పుడు రాముడు ధర్మాస్త్రంతో అదృశ్యుడయ్యాడు — ఈ వైరుధ్యం గమనించదగినది. ‘ఇంద్రియవిషయాలలో నెలకొన్న భూతాత్మను ప్రజలు చూడలేనట్టు’ అన్న ఉపమానం ఉపనిషత్తుల భావాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — ఆత్మ అంతటా ఉంటుంది, అన్నీ చేస్తుంది, కాని కంటికి కనిపించదు. ఇలా రాముడు పరమాత్మకు ప్రతీక అని సూచించబడుతుంది. ‘అడవిలో వీచే గాలి’ అన్నది మరో ఉపమానం — గాలి చెట్లను కదిలిస్తుంది, కాని స్వయంగా కనిపించదు; దాని పని ద్వారానే అది తెలుస్తుంది. ‘సూర్యుని మేఘాలు వలె’ — మేఘాలు సూర్యుని చేరలేవు. ఇలా మూడు ఉపమానాలతో రాముని అప్రాప్యతా అదృశ్యతా దృఢపరచబడతాయి. రాక్షసులు పరస్పరం చంపుకోవడం అస్త్రపు భయానకఫలం — వారు తమ సైన్యం చేతనే నశిస్తారు. రాముని ధనుస్సు బంగారు కొన కొరివిచక్రంలా తిరుగుతుంది — ధనుస్సును ఎడతెరపి లేకుండా లాగడమూ వదలడమూ సూచించబడుతుంది. రాక్షసులు ‘వీడు చంపుతున్నాడు’ అని మూడుసార్లు అంటారు — ఏనుగులను, రథాలను, కాల్బలాన్ని — ప్రతి సైనికుని రాముడని భావిస్తూ. ఇలా వారి భ్రమ అంతటా వ్యాపించింది. ఒకసారి వెయ్యిమంది రాములు, ఒకసారి ఒక్కడు — ఇది కలలోలాంటి దృష్టిభ్రమ లక్షణం. కవి రాముని రూపాన్ని వర్ణించడు, అతని కార్యఫలాన్ని మాత్రమే; దీనితో అతని దివ్యత పెరుగుతుంది. ఈ భాగం యుద్ధకాండలోని ప్రసిద్ధ వర్ణనలలో ఒకటి.

వాయువేగం గల రథాల పదివేల దళం, బలిష్ఠమైన ఏనుగులు పద్దెనిమిది వేలు, రౌతులతో కూడిన గుర్రాలు పద్నాలుగు వేలు, రాక్షసుల కాల్బలం పూర్తిగా రెండు లక్షలు — కామరూపులైన రాక్షసుల ఈ సైన్యాలన్నీ పగటిలోని ఎనిమిదవ భాగంలో అగ్నిజ్వాలల వంటి బాణాలతో ఒక్క రాముని చేతనే హతమయ్యాయి. గుర్రాలు చచ్చి, రథాలు నశించి, ధ్వజాలు విరిగి, ఉత్సాహం చల్లారిన మిగిలిన నిశాచరులు లంకాపురికి పారిపోయారు. చచ్చిన ఏనుగులతో, కాల్బలంతో, గుర్రాలతో ఆ యుద్ధభూమి కోపించిన మహాత్ముడైన రుద్రుని క్రీడాభూమిలా అయింది. అప్పుడు గంధర్వులతో కూడిన దేవతలూ, సిద్ధులూ, పరమర్షులూ ‘సాధు సాధు’ (బాగుంది, బాగుంది) అంటూ రాముని ఆ కార్యాన్ని పూజించారు. పగటిలో ఎనిమిదవ భాగం దాదాపు నాలుగు ఘడియలు — హిందీ వ్యాఖ్యానంలో సుమారు గంటన్నర మాత్రమే అని వివరించబడింది. ఇంత తక్కువ కాలంలో ఒక్క యోధుడే ఇంత సైన్యాన్ని చంపుతాడు — ఇది అతిమానుషశక్తి. రుద్రుని క్రీడాభూమి అంటే రుద్రుడు నృత్యం చేసే శ్మశానం అని సూచన. సంఖ్యల స్పష్టత దీనిని యుద్ధపు చారిత్రక వర్ణనలా అనిపింపజేస్తుంది. రథాల వేగం వాయువంటిది, ఏనుగుల బలం గొప్పది — అయినా ఒక్కని చేతనే అవి హతమయ్యాయి. మిగిలిన నిశాచరులు ‘చల్లారినవారు’ — వారి యుద్ధేచ్ఛ నశించింది. దేవతల ‘సాధు సాధు’ అన్న ప్రశంస రాముని ధర్మయుద్ధానికి లభించిన ఆమోదం. ఈ సర్గ యొక్క ముఖ్యసందేశం — రాముడు స్వయంగా యుద్ధంలో ప్రవేశిస్తే శత్రువులు క్షణంలో నశిస్తారు. మిగిలిన రాక్షసులు లంకకు వెళ్ళి రావణునికి ఈ వృత్తాంతం నివేదిస్తారు, తరువాతి సర్గలో రాక్షసస్త్రీల విలాపం వినిపిస్తుంది. ఇంద్రజిత్తు వధ తరువాత రావణుని సైన్యానికి జరిగిన చివరి మహావినాశం ఈ విజయం.

ఆ తరువాత రాముడు సుగ్రీవునితో, ధర్మాత్ముడైన విభీషణునితో, వానరుడైన హనుమంతునితో, వానరశ్రేష్ఠుడైన జాంబవంతునితో, మైందునితో, ద్వివిదునితో ఇలా అన్నాడు — ‘ఈ దివ్యమైన అస్త్రబలం నాకు గాని త్ర్యంబకునికి (శివునికి) గాని మాత్రమే ఉన్నది.’ రాక్షసరాజు సైన్యాన్ని సంహరించి, ఇంద్రునితో సమానుడూ, మహాత్ముడూ, అస్త్రశస్త్రాల ప్రయోగంలో అలసటను జయించినవాడూ అయిన రాముడు అప్పుడు సంతోషించిన దేవగణాల చేత స్తుతించబడ్డాడు. రాముని మాట వినయంతో నిండినది — అతడు తన శక్తిని శివుని శక్తితో సరిపోలుస్తాడు గాని ఆత్మప్రశంస చేసుకోడు. చివరి శ్లోకం ఉపజాతి వృత్తంలో రచించబడింది. సుగ్రీవుడు మొదలైన ఆరుగురు ప్రముఖులు పేరుపేరునా ప్రస్తావించబడ్డారు — వారు రాముని విశ్వసనీయ సహచరులు. ‘అలసటను జయించినవాడు’ అన్న పదంతో రాముని అలసటలేనితనం సూచించబడుతుంది — ఇంత యుద్ధం చేసినా అతడు అలసిపోలేదు. త్ర్యంబకుడు అంటే శివుడు — మూడు కన్నులవాడు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रिनवतितमः सर्गः॥ ९३॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి