సర్గ
కుంభకర్ణవధను విని రావణుని విలాపం
రాక్షసుల నివేదన, రావణుని మూర్ఛ, పుత్రుల సోదరుల శోకం, రావణుని విలాపం, విభీషణుని మాటల స్మరణ, మళ్ళీ మూర్ఛ
మహాత్ముడైన రాఘవుడు కుంభకర్ణుని చంపడం చూసి రాక్షసులు రాక్షసేంద్రుడైన రావణునికి ఇలా నివేదించారు — ‘రాజా, కాలునిలా ఉన్న, కాలుని పనులు చేసే నీ ఆ తమ్ముడు వానరసేనను పారదోలి, వానరులను భక్షించి, ఒక ముహూర్తకాలం ప్రతాపం చూపి, రాముని తేజస్సులో శాంతించాడు. చూడడానికి భయంకరమైన అతని దేహంలో సగం సముద్రంలోకి ప్రవేశించింది; ముక్కూ చెవులూ తెగి, రక్తం కారుతున్న, పర్వతంలాంటి అతడు తన శరీరంతో లంక ద్వారాన్ని అడ్డగిస్తూ పడి ఉన్నాడు. కాకుత్స్థుని బాణాలకు పీడితుడైన నీ తమ్ముడు కుంభకర్ణుడు, అవయవాలు లేని మొండెమై, దిగంబరుడై, దావాగ్నికి కాలిన చెట్టులా నశించాడు.’ ‘అగండభూతః’ అంటే చేతులూ కాళ్ళూ లేనివాడు, కేవలం మొండెం రూపంలో ఉన్నవాడు; హిందీ వ్యాఖ్యానంలో ‘చేతులూ కాళ్ళూ తలా లేని, దిగంబరమైన మొండెం రూపంలో’ అని ఉంది. ‘వివృతః’ అంటే వస్త్రాభరణాలు లేనివాడు, నగ్నుడు. ‘ప్రతపిత్వా ముహూర్తమ్’ (ఒక ముహూర్తం ప్రతాపం చూపి) అనేది సూర్యోపమ — సూర్యుడు కొంతసేపు తపించి అస్తమించినట్లు, అతడు కొంతసేపు ప్రతాపం చూపి రాముని తేజస్సులో శాంతించాడు. దూతల మాటలో వాస్తవం విస్తారంగా చెప్పబడింది — దేహానికి రెండు భాగాలు, ఒకటి సముద్రంలో, మరొకటి ద్వారం వద్ద — ఇది పూర్వసర్గలోని చివరి శ్లోకాలతో సరిపోతుంది. రెండవది మొదలు ఐదవది వరకు నాలుగు శ్లోకాలు సమీక్షిత పాఠంలో లేవు; అక్కడ మొదటి శ్లోకం తరువాత రావణుని మూర్ఛ మాత్రమే ఉంది. కాబట్టి వల్గేట్లో నివేదన విస్తారం ఎక్కువ; దూతలు ఘటన యొక్క భీషణమైన చిత్రాన్ని రావణుని ఎదుట నిలుపుతారు, దానివల్ల అతని శోకం మరింత తీవ్రమవుతుంది. ‘దావదగ్ధః ద్రుమః’ (దావాగ్నికి కాలిన చెట్టు) అనే ఉపమతో, ఒకప్పుడు విశాలమైన పచ్చని వృక్షం ఇప్పుడు కొమ్మలు లేని నల్లని మోడు అనే చిత్రం కనిపిస్తుంది.
యుద్ధంలో మహాబలుడైన కుంభకర్ణుడు హతుడయ్యాడని విని శోకంతో తపించిన రావణుడు మూర్ఛపోయి పడిపోయాడు. పినతండ్రి హతుడయ్యాడని విని దేవాంతకుడు, నరాంతకుడు, త్రిశిరుడు, అతికాయుడు శోకంతో పీడితులై ఏడ్చారు. అనాయాసంగా మహాకార్యాలు చేసే రామునిచేత తమ సోదరుడు హతుడయ్యాడని విని మహోదరుడూ మహాపార్శ్వుడూ శోకంతో ముంచెత్తబడ్డారు. అప్పుడు ఆ రాక్షసశ్రేష్ఠుడు కష్టంమీద స్పృహ పొంది, కుంభకర్ణవధతో దీనుడై, ఇంద్రియాలు కలతచెందగా విలపించాడు. ఇక్కడ శోకానికి మూడు స్తరాలు — రావణుడు అన్న, నలుగురు పుత్రులు తమ్ముని కుమారులు, మహోదర మహాపార్శ్వులు సోదరులు (హిందీ వ్యాఖ్యానంలో ‘సవతి సోదరులు’ అని ఉంది). ‘అక్లిష్టకర్మణా’ అనేది రాముని విశేషణం — మహాకార్యాన్ని కూడా అనాయాసంగా చేసేవాడు — శోకార్తుల నోట కూడా రాముని సామర్థ్యానికి అంగీకారం. ‘ముమోహ చ పపాత చ’ (మూర్ఛపోయాడు, పడిపోయాడు) అనే రెండు ‘చ’కారాలు మూర్ఛ ఆకస్మికతను సూచిస్తాయి. ఈ నలుగురు పుత్రులూ తరువాతి సర్గలో యుద్ధానికి బయలుదేరుతారు, అందుకే వారి పేర్లు ఇక్కడ ముందుగానే పరిచయం చేయబడ్డాయి. తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘విలలాపాకులేంద్రియః’ అనేది వల్గేట్ పాఠం, సమీక్షిత పాఠంలో ‘విలలాప స రావణః’. ‘ఆకులేంద్రియః’ అంటే శోకంతో ఇంద్రియాలు వ్యాకులమైనవాడు — హిందీ వ్యాఖ్యానంలో ‘అతని ఇంద్రియాలన్నీ శోకంతో వ్యాకులమయ్యాయి’ అని ఉంది. మూర్ఛ నుండి లేవగానే అతడు విలపిస్తాడు — మొదట దేహపు ప్రతిక్రియ, తరువాత వాక్కుది.
‘హా వీరా, శత్రువుల దర్పాన్ని అణచేవాడా, మహాబలా కుంభకర్ణా, దైవవశాన నన్ను విడిచి నీవు యమసదనానికి వెళ్ళిపోయావు. ఓ మహాబలా, బంధువులమైన మా హృదయాలలోని ముల్లును తీయకుండా, ఒంటరిగా శత్రుసైన్యాన్ని తపింపజేసి, నన్ను విడిచి ఎక్కడికి వెళ్తున్నావు? ఇప్పుడు నిజంగా నేను లేనివాణ్ణే, ఎందుకంటే నా కుడిచేయి పడిపోయింది — దానిని ఆశ్రయించుకొనే నేను దేవాసురులకు భయపడలేదు. దేవదానవుల దర్పాన్ని అణచేవాడూ ప్రళయాగ్నిలాంటివాడూ అయిన ఇలాంటి వీరుడు ఈ రోజు రణంలో రాఘవునిచేత ఎలా హతుడయ్యాడు? వజ్రాయుధపు దెబ్బ కూడా ఎన్నడూ బాధించలేని నీవు రాముని బాణాలకు పీడితుడవై భూమిపై ఎలా నిద్రిస్తున్నావు? ఋషులతో కలిసి ఆకాశంలో నిలిచిన ఈ దేవగణాలు రణంలో హతుడవైన నిన్ను చూసి ఆనందంతో గర్జిస్తున్నాయి. నిశ్చయంగా ఈ రోజే అవకాశం దొరికిన వానరులు సంతోషంతో లంక దుర్గాలనూ ద్వారాలనూ అన్నివైపులా ఎక్కుతారు.’ ‘శల్యమ్’ అంటే హృదయంలో గుచ్చుకున్న ముల్లు — శత్రురూపమైన దుఃఖం; హిందీ వ్యాఖ్యానంలో ‘ముల్లును తొలగించకుండానే’ అని ఉంది. ‘కుడిచేయి’ అనే రూపకం ప్రసిద్ధమైనది — తమ్ముడే బాహువు, అతడు నశిస్తే రాజు అవిటివాడవుతాడు. ‘ఇప్పుడు నిజంగా నేను లేనివాణ్ణే’ అనే వాక్యం రావణుని గర్వపు మొదటి భంగాన్ని చూపుతుంది; ముల్లోకాలనూ లెక్కచేయనివాడు ఇప్పుడు తనను తాను శూన్యంగా భావిస్తున్నాడు. ‘ప్రసుప్తః అసి’ (నిద్రిస్తున్నావు) అని మరణాన్ని నిద్రతో పోల్చడం — నిద్రాశీలుడైన కుంభకర్ణునికి సార్థకమైన మాట; దీర్ఘనిద్రే ఇప్పుడు శాశ్వతమైంది. దేవతల హర్షం, వానరులు లంకాద్వారాలను ఎక్కడం — ఇవి భవిష్యత్తు పట్ల రావణుని భయం. పదవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధమూ పదకొండవ శ్లోకపు పూర్వార్ధమూ సమీక్షిత పాఠంలో లేవు. ‘కాలాగ్నిప్రతిమః’ అంటే ప్రళయాగ్నిలాంటివాడు — కుంభకర్ణుని మహిమ రావణుని నోట కూడా ప్రళయంతో పోల్చబడుతోంది. ‘వజ్రనిష్పేషః’ — ఇంద్రుని వజ్రప్రహారం కూడా బాధించలేనివాడు ఒక మనుష్యుని బాణాలకు కూలిపోయాడు — ఇదే రావణుని విస్మయానికి మూలం.
‘నాకు రాజ్యంతో పని లేదు, సీతతో నేనేమి చేస్తాను? కుంభకర్ణుడు లేని నాకు జీవించాలనే కోరిక లేదు. సోదరుని చంపిన రాఘవుని నేను యుద్ధంలో చంపకపోతే, నాకు మరణమే శ్రేయస్కరం, ఈ వ్యర్థజీవితం కాదు. ఈ రోజే నా తమ్ముడు ఉన్న చోటికి వెళ్తాను; సోదరులను విడిచి క్షణకాలం కూడా జీవించలేను. పూర్వం వారికి అపకారం చేసిన నన్ను చూసి దేవతలు నవ్వుతారు; ఓ కుంభకర్ణా, నీవు హతుడవైన తరువాత నేను ఇంద్రుని ఎలా జయిస్తాను?’ ఇక్కడ రావణుని శోకం మొదటిసారిగా సీతను కూడా తుచ్ఛం చేస్తుంది — ‘సీతతో నేనేమి చేస్తాను’ — ఈ యుద్ధమంతా ఆమె కోసమే. అయినా అతడు సీతను తిరిగి అప్పగించాలని ఆలోచించడు; అతని వైరాగ్యం క్షణికం, ప్రతీకారమే అతని లక్ష్యం — ‘సోదరహంతను చంపకపోతే మరణమే శ్రేయస్కరం’. ‘భ్రాతౄన్’ (సోదరులను) అనే బహువచనం — ప్రహస్తాదులు కూడా ఇంతకు ముందే హతులయ్యారు, కాబట్టి అతడు అనేకమంది బంధువులను స్మరిస్తున్నాడు. ‘పూర్వాపకారిణమ్’ అనే మాటతో రావణుడు తాను దేవతలకు అపకారం చేశానని స్వయంగా అంగీకరిస్తున్నాడు; ఇప్పుడు వారి నవ్వు అతనికి మరణం కంటే దుఃసహం. ఇంద్రజయమే అతని గర్వానికి ఆధారం; కుంభకర్ణుడు లేకుండా అది కూడా అసంభవమని అతని చింత.
‘అజ్ఞానంతో నేను గ్రహించని, మహాత్ముడైన విభీషణుని ఆ శుభవచనం ఇప్పుడు నన్ను వెంటాడుతోంది. కుంభకర్ణ ప్రహస్తుల ఈ దారుణ వినాశనం జరిగినప్పటి నుండి విభీషణుని మాట నన్ను సిగ్గుపడేలా చేస్తోంది. ధార్మికుడూ శ్రీమంతుడూ అయిన విభీషణుని నేను వెళ్ళగొట్టిన ఆ కర్మకు ఈ శోకదాయకమైన ఫలం నాకు లభించింది.’ ఇలా అనేక విధాలుగా కలత చెందిన అంతరాత్మతో దశకంఠుడు కుంభకర్ణుని గురించి మిక్కిలి దీనంగా విలపించి, ఇంద్రశత్రువైన ఆ తమ్ముడు హతుడయ్యాడని తెలుసుకొని, తీవ్రంగా బాధపడి నేలకూలాడు. చివరి శ్లోకం పుష్పితాగ్ర వృత్తంలో రచించబడింది. ఈ భాగంలో రావణుని ఆత్మపరిశీలన కనిపిస్తుంది — అతడు తన దోషాన్ని అంగీకరిస్తాడు, విభీషణుని ఉపదేశం సత్యమని ఒప్పుకుంటాడు. ‘అజ్ఞానాత్’ (అజ్ఞానంతో) అనే మాటతో అతడు తన మోహాన్ని అంగీకరిస్తున్నాడు; ‘వ్రీడయతి’ అంటే సిగ్గు — అపరాధభావం. ‘విపాకః’ అంటే కర్మఫలం, కర్మసిద్ధాంతపు స్మరణ. అయినా ఈ పశ్చాత్తాపం కార్యరూపం దాల్చదు; తరువాతి సర్గలో అతడు పుత్రులను యుద్ధానికి పంపుతాడు. కాబట్టి రావణుని చరిత్రలో జ్ఞానానికీ క్రియకూ మధ్య భేదం స్పష్టం — అతనికి సత్యం తెలుసు, కానీ గర్వం వల్ల దానిని ఆచరించడు. సర్గ మూర్ఛతో మొదలై మూర్ఛతోనే ముగుస్తుంది — ఇది శోకచక్రం.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डेऽष्टषष्टितमः सर्गः॥ ६८॥