సర్గ
కుంభకర్ణవధ
వానరుల పునర్యుద్ధం, హనుమంతుడు అంగదుడు నీలుడు మొదలైనవారి పరాభవం, సుగ్రీవుడు పట్టుబడటం, అతని విముక్తి, లక్ష్మణునితో యుద్ధం, రాముడు చేతులూ కాళ్ళూ తలా ఖండించడం, దేవతల హర్షం
అంగదుని మాట విని వెనక్కి తిరిగిన ఆ మహాకాయులైన వానరులందరూ దృఢమైన నిశ్చయబుద్ధిని పూని యుద్ధాన్ని కోరుకున్నారు. బలవంతుడైన అంగదుడు మాటలతో మళ్ళీ స్థిరపరచగా వారి వీర్యం రేగింది, పరాక్రమం మళ్ళీ ఎక్కుపెట్టబడింది. మరణానికే నిశ్చయించుకొని, సంతోషంతో వారు బయలుదేరారు; ప్రాణాలపై ఆశ విడిచి మిక్కిలి తుములమైన యుద్ధం చేశారు. అప్పుడు ఆ మహాకాయులు చెట్లనూ పెద్దపెద్ద పర్వతశిఖరాలనూ వేగంగా పైకెత్తి కుంభకర్ణుని మీదికి దూకారు. ‘నైష్ఠికీ బుద్ధిః’ అంటే చివరిదైన, మరణం వరకూ నిలిచే నిష్ఠ; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘చావడానికే నిశ్చయం’ అని చెబుతుంది. పూర్వసర్గలో వారు రెండుసార్లు పారిపోయారు, ఇప్పుడు మాత్రం ప్రాణాశను విడిచే యుద్ధం చేస్తున్నారు — అందుకే వారికి సంతోషం, ఎందుకంటే భయానికి మూలం ప్రాణాశయే. ‘సమారోపితవిక్రమాః’ అనే పదంలో, విల్లుకు నారి ఎక్కుపెట్టినట్లు వారిలో పరాక్రమం మళ్ళీ ఎక్కుపెట్టబడిందనే రూపకం ఉంది. ‘సానూని’ అంటే పర్వతాల సమతలశిఖరాలు; వానరులు చెట్లనే కాక పర్వతభాగాలను కూడా పెకలించి ఆయుధాలుగా వాడుతున్నారు. అంగదుని మాటల ఫలం ఇక్కడ ప్రత్యక్షంగా కనిపిస్తుంది — ముందు పారిపోయినవారే ఇప్పుడు ‘మరణే కృతనిశ్చయాః’ (మరణానికి నిశ్చయించుకున్నవారు). ‘త్యక్తజీవితాః’ (ప్రాణాలు విడిచినవారు) అనే పదం వారి మానసికపరివర్తనకు సూచకం — ప్రాణం కోసం పరుగెత్తినవారే ఇప్పుడు ప్రాణం విడిచి యుద్ధానికి వెళ్తున్నారు. ‘సముదీరితవీర్యాః’ అంటే వీర్యం రేగినవారు, ప్రేరేపించబడినవారు; ‘పర్యవస్థాపితాః’ అంటే మళ్ళీ తమ స్థానంలో నిలుపబడినవారు — ఈ రెండు పదాలూ అంగదుని మాటల ప్రభావాన్ని వర్ణిస్తాయి.
మిక్కిలి కోపించిన వీర్యవంతుడూ మహాకాయుడూ అయిన కుంభకర్ణుడు గదను పైకెత్తి, అణచివేస్తూ, అన్నివైపులా శత్రువులను విసిరిపారేశాడు. అతని దెబ్బలకు ఎనిమిదివేల ఏడువందల వానరులు చెల్లాచెదురై నేలపై పడి ఉన్నారు. అతడు పదహారు, ఎనిమిది, పది, ఇరవై, ముప్పై మంది వానరులను రెండు చేతులతో కౌగిట్లో బిగించి తింటూ పరుగెత్తాడు — మిక్కిలి కోపించిన గరుడుడు పాములను భక్షించినట్లు. ఏడవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. అప్పుడు కష్టంమీద ఊరట పొందిన వానరులు అక్కడక్కడి నుండి గుమిగూడి, చెట్లూ కొండలూ చేతబట్టి యుద్ధరంగపు ముందు భాగంలో నిలిచారు. ఎనిమిదవ శ్లోకం పూర్వసర్గలోని ఎనిమిదవ శ్లోకాన్ని దాదాపు మళ్ళీ వల్లిస్తుంది — ‘కృచ్ఛ్రేణ… సంగమ్య చ తతస్తతః’ — ఇలా పలాయనమూ మళ్ళీ కూడుకోవడమూ అనే చక్రం ఈ యుద్ధపు లక్షణం. సంఖ్యలను కవి ఇక్కడ విస్తారంగా లెక్కించాడు — వేలాదిగా పడిపోయినవారు, పదులుగా భక్షించబడినవారు — దాని వల్ల రాక్షసుని భీషణత మూర్తీభవిస్తుంది. ‘గరుడుడు పాములను వలె’ అనే ఉపమ ఈ సర్గలో మళ్ళీమళ్ళీ వస్తుంది; గరుడుడు పాములను తినడం సహజమైనట్లే ఇతడు వానరులను తినడం కూడా అనాయాసమేనని భావం. పూర్వసర్గలో అతడు వానరులను చేతులతోనూ కాళ్ళతోనూ నలిపాడు, ఇక్కడ మొదటిసారిగా గద ప్రయోగించబడుతుంది. ‘పరిక్షిప్య బాహుభ్యామ్’ అంటే రెండు చేతులతో చుట్టి, కౌగిలించుకున్నట్లు పట్టుకొని అతడు తింటున్నాడు; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘రెండు భుజాలలో నింపుకొని’ అని చెబుతుంది. ‘ధర్షయన్’ అంటే అణచివేస్తూ, తిరస్కరిస్తూ; ‘వ్యక్షిపత్’ అంటే అటూఇటూ విసిరాడు — గదాప్రహారంతో వానరులు దూరంగా విసిరివేయబడ్డారు. వేలాది వానరులు పడిపోవడం ఒకే శ్లోకంలో చెప్పబడింది; దానివల్ల సంహారపు వేగం అనుభవానికి వస్తుంది.
అప్పుడు వానరశ్రేష్ఠుడైన ద్వివిదుడు ఒక పర్వతాన్ని పెకలించి, పర్వతశిఖరంలా ఉన్న కుంభకర్ణుని వైపు వేలాడుతున్న వర్షమేఘంలా పరుగెత్తాడు. ఆ పర్వతాన్ని పెకలించి అతడు కుంభకర్ణుని మీదికి విసిరాడు, కానీ అది ఆ మహాకాయుని తాకకుండా అతని సైన్యంలో పడింది. ఆ కొండ గుర్రాలనూ ఏనుగులనూ రథాలనూ శ్రేష్ఠమైన గజాలనూ ఇతర రాక్షసులనూ నలిపివేసింది. ఆ శైలపు వేగానికి దెబ్బతిని, గుర్రాలు చచ్చి, సారథులు హతమై, రాక్షసుల రక్తంతో తడిసి ఆ మహారణభూమి నిండిపోయింది. అప్పుడు రాక్షసుల రథికులు కాలాంతకునితో సమానమైన బాణాలతో గర్జిస్తున్న వానరవీరుల తలలను ఒక్కసారిగా ఎగరగొట్టారు. మహాత్ములైన వానరులు కూడా పెద్దపెద్ద చెట్లను పెకలించి రథాలనూ గుర్రాలనూ ఏనుగులనూ ఒంటెలనూ రాక్షసులనూ సంహరించారు. హనుమంతుడు ఆకాశంలో నిలిచి కుంభకర్ణుని తలపై పర్వతశిఖరాలనూ బండలనూ రకరకాల చెట్లనూ వర్షించాడు. మహాబలుడైన కుంభకర్ణుడు ఆ పర్వతశిఖరాలను శూలంతో బద్దలుకొట్టాడు, చెట్ల వర్షాన్ని విరగగొట్టాడు. తొమ్మిదవది మొదలు పద్నాలుగవది వరకు ఆరు శ్లోకాలు (ద్వివిదుని ప్రహారం, రథికుల ప్రతిప్రహారం) సమీక్షిత పాఠంలో లేవు; ముద్రణలో అవి స్పష్టంగా ఉన్నాయి. ‘విలంబః తోయదః’ అంటే వేలాడుతున్న వర్షమేఘం — ద్వివిదుని చేతిలోని పర్వతం మేఘంలా కనిపిస్తుంది. ఇక్కడ మొదటిసారిగా వానరుల ప్రహారం రాక్షససేనలో ఫలితం ఇస్తుంది, లక్ష్యమైన కుంభకర్ణుని తాకకపోయినా. ద్వివిదుడు మైందుని సోదరుడు, అశ్వినీదేవతల పుత్రుడని ప్రసిద్ధి; అతని ప్రహారం లక్ష్యాన్ని చేరకపోయినా రాక్షససేనలో మహావినాశనం జరుగుతుంది — గుర్రాలు, ఏనుగులు, రథాలు, సారథులు నశించారు. ఇలా వానరుల పరాక్రమం నిష్ఫలం కాదనీ, కేవలం కుంభకర్ణుని దేహమే అభేద్యమనీ కవి చూపుతాడు. రథికుల ప్రతిప్రహారం కూడా వర్ణించబడింది — వారు బాణాలతో వానరయూథపతుల తలలను ఎగరగొడతారు, వానరులు చెట్లతో ఒంటెలను కూడా సంహరిస్తారు; కాబట్టి ఇక్కడ యుద్ధం రెండు పక్షాలదీ, కేవలం ఏకపక్ష సంహారం కాదు. హనుమంతుడు ఆకాశంలో నిలిచి తలపై వర్షం కురిపిస్తాడు — అతని ఆకాశగమనశక్తి సుందరకాండ నుండే పరిచితం. కుంభకర్ణుడు మాత్రం శూలంతోనే పర్వతశిఖరాలను బద్దలుకొడతాడు; ఇలా వారిద్దరి ముఖాముఖి పోరుకు ఇక్కడ భూమిక సిద్ధమవుతుంది, అది తరువాతి భాగంలో పూర్తవుతుంది. ‘గిరేః శిరః’ అంటే పర్వతశిఖరం; దాని వాక్యరచన క్లిష్టమైనది, కానీ ఆశయం స్పష్టం — ఒక్క శైలం అనేకమంది రాక్షసులను నలిపివేసింది. ‘ఆయోధనమ్’ అంటే రణభూమి; అది ‘రుధిరక్లిన్నా’ (రక్తంతో తడిసినది) అయింది. ఈ భాగంలో కవి దృష్టి క్షణకాలం కుంభకర్ణుని నుండి దూరంగా వెళ్ళి మొత్తం రణాంగణాన్ని చూస్తుంది — రథికులు, సారథులు, ఒంటెలు, ఏనుగులు — ఇలా యుద్ధపు విస్తృతి అనుభవానికి వస్తుంది.
అప్పుడు కుంభకర్ణుడు పదునైన శూలాన్ని పట్టుకొని వానరుల ఆ ఉగ్రమైన సైన్యం వైపు పరుగెత్తాడు. దూసుకొస్తున్న అతని ఎదుట హనుమంతుడు ఒక పర్వతశిఖరాన్ని పట్టుకొని నిలిచాడు. కోపించిన అతడు వేగంగా, పర్వతశ్రేష్ఠంలా భయంకరమైన దేహం గల కుంభకర్ణుని ఆ శైలంతో కొట్టాడు; ఆ దెబ్బకు లొంగి, శరీరం కొవ్వుతో తడిసి, రక్తంతో తడిసిపోయి అతడు కలతచెందాడు. అప్పుడు అతడు మెరుపులా ప్రకాశించే, మండుతున్న అగ్నిశిఖలు గల పర్వతంలా ఉన్న శూలాన్ని గిరగిరా తిప్పి, కుమారస్వామి ఉగ్రమైన శక్త్యాయుధంతో క్రౌంచపర్వతాన్ని కొట్టినట్లు, మారుతిని వక్షస్థలంపై కొట్టాడు. శూలంతో విశాలమైన వక్షస్థలం చీలిపోగా, మిక్కిలి విహ్వలుడైన హనుమంతుడు నోటి నుండి రక్తం కక్కుతూ, ఆ మహాసంగ్రామంలో యుగాంతమేఘపు ఉరుములా భయంకరంగా నాదం చేశాడు. అతడు బాధపడటం చూసి రాక్షసగణాలు ఒక్కసారిగా సంతోషించి గర్జించాయి; బాధపడిన, భయార్తులైన వానరులు మాత్రం యుద్ధంలో కుంభకర్ణుని నుండి పారిపోయారు. ఈ ఐదు శ్లోకాలూ ఉపజాతి వృత్తంలో (ఇరవై రెండు అక్షరాల అర్ధభాగాలతో) రచించబడ్డాయి, ఇరవయ్యవది మాత్రం వంశస్థ వృత్తంలో. ‘గుహోఽచలం క్రౌంచమివోగ్రశక్త్యా’ అనే ఉపమ ప్రసిద్ధమైనది — స్కందుడు శక్త్యాయుధంతో క్రౌంచపర్వతాన్ని బద్దలుకొట్టాడని పురాణకథ. హనుమంతునికి కూడా గాయం కావడం వానరుల ధైర్యానికి చివరి దెబ్బ. హనుమంతుడు పర్వతాగ్రాన్ని పట్టుకొని ఎదుట నిలుస్తాడు — ‘పరస్తాత్’ (ఎదుట) అనే పదంతో అతని నిర్భయత్వం సూచించబడుతుంది, ఎందుకంటే మిగతావారు పారిపోతున్నారు. కుంభకర్ణుడు కూడా ‘సంచుక్షుభే’ (కలతచెందాడు) — ఈ సర్గలో మొదటిసారిగా అతడు కొంత కంపించాడని చెప్పబడింది; కాబట్టి హనుమంతుని ప్రహారం ఇతరులదాని కంటే బరువైనది. కానీ అతని ప్రత్యుత్తరం భీషణమైనది — శూలం హనుమంతుని వక్షంలో దిగబడింది. ‘యుగాంతమేఘస్తనితస్వనోపమమ్’ అనేది హనుమంతుని నాదం — బాధలో కూడా అతని స్వరం మేఘగర్జనలా గంభీరమైనది, దీనమైనది కాదు. కాబట్టి బాధలో కూడా అతని వీరత్వం నశించలేదు. ‘మేదార్ద్రగాత్రః రుధిరావసిక్తః’ (శరీరం కొవ్వుతో తడిసి, రక్తంతో తడిసినవాడు) అనేది హనుమంతుని ప్రహారపు ఫలం — కుంభకర్ణుని దేహం నుండి కొవ్వూ రక్తమూ స్రవిస్తున్నాయి; కాబట్టి అతన్ని కనిపించేలా గాయపరచిన మొదటివాడు హనుమంతుడే. వానరులు మళ్ళీ పారిపోతారు — నాయకుని బాధ సైనికుల ధైర్యాన్ని హరిస్తుంది.
అప్పుడు బలవంతుడైన నీలుడు సైన్యాన్ని మళ్ళీ స్థిరపరుస్తూ ధీమంతుడైన కుంభకర్ణుని మీదికి ఒక పర్వతశిఖరాన్ని విసిరాడు. అది మీదికి వస్తుండటం చూసి అతడు దానిని పిడికిలితో కొట్టాడు; పిడికిటి దెబ్బకు ఆ పర్వతశిఖరం ముక్కలైపోయి, నిప్పురవ్వలతోనూ జ్వాలలతోనూ నేలపై పడింది. అప్పుడు ఋషభుడు, శరభుడు, నీలుడు, గవాక్షుడు, గంధమాదనుడు అనే ఐదుగురు వానరశార్దూలాలు కుంభకర్ణుని మీదికి దూకారు. ఆ మహాబలులు యుద్ధంలో అన్నివైపుల నుండి మహాకాయుడైన కుంభకర్ణుని శైలాలతో, చెట్లతో, అరచేతులతో, కాళ్ళతో, పిడికిళ్ళతో కొట్టారు. ఆ దెబ్బలను కేవలం స్పర్శలుగా అనుభవిస్తూ అతడు బాధపడలేదు; మహావేగుడైన ఋషభుని రెండు చేతులతో కౌగిలించుకున్నాడు. కుంభకర్ణుని భుజాలచేత నలిగిన, భయంకరుడైన వానరశ్రేష్ఠుడు ఋషభుడు నోటి నుండి రక్తం కారుతూ కూలిపోయాడు. అతడు పిడికిలితో శరభుని కొట్టి, మోకాలితో నీలుని, అరచేతితో గవాక్షుని కొట్టాడు; కోపించి కాలితో వేగంగా గంధమాదనుని తన్నాడు. ఆ దెబ్బలకు బాధపడి, రక్తంతో తడిసి వారు మూర్ఛపోయారు; నరికిన మోదుగచెట్లలా భూమిపై పడ్డారు. ఆ వానరముఖ్యులు కూలిపోగా వేలాది వానరులు కుంభకర్ణుని మీదికి దూకారు. ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది — పిడికిలి, మోకాలు, అరచేయి, కాలు అనే నాలుగు అవయవాలు నలుగురి వేర్వేరు వధకు వాడబడ్డాయి. ‘స్పర్శానివ’ (స్పర్శలలా) అనే పదం అతని అవజ్ఞను చూపుతుంది — దెబ్బలు అతనికి కేవలం స్పర్శమాత్రాలు. ‘కింశుకాః’ అంటే ఎర్రని పూలు పూచే మోదుగచెట్లు; రక్తంతో తడిసిన వానరుల వర్ణానికి ఉపమ. నీలుడు సేనాపతి, అందుకే అతడు ‘బలం పర్యవస్థాపయన్’ — సైన్యాన్ని మళ్ళీ స్థిరపరుస్తూ — ప్రహరిస్తాడు; అతని కర్తవ్యం రెండు విధాలు, యుద్ధమూ సేనాసంరక్షణమూ. కుంభకర్ణుడు పర్వతశిఖరాన్ని పిడికిలితోనే పిండి చేస్తాడు, అది నిప్పురవ్వలతో జ్వాలలతో పడుతుంది — పిడికిటి రాపిడికి అగ్ని పుట్టిందనే అతిశయోక్తి. తరువాత ఐదుగురు యూథపతులు కలిసి దాడి చేస్తారు; వారి ఆయుధాలు కూడా ఐదు విధాలు — శైలాలు, చెట్లు, అరచేతులు, కాళ్ళు, పిడికిళ్ళు. కుంభకర్ణుని ప్రత్యాక్రమణ సంక్షిప్తమూ నిర్దయమూ — ఒక్కొక్క వీరుడూ ఒక్క దెబ్బతోనే కూలిపోయాడు. ఋషభుడు భుజాలచేత నలిగి నోటి నుండి రక్తం కక్కుతాడు; శరభుడు పిడికిలితో, నీలుడు మోకాలితో, గవాక్షుడు అరచేతితో, గంధమాదనుడు కాలితో. నీలుని పేరు రెండుసార్లు వచ్చింది — మొదట ఒంటరిగా, తరువాత ఐదుగురిలో — కాబట్టి రెండవ ప్రహారం అతని మరొక ప్రయత్నమని తెలుసుకోవాలి. వీరు కూలిన వెంటనే వేలాది వానరులు కలిసి దాడి చేస్తారు; అది తరువాతి భాగంలో వర్ణించబడుతుంది. ‘దత్తప్రహారవ్యథితాః’ అంటే ఇచ్చిన, లేదా పొందిన దెబ్బలచేత బాధపడినవారు — హిందీ వ్యాఖ్యానంలో ‘దెబ్బ తిని’ అని ఉంది. ఈ భాగం చివరలో ‘వానరాణాం సహస్రాణి కుంభకర్ణం ప్రదుద్రువుః’ అని ఉంది — ఇక్కడ ‘ప్రదుద్రువుః’ అంటే ఎదురుగా పరుగెత్తడం, పారిపోవడం కాదు; ముందు పారిపోయినవారే ఇప్పుడు నాయకులు కూలడం చూసి ప్రతీకారం కోసం పరుగెత్తుతున్నారు. ఇలా ఒకే ధాతువు యొక్క రెండు విధాల ప్రయోగం సందర్భాన్ని బట్టి నిర్ణయించబడుతుంది.
పర్వతాలలా ఉన్న ఆ వానరశ్రేష్ఠులందరూ, పర్వతాన్ని ఎక్కినట్లు అతని మీదికి ఎక్కి, ఎగిరి దూకి కొరికారు. వారు గోళ్ళతో, పళ్ళతో, పిడికిళ్ళతో, చేతులతో మహాబాహువైన కుంభకర్ణుని కొట్టారు. వేలాది వానరులతో నిండిపోయిన, పర్వతంలా ఉన్న ఆ రాక్షసవ్యాఘ్రం తన మీదనే మొలిచిన చెట్లతో కూడిన పర్వతంలా ప్రకాశించాడు. ఆ మహాబలుడు రెండు చేతులతో వానరులందరినీ పట్టుకొని, మిక్కిలి కోపించిన గరుడుడు పాములను వలె భక్షించాడు. పాతాళంలాంటి నోటిలోకి కుంభకర్ణుడు విసిరిన వానరులు ముక్కురంధ్రాల గుండా, చెవుల గుండా బయటకు వచ్చారు. మిక్కిలి కోపించిన, పర్వతంలా ఉన్న ఆ రాక్షసోత్తముడు వానరులను భక్షిస్తూ అందరినీ విరగ్గొట్టాడు. భూమిని మాంసంతో రక్తంతో తడిపిపారేస్తూ ఆ రాక్షసుడు, విజృంభించిన ప్రళయాగ్నిలా, వానరసైన్యాలలో సంచరించాడు. వజ్రం చేతబట్టిన ఇంద్రునిలా, పాశం చేతబట్టిన అంతకునిలా, శూలం చేతబట్టిన మహాబలుడు కుంభకర్ణుడు యుద్ధంలో ప్రకాశించాడు. వేసవిలో అగ్ని ఎండిన అడవులను ఎలా దహిస్తుందో, అలా కుంభకర్ణుడు వానరసైన్యాలను దహించాడు. అప్పుడు వధించబడుతున్న, యూథాలు హతమైన, భయంతో కలవరపడిన వానరులు వికృతమైన స్వరాలతో అరిచారు. పదేపదే వధించబడుతూ, మనస్సులు భగ్నమై, బాధపడిన వానరులు రాఘవుని శరణు వేడారు. ‘ఆత్మరుహైః’ అంటే పర్వతపు తన దేహం మీదనే మొలిచిన చెట్లు — అతని దేహం మీదికి ఎక్కిన వానరులు పర్వతం మీది చెట్లలా ఉన్నారనే సుందరమైన ఉపమ. ‘ముక్కురంధ్రాల గుండా, చెవుల గుండా బయటకు వచ్చారు’ అనేది అద్భుతమైన చిత్రం — నోటిలోకి విసిరినా కొందరు ప్రాణాలతో బయటపడ్డారు. చివరలో ‘రాఘవం శరణం జగ్ముః’ (రాఘవుని శరణు వేడారు) అనే మాటతో కథ ఈ యుద్ధానికి అంతిమ నిర్ణేత అయిన రాముని వైపు మళ్ళుతుంది. ఈ భాగంలో వానరుల సామూహిక దాడి వర్ణించబడింది — చీమలు ఏనుగుపై ఎక్కినట్లు వారు పర్వతంలా ఉన్న అతని మీదికి ఎక్కి పళ్ళతో గోళ్ళతో కొడతారు. కానీ వారి ఈ ప్రయత్నం కూడా విపరీతఫలం ఇస్తుంది — కుంభకర్ణుడు వారిని చేతులతో పట్టుకొని భక్షిస్తాడు. కవి ఇక్కడ నాలుగు ఉపమలను క్రమంగా కూర్చాడు — చెట్లతో పర్వతం, పాములతో గరుడుడు, లోకాలతో ప్రళయాగ్ని, ఆయుధాలతో ఇంద్రుడూ అంతకుడూ. నాలుగింటిలోనూ ఒకే భావం — అతని అప్రతిహతత్వం. ‘వజ్రహస్తుడైన ఇంద్రుడు, పాశహస్తుడైన అంతకుడు, శూలహస్తుడైన కుంభకర్ణుడు’ అనే త్రిపది రచన వినడానికి సుందరమైనది. వేసవిలో ఎండిన అడవిని దహించడం అనే ఉపమ పూర్వసర్గలోని ‘వనాన్యగ్నిరివోత్థితః’ అనేదానికి ప్రతిధ్వని. చివరలో వానరులు ‘వికృతైః స్వరైః’ (వికృతమైన స్వరాలతో) ఏడుస్తారు — అది వారి భయపు చివరి దశ — తరువాత వారు రాఘవుని శరణు వేడతారు. మళ్ళీమళ్ళీ వచ్చే ఈ స్వరం — ‘రాముడే గతి అని వెళ్ళారు’ — ఈ సర్గకు వెన్నెముక; అన్ని ప్రయత్నాలూ విఫలమై చివరకు రామునిలోనే ముగుస్తాయి. ‘నాసాపుటాభ్యాం కర్ణాభ్యాం చ సంజగ్ముః’ అనే చోట ‘సంజగ్ముః’ అనేది ‘నిర్జగ్ముః’ (బయటకు వచ్చారు) అనే అర్థంలో ఉంది; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘ముక్కు, చెవుల దారిన బయటకు వచ్చేవారు’ అని చెబుతుంది. ‘భిన్నచేతసః’ అంటే మనస్సు భగ్నమైనవారు, ధైర్యం నశించినవారు — అలాంటి వానరులు, ఇంతకు ముందు విభీషణుడు శరణు వేడినట్లే, రాముని శరణు వేడతారు. శరణాగతి ఈ కావ్యంలో మళ్ళీమళ్ళీ వచ్చే తత్త్వం; రాముడే అందరికీ గతి అని కవి గుర్తుచేస్తాడు. ‘పాతాళసంనిభే వక్త్రే’ (పాతాళంలాంటి నోటిలో) అనేది నోటికి పాతాళంతో ఉపమ — అగాధమైనది, చీకటితో నిండినది, సర్వాన్నీ మింగేది.
చెల్లాచెదురైన వానరులను చూసి, వజ్రధారి ఇంద్రుని కుమారుని కుమారుడైన అంగదుడు ఆ మహాసంగ్రామంలో వేగంగా కుంభకర్ణుని మీదికి దూకాడు. అతడు పెద్ద పర్వతశిఖరాన్ని పట్టుకొని, మళ్ళీమళ్ళీ గర్జిస్తూ, కుంభకర్ణుని వెంట వచ్చే రాక్షసులందరినీ భయపెడుతూ, ఆ శైలశిఖరాన్ని కుంభకర్ణుని తలపై విసిరాడు. ఆ శైలం తలపై తగలగా ఇంద్రశత్రువైన కుంభకర్ణుడు మహాక్రోధంతో మండిపడ్డాడు; అసహనంతో వేగంగా వాలిపుత్రుని మీదికి దూకాడు. మహానాదం చేస్తూ, వానరులందరినీ భయపెడుతూ ఆ మహాబలుడు రోషంతో అంగదునిపై శూలాన్ని ప్రయోగించాడు. మీదికి వస్తున్న దానిని యుద్ధమార్గాలలో నేర్పరీ బలవంతుడూ అయిన ఆ వానరశ్రేష్ఠుడు చురుకుదనంతో తప్పించుకున్నాడు. ఎగిరి దూకి అతడు వేగంగా అరచేతితో అతని వక్షంపై కొట్టాడు; ఆ దెబ్బకు పర్వతంలాంటి అతడు కోపంతో మూర్ఛపోయాడు. తెలివి తెచ్చుకున్న ఆ అతిబలుడైన రాక్షసుడు పిడికిలి బిగించి చేతి వెనుకభాగంతో అంగదుని విసిరికొట్టాడు; అతడు స్పృహ తప్పి పడిపోయాడు. ఆ వానరశార్దూలం స్పృహ తప్పి నేలపై పడగా, అతడు ఆ శూలాన్ని తీసుకొని సుగ్రీవుని మీదికి దూకాడు. ఈ తొమ్మిది శ్లోకాలు (42–50) సమీక్షిత పాఠంలో అసలు లేవు — అంగదుని ఈ ప్రసంగం వల్గేట్లో మాత్రమే ఉంది, ముద్రణలో మాత్రం స్పష్టంగా క్రమంగా ముద్రించబడింది. ‘వజ్రహస్తాత్మజాత్మజః’ అంటే వజ్రధారి ఇంద్రుని పుత్రుడైన వాలి యొక్క పుత్రుడు, అంగదుడు. ‘అపహస్తేన’ అంటే చేతి వెనుకభాగంతో — హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘తిరగేసిన చేతితో’ అని అంగీకరిస్తుంది. అంగదుడు పూర్వసర్గలో మాటతో, ఇక్కడ క్రియతో కూడా వీరత్వాన్ని చూపుతాడు, చివరకు ఓడిపోయినా. అంగదుని ఈ ప్రసంగం పూర్వసర్గలోని మాటలకు పూర్తి — ఇతరులకు ‘వెనక్కి తిరగండి’ అని చెప్పినవాడే స్వయంగా ముందుకు పరుగెత్తుతున్నాడు. శైలశిఖరం తలపై పడుతుంది, కుంభకర్ణుడు క్రోధంతో అగ్నిలా ‘ప్రజజ్వాల’ (మండిపడ్డాడు). శూలాన్ని తప్పించుకోవడంలో అంగదుని ‘లాఘవం’ — వేగమూ యుద్ధకౌశలమూ — ప్రశంసించబడింది; అతడు ‘యుద్ధమార్గవిశారదుడు’. అరచేతి దెబ్బతో కుంభకర్ణుడు క్షణకాలం మూర్ఛపోయాడు — ఈ సర్గలో అతడు మూర్ఛపోయిన మొదటి సందర్భం ఇదే. కానీ తెలివి తెచ్చుకున్న అతడు చేతి వెనుకభాగంతోనే అంగదుని కూల్చివేస్తాడు — మహాబలునికి తిరస్కారం కూడా ఒక ఆయుధమే. తరువాత అతడు సుగ్రీవుని వైపు పరుగెత్తుతాడు, ఎందుకంటే రాజును కూల్చితే సేన తనంతట తానే నశిస్తుందని అతని బుద్ధి; అది ముందు స్పష్టంగా చెప్పబడుతుంది. ఈ ప్రసంగంలో అంగదుడు ఓడిపోయాడు, కానీ అతని ప్రయత్నం కుంభకర్ణుని సుగ్రీవుని వైపు నడిపిస్తుంది — ఇలా కథాగమనం ముందుకు సాగుతుంది. యుద్ధవర్ణనలో ఈ క్రమం — ఒక వీరుడు కూలుతాడు, మరొకడు వస్తాడు — మహాకావ్యపు సామాన్య రీతి. ‘ప్రముమోహ అచలోపమః’ — పర్వతంలాంటివాడైనా అతడు క్షణకాలం మూర్ఛపోయాడు; అంగదుని అరచేతి దెబ్బ అంత బరువైనది. కానీ అంగదుడు అతని మూర్ఛను ఉపయోగించుకోలేకపోతాడు, ఎందుకంటే అతడు వెంటనే తెలివి తెచ్చుకుంటాడు. ‘కుంభకర్ణపదానుగాన్’ అంటే అతని వెనుక అనుసరించే రాక్షసులు; అంగదుడు మొదట వారిని భయపెడతాడు, తరువాత నాయకుని కొడతాడు — ఇది యుద్ధనీతి క్రమం.
మహాబలుడైన ఆ కుంభకర్ణుడు మీదికి వస్తుండటం చూసి వీరుడైన వానరాధిపతి సుగ్రీవుడు అప్పుడు ఎగిరి దూకాడు. ఆ మహాకపి ఒక పర్వతశిఖరాన్ని పైకెత్తి గిరగిరా తిప్పుతూ మహాబలుడైన కుంభకర్ణుని వైపు వేగంగా పరుగెత్తాడు. ఆ వానరుడు మీదికి వస్తుండటం చూసి కుంభకర్ణుడు అన్ని అవయవాలనూ విప్పార్చి ఆ వానరేంద్రునికి ఎదురుగా నిలిచాడు. వానరుల రక్తం ఒంటినిండా పూసుకొని, మహాకపులను భక్షిస్తూ నిలిచిన కుంభకర్ణుని చూసి సుగ్రీవుడు ఇలా అన్నాడు — ‘నీవు వీరులను కూల్చావు, మిక్కిలి దుష్కరమైన కార్యం చేశావు, సైన్యాలను భక్షించావు, పరమయశస్సును పొందావు. ఆ వానరసైన్యాన్ని విడిచిపెట్టు; సామాన్యులతో నీవేమి చేస్తావు? ఓ రాక్షసా, ఈ పర్వతంతో నేను వేసే ఒక్క దెబ్బను సహించు.’ సత్త్వమూ ధైర్యమూ నిండిన వానరరాజు ఆ మాట విని రాక్షసశార్దూలమైన కుంభకర్ణుడు ఇలా అన్నాడు — ‘నీవు ప్రజాపతి మనుమడవు, అలాగే ఋక్షరజసుని కుమారుడవు, ధైర్యమూ పౌరుషమూ గలవాడవు; అందుకే ఓ వానరా, నీవు గర్జిస్తున్నావు.’ కుంభకర్ణుని మాట విన్న ఆ సుగ్రీవుడు ఒక్కసారిగా శైలాన్ని గిరగిరా తిప్పి వదిలాడు; వజ్రంలా పిడుగులా ఉన్న ఆ శైలంతో కుంభకర్ణుని వక్షంపై కొట్టాడు. ఆ పర్వతశిఖరం అతని విశాలమైన వక్షస్థలంపై ఒక్కసారిగా ముక్కలైపోయింది; దాంతో వానరులు విషాదం చెందారు, రాక్షసగణాలు ఆనందంతో గర్జించాయి. పర్వతశిఖరం తగిలిన అతడు కోపించాడు, రోషంతో నోరు తెరిచి గర్జించాడు; మెరుపులా ప్రకాశించే శూలాన్ని గిరగిరా తిప్పి వానరభల్లూకాధిపతి వధకై విసిరాడు. సుగ్రీవుని మాటలో ప్రశంసా ఉపాలంభమూ కలిసి ఉన్నాయి; కుంభకర్ణుని జవాబులో కూడా శత్రువు వంశం పట్ల గౌరవం కనిపిస్తుంది — వీరుల మధ్య పరస్పర మర్యాద. సుగ్రీవుని ఆగమనం రాజు ఆగమనం — ‘వానరాధిపః’ అనే పదం అతని స్థానాన్ని చూపుతుంది. కుంభకర్ణుడు ‘వివృత్తసర్వాంగః’ — అన్ని అవయవాలనూ విప్పార్చి, ఆహ్వానముద్రలో — నిలుస్తాడు. సుగ్రీవుని మాట రెండు భాగాలు — మొదట కుంభకర్ణుని కార్యాల స్తుతి (వీరులను కూల్చావు, సైన్యాలను భక్షించావు, యశస్సును పొందావు), తరువాత సవాలు — ‘సామాన్యులతో నీవేమి చేస్తావు, నా దెబ్బను సహించు.’ ఇలా అతడు సైనికులను కాపాడడానికి తానే లక్ష్యమవుతున్నాడు — ఇది రాజుకు తగిన కార్యం. కుంభకర్ణుని జవాబు కూడా మర్యాదాపూర్ణమైనది — అతడు సుగ్రీవుని వంశాన్ని ‘ప్రజాపతి మనుమడు’ అని గుర్తుచేస్తాడు; ఋక్షరజసుడు బ్రహ్మదేవుని పుత్రుడని కథ. ‘అందుకే గర్జిస్తున్నావు’ అనే మాటలో కొంత ఎగతాళి కూడా ఉంది — నీ వంశబలంతోనే గర్జిస్తున్నావు, నీ స్వంత బలంతో కాదు. శైలం వక్షంపై ముక్కలవుతుంది, వానరులు విషాదం చెందుతారు, రాక్షసులు ఆనందిస్తారు — మళ్ళీమళ్ళీ వచ్చే ఈ హర్షవిషాదాల తారుమారు ఈ యుద్ధపు లయ. చివరలో శూలం సుగ్రీవుని వధకై విసరబడింది. ‘సత్త్వధైర్యసమన్వితమ్’ అని కవి స్వయంగా సుగ్రీవుని మాటను ప్రశంసిస్తాడు; కాబట్టి సుగ్రీవుడు కేవలం బాహుబలంతోనే కాదు, వాక్బలంతో కూడా రాజు. శైలం ముక్కలైంది, కుంభకర్ణుడు గాయపడలేదు — మళ్ళీమళ్ళీ వచ్చే ఈ క్రమం వానరుల సమస్త ప్రయత్నాల పరిమితిని చూపుతుంది; రాముని దివ్యాస్త్రాలు లేకుండా అతన్ని చంపడం సాధ్యం కాదని పాఠకుడు క్రమంగా గ్రహిస్తాడు. ‘వ్యావిధ్య’ అంటే చుట్టూ తిప్పి — శైలాన్ని గానీ శూలాన్ని గానీ విసరడానికి ముందు వేగం పెంచేందుకు గిరగిరా తిప్పడం; ఈ సర్గలో ఈ పదం చాలాసార్లు వస్తుంది.
కుంభకర్ణుని భుజబలంతో విసరబడిన, బంగారు కాంతి గల దండం కలిగిన ఆ పదునైన శూలాన్ని వాయుపుత్రుడైన హనుమంతుడు వేగంగా ఎగిరి రెండు చేతులతో పట్టుకొని బలంగా విరిచాడు. వేయి భారాల ఇనుముతో చేసిన ఆ పెద్ద నల్లని శూలాన్ని మోకాలిపై పెట్టి ఆ వానరుడు సంతోషంతో విరిచాడు. హనుమంతుడు విరిచిన శూలాన్ని చూసి వానరసేన సంతోషించి పదేపదే గర్జించింది, అన్నివైపులా పరుగులు తీసింది. రాక్షసుడు భయపడి వెనుదిరిగాడు; వనచరులు ఆనందంతో సింహనాదాలు చేశారు; ఆ స్థితిలో ఉన్న శూలాన్ని చూసి మారుతిని పూజించారు. అరవై ఐదవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది; అదీ అరవై నాలుగవదీ వల్గేట్లో మాత్రమే ఉన్నాయి. శూలం అలా విరిగిపోవడం చూసి మహాత్ముడైన రాక్షసాధిపతి కోపించాడు; లంకలోని మలయపర్వతం నుండి ఒక శిఖరాన్ని పెకలించి, దగ్గరకు వెళ్ళి దానితో సుగ్రీవుని కొట్టాడు. పర్వతశిఖరం తగిలిన వానరేంద్రుడు స్పృహ తప్పి యుద్ధభూమిలో నేలపై పడ్డాడు; పడిపోయిన అతన్ని చూసి యాతుధానులు ఆనందంతో గర్జించారు. కుంభకర్ణుడు అద్భుతమైన ఘోరమైన పరాక్రమం గల ఆ వానరేంద్రుని సమీపించి, ప్రచండమైన గాలి మేఘాన్ని ఎత్తుకుపోయినట్లు, అతన్ని పట్టుకొని ఎత్తుకుపోయాడు. మహామేఘంలా ఉన్న అతన్ని పైకెత్తుకొని వెళ్తున్న, మేరువుతో సమానమైన రూపం గల అతడు భయంకరమైన శిఖరం పైకి లేచిన మేరుపర్వతంలా ప్రకాశించాడు. అప్పుడు స్తుతించబడుతూ ఆ రాక్షసేంద్రుడు అతన్ని తీసుకొని వెళ్ళాడు; వానరరాజు పట్టుబడటంతో విస్మయం చెందిన స్వర్గవాసుల ఆర్తనాదాన్ని వింటూ వెళ్ళాడు. ఆ ఇంద్రశత్రువు ఇలా అనుకున్నాడు — ‘ఇతడు హతమైతే రాఘవునితో సహా ఈ సైన్యమంతా హతమైనట్లే.’ ‘కాంచనధామయష్టిమ్’ అనేది ముద్రిత పాఠం; సమీక్షిత పాఠంలో ‘కాంచనదామజుష్టమ్’ (బంగారు దండలతో అలంకరించినది). ‘మేరువులా’ అనే ఉపమ — అతని భుజంపై సుగ్రీవుడు శిఖరంలా ఉన్నాడు. రాజును కాపాడడానికి హనుమంతుడు హఠాత్తుగా ప్రవేశిస్తాడు — వేయి భారాలతో చేసిన శూలాన్ని మోకాలిపై పెట్టి విరుస్తాడు. ‘భారం’ అనేది ఒక పరిమాణవిశేషం, కాబట్టి శూలపు బరువు ఊహకు అందనిది. ఈ కార్యపు ఫలం వానరుల హర్షం, రాక్షసుని భయం — ‘విముఖుడయ్యాడు’; కానీ అది క్షణికం. కుంభకర్ణుడు మలయపర్వతపు శిఖరాన్ని పెకలించి సుగ్రీవుని కూల్చివేస్తాడు. ‘లంకామలయాత్’ అంటే లంకకు సమీపంలోని మలయం అని వ్యాఖ్య; హిందీ వ్యాఖ్యానంలో ‘లంకలోని మలయపర్వతం నుండి’ అని ఉంది. సుగ్రీవుడు స్పృహ తప్పాడు, కుంభకర్ణుడు అతన్ని మేఘంలా ఎత్తుకుపోతాడు — ‘గాలి మేఘాన్ని వలె’ అనే ఉపమ సుగ్రీవుని తేలికదనాన్నీ రాక్షసుని బలాన్నీ చూపుతుంది. మేరువు శిఖరంతో శోభించినట్లు అతడు సుగ్రీవునితో శోభిస్తున్నాడు. దేవతలు విస్మయం చెందారు — ‘త్రిదివాలయానాం నినాదమ్’ (స్వర్గవాసుల నాదం) — వారికీ ఆందోళనే. కుంభకర్ణుని ఆలోచన సైన్యనీతికి అనుగుణమైనది — నాయకుడు హతమైతే సేన హతమైనట్లే. ‘ఇంద్రవీర్యః… ఇంద్రోపమమ్… ఇంద్రశత్రుః’ అని ఒకే శ్లోకంలో మూడుసార్లు ‘ఇంద్ర’ శబ్దం — ఇది శబ్దక్రీడ, దీని ద్వారా ఇద్దరు వీరుల తుల్యతా విరోధమూ ఒకేసారి చూపబడ్డాయి. ‘కాంచనధామయష్టిమ్’ అంటే శూలపు దండం బంగారంతో అలంకరించబడినది; ‘ధామ’ అంటే తేజస్సు లేదా ప్రకాశం — బంగారు తేజస్సు గల దండం. హనుమంతుడు దానిని ‘దోర్భ్యామ్’ — రెండు చేతులతో — పట్టుకుంటాడు.
వానరసేన అటూఇటూ చెదిరిపోవడం, వానరుడైన సుగ్రీవుడు కుంభకర్ణునిచేత పట్టుబడటం చూసి బుద్ధిమంతుడైన వాయుపుత్రుడు హనుమంతుడు ఇలా ఆలోచించాడు — ‘ఇలా సుగ్రీవుడు పట్టుబడిన తరువాత నేనేమి చేయాలి? నేను చేయడం న్యాయమైనది ఏదో దానిని నిస్సందేహంగా చేస్తాను; పర్వతమంత రూపం ధరించి ఈ రాక్షసుని నాశనం చేస్తాను. యుద్ధంలో నా పిడికిటి దెబ్బలకు దేహం ముక్కలై మహాబలుడైన కుంభకర్ణుడు హతుడై, వానరరాజు విడిపించబడితే, వానరులందరూ సంతోషిస్తారు. లేదా ఈ వానరుడు తనంతట తానే విముక్తిని పొందుతాడు — దేవతలూ అసురులూ నాగులూ పట్టుకున్నా సరే. పర్వతప్రహారంతో దెబ్బతిన్న వానరాధిపతి యుద్ధంలో కుంభకర్ణుని పట్టులో ఉన్నందువల్ల ఇంకా తనను తాను గ్రహించడం లేదని అనుకుంటాను. ఈ సుగ్రీవుడు ఒక్క ముహూర్తంలో ఈ మహాసంగ్రామంలో స్పృహ పొంది, తనకూ వానరులకూ ఏది హితమో అది చేస్తాడు. నేను విడిపిస్తే మహాత్ముడైన ఈ సుగ్రీవునికి తీవ్రమైన అప్రీతి, శాశ్వతమైన కీర్తినాశనం కలుగుతాయి. కాబట్టి ఒక ముహూర్తం పాటు, స్వయంగా విముక్తుడైన అతని పరాక్రమం కోసం ఎదురుచూస్తాను; ఈలోగా చెదిరిపోయిన వానరసైన్యాన్ని ఊరడిస్తాను.’ ఇలా ఆలోచించి వాయుపుత్రుడైన హనుమంతుడు మళ్ళీ వానరుల మహాసేనను నిలువరించాడు. ఇక్కడ హనుమంతుని బుద్ధిమత్త ప్రకటమైంది — స్వామికి అవమానం కలగకుండా ఉండడానికి, సామర్థ్యం ఉన్నా అతడు ఆగుతాడు; రాజు తన పరాక్రమంతోనే విముక్తుడయ్యాడనే యశస్సు అతనికే దక్కాలనేది అతని సూక్ష్మమైన వివేకం. డెబ్బై ఐదవ శ్లోకం ఉపజాతి వృత్తంలో, మిగిలినవి అనుష్టుప్లో ఉన్నాయి. హనుమంతుని ఈ స్వగతం ఈ సర్గకు బౌద్ధిక కేంద్రం. అతడు మూడు వికల్పాలను ఆలోచిస్తాడు — తానే కుంభకర్ణుని చంపి సుగ్రీవుని విడిపించడం; సుగ్రీవుడు తనంతట తానే విముక్తుడయ్యే వరకు ఎదురుచూడడం; సేనను ఊరడించడం. మొదటి వికల్పం సాధ్యమే — ‘పర్వతమంత రూపం ధరించి’ అనేది అతని రూపపరివర్తనశక్తిని గుర్తుచేస్తుంది. కానీ అతడు రెండవదాన్ని ఎంచుకుంటాడు, ఎందుకంటే స్వామి మానం అతనికి ప్రాణాల కంటే ఎక్కువ. ‘నేను విడిపిస్తే అప్రీతీ కీర్తినాశనమూ’ — ఇతరునిచేత విడిపించబడిన రాజు లోకంలో చులకనవుతాడు. ఇది సేవకధర్మపు సూక్ష్మదృష్టి. మూడవ వికల్పం కూడా దానితో పాటే — ఎదురుచూసే కాలంలో సేనను కాపాడడం. ఇలా హనుమంతుడు నిష్క్రియుడు కాడు, కాలజ్ఞుడు. హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘కొంతసేపు ఎదురుచూస్తాను’ అని చెబుతుంది. ‘దేవతలూ అసురులూ నాగులూ పట్టుకున్నా’ అనేది సుగ్రీవుని బలానికి ప్రశంస — దేవాసురనాగులు పట్టుకున్నా అతడు తనంతట తానే విముక్తుడవుతాడు, ఒక రాక్షసుడు పట్టుకుంటే చెప్పేదేముంది. హనుమంతుని ఈ ఆలోచన సుందరకాండలోని అతని స్వగతాలను గుర్తుచేస్తుంది, అక్కడ సీతను చూడడానికి అతడు అనేక విధాలుగా ఆలోచిస్తాడు; అతని బుద్ధి కార్యానికి ముందు ఎప్పుడూ చురుకుగా ఉంటుంది. ‘భూయః సంస్తంభయామాస’ — మళ్ళీ స్థిరపరిచాడు — అనే కార్యంతో అతడు తన ఆలోచనను పూర్తి చేస్తాడు. ‘పథ్యమ్’ అంటే హితకరమైనది, రోగికి పథ్యాహారం లాగా.
ఆ కుంభకర్ణుడు గిలగిలలాడుతున్న ఆ మహావానరుని తీసుకొని లంకలోకి ప్రవేశించాడు; విమానాలపైన, వీధులలో, గృహాలపైన, గోపురాలపైన ఉన్నవారు కురిపించిన శ్రేష్ఠమైన పూలవానతో పూజించబడుతూ వెళ్ళాడు. పేలాలూ గంధోదకమూ వర్షంలా మెల్లమెల్లగా తనపై పడుతుండగా, రాజవీధిలోని చల్లదనం వల్ల మహాబలుడైన సుగ్రీవుడు స్పృహ పొందాడు. కష్టంమీద తెలివి తెచ్చుకొని, బలవంతుడైన అతని భుజాల మధ్య ఉన్న ఆ మహాత్ముడు నగరంలోని రాజమార్గాన్ని చూస్తూ పదేపదే ఆలోచించాడు — ‘ఇలా పట్టుబడిన నేను ఇప్పుడు ఎలా ప్రతీకారం చేయగలను? వానరులకు ఇష్టమైనదీ హితమైనదీ అయిన కార్యం ఎలా జరుగుతుందో అలా చేస్తాను.’ అప్పుడు వానరరాజు హఠాత్తుగా చేతివేళ్ళ కొనలతో దేవేంద్రశత్రువును సమీపించి, పదునైన గోళ్ళతో చెవులను, పళ్ళతో ముక్కును కొరికి, కాళ్ళతో అతని పక్కలను చీల్చాడు. సుగ్రీవుడు పళ్ళతో గోళ్ళతో చీల్చగా చెవులూ ముక్కూ పోగొట్టుకున్న ఆ కుంభకర్ణుడు రోషంతో ముంచెత్తబడి, రక్తంతో తడిసిన దేహంతో సుగ్రీవుని గిరగిరా తిప్పి నేలకేసి నలిపాడు. భయంకరబలంతో నలిపివేయబడి, దేవశత్రువులైన రాక్షసులు కొడుతున్నా, అతడు బంతిలా వేగంగా నేల నుండి ఆకాశానికి ఎగిరి, మళ్ళీ రాముని దగ్గరకు చేరుకున్నాడు. చెవులూ ముక్కూ లేని మహాబలుడు కుంభకర్ణుడు జలపాతాలతో కూడిన పర్వతంలా రక్తంతో చిమ్ముతూ ప్రకాశించాడు. రక్తంతో తడిసిన, చూడడానికి భయంకరుడైన ఆ మహాకాయ నిశాచరుడు మళ్ళీ యుద్ధానికే మనస్సు పెట్టాడు. అసహనంతో రక్తం కక్కుతున్న రావణుని తమ్ముడు నల్లని కాటుకకుప్పలా, సంధ్యాకాంతితో కూడిన మేఘంలా శోభించాడు. ‘ఖరైశ్చ కర్ణౌ’ అని ముద్రణలో స్పష్టంగా ఉంది, సమీక్షిత పాఠంలో ‘నఖైశ్చ కర్ణౌ’; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘ఖర’ శబ్దాన్ని విశేషణంగా తీసుకొని ‘వాడియైన గోళ్ళతో’ అని వివరిస్తుంది. ‘కందుకవజ్జవేన’ — బంతి నేలపై పడి ఎగిరినట్లు సుగ్రీవుడు కూడా నలిగినా ఎగిరి రాముని చేరుకున్నాడు. సుగ్రీవునికి స్పృహ రావడం విచిత్రమైన కారణం వల్ల — లంకావాసులు కుంభకర్ణుడు గెలిచాడని భావించి పేలాలూ గంధోదకమూ కురిపిస్తారు, ఆ చల్లదనానికి తడిసిన సుగ్రీవుడు మేల్కొంటాడు. ఇలా శత్రువుల ఉత్సవమే అతని విముక్తికి కారణమైంది — ఇది కావ్యంలోని విడంబన. అతడు మొదట ఆలోచిస్తాడు, తరువాత క్రియ చేస్తాడు — హనుమంతుని అనుమానం నిజమైంది. అతని దాడి అనూహ్యమైనదీ నిర్దయమైనదీ — చెవులనూ ముక్కునూ కొరికివేస్తాడు, పక్కలను చీలుస్తాడు. కుంభకర్ణుడు అతన్ని నేలకేసి నలుపుతాడు, రాక్షసులు కొడతారు, అయినా అతడు ఎగిరి రాముని చేరుకుంటాడు. ‘జలపాతాలతో కూడిన పర్వతంలా’, ‘సంధ్యాకాంతితో కూడిన మేఘంలా’ — రక్తస్రావానికి రెండు ఉపమలు. ‘బంతిలా’ అనే ఉపమ సుగ్రీవుని చురుకుదనాన్ని చూపుతుంది — నేలకేసి నలిపినా అతడు వెంటనే ఎగురుతాడు. హనుమంతుడు ఏది ఊహించాడో అదే జరిగింది — రాజు తనంతట తానే విముక్తుడయ్యాడు, అతని యశస్సు చెక్కుచెదరలేదు. ‘బలీయసః భుజాంతరస్థః’ — బలవంతుని రెండు భుజాల మధ్య ఉన్నవాడు — స్థితి సంకటమయమైనది, అయినా అతడు ‘పురరాజమార్గమ్ అవేక్షమాణః’ — శత్రునగరపు మార్గాన్ని చూస్తూ — ప్రశాంతంగా ఆలోచిస్తాడు. ఇదే రాజు యొక్క ధైర్యం.
అతడు వెళ్ళిపోగానే దేవేంద్రశత్రువు క్రోధంతో మళ్ళీ రణానికి పరుగెత్తాడు; ‘నేను ఆయుధం లేనివాణ్ణి’ అని ఆలోచించి ఆ రౌద్రుడు ఒక ఘోరమైన ముద్గరాన్ని తీసుకున్నాడు. అప్పుడు మహాతేజస్వి అయిన అతడు హఠాత్తుగా నగరం నుండి బయటకు వచ్చి, పెరిగిన ప్రళయాగ్ని ప్రజలను భక్షించినట్లు, ఆ ఉగ్రమైన వానరసైన్యాన్ని యుద్ధంలో భక్షించాడు. ఆకలిగొన్నవాడూ రక్తమాంసాలపై ఆశగలవాడూ అయిన అతడు ఉగ్రమైన వానరసైన్యంలోకి ప్రవేశించి, మోహంతో రాక్షసులనూ వానరులనూ పిశాచాలనూ భల్లూకాలనూ నమిలి తిన్నాడు; యుగాంతంలో మృత్యువు హరించినట్లు అతడు ముఖ్యులైన వానరులను భక్షించాడు. తొంభై నాలుగవ శ్లోకం ఆరు పాదాల ఉపజాతి. కోపించిన అతడు ఒకరిని, ఇద్దరిని, ముగ్గురిని లేదా అనేకమంది వానరులను రాక్షసులతో సహా ఒక్క చేత్తో పట్టుకొని వేగంగా నోటిలో వేసుకున్నాడు. పర్వతశిఖరాలతో కొట్టబడుతున్నా, కొవ్వూ రక్తమూ స్రవిస్తూ ఆ మహాబలుడు వానరులను భక్షించాడు. భక్షించబడుతున్న ఆ వానరులు అప్పుడు రాముడే గతి అని ఆయన దగ్గరకు వెళ్ళారు; మిక్కిలి కోపించిన కుంభకర్ణుడు కపులను తింటూ పరుగెత్తాడు. ఏడువందలు, ఎనిమిది, ఇరవై, ముప్పై మందిని రెండు చేతులతో కౌగిట్లో బిగించి తింటూ అతడు అటూఇటూ పరుగెత్తాడు. కొవ్వుతో మజ్జతో రక్తంతో పూసుకున్న దేహం గలవాడూ, చెవులకు చిక్కుకొని అల్లుకుపోయిన పేగుల మాల గలవాడూ, మిక్కిలి పదునైన కోరలు గలవాడూ అయిన అతడు యుగాంతంలో నిలిచిన, పెరిగిన కాలునిలా శూలాలను వర్షించాడు. ‘మోహాత్’ అనే పదం ముఖ్యమైనది — అతడు ఉన్మత్తుడు, తనవారూ పరాయివారూ అనే భేదం తెలియదు, అందుకే తన రాక్షసులను కూడా తింటాడు; ముందు లక్ష్మణుడు సరిగ్గా దీన్నే గమనిస్తాడు. తొంభై ఎనిమిదవ శ్లోకం ఏడవ శ్లోకపు రూపాంతరంలా ఉంది. చెవులూ ముక్కూ తెగిన అవమానం కుంభకర్ణుని ఉన్మత్తుని చేస్తుంది. అతడు మళ్ళీ బయలుదేరుతాడు, కానీ ఇప్పుడు ‘మోహాత్’ — వివేకం లేకుండా — తన పక్షంవారిని కూడా తింటాడు. ప్రళయాగ్ని, యుగాంతమృత్యువు, యుగాంతంలో నిలిచిన కాలుడు — ఇలా మూడుసార్లు ప్రళయోపమ; దాని వల్ల అతని భీషణత పరాకాష్ఠను చేరుతుంది. ఈ భాగంలో కుంభకర్ణుని రాక్షసత్వం పూర్తిగా బయటపడుతుంది — అతడు శత్రువులనే కాక, స్వజనులను, పిశాచాలను కూడా తింటాడు. ‘ఏడువందలు, ఎనిమిది, ఇరవై, ముప్పై’ అని మళ్ళీ సంఖ్యలు; కవి ఏడవ శ్లోకపు రూపాన్ని మళ్ళీ ప్రయోగిస్తాడు, దానివల్ల భక్షణపు ఆవృత్తి మాటలలో కూడా ఆవృత్తమవుతుంది.
ఆ సమయంలో శత్రుసైన్యాలను పీడించేవాడూ శత్రునగరాలను జయించేవాడూ అయిన సుమిత్రాపుత్రుడు లక్ష్మణుడు కోపించి యుద్ధం చేశాడు. వీర్యవంతుడైన అతడు కుంభకర్ణుని శరీరంలో ఏడు బాణాలను గాఢంగా నాటాడు, మరికొన్నిటిని తీసుకొని ప్రయోగించాడు. వాటిచేత పీడించబడుతూ ఆ రాక్షసుడు ఆ అస్త్రాన్ని విశేషంగా — హిందీ వ్యాఖ్యానం ప్రకారం ‘నిశ్శేషంగా’, అంటే నిష్ఫలంగా — చేశాడు; దాంతో సుమిత్రకు ఆనందం కలిగించే బలవంతుడు కోపించాడు. అప్పుడు అతడు గాలి సంధ్యామేఘాన్ని కప్పినట్లు, కుంభకర్ణుని తెల్లని బంగారు కవచాన్ని బాణాలతో కప్పివేశాడు. నల్లని కాటుకకుప్పలా ఉన్న అతడు బంగారు అలంకారాలు గల బాణాలచేత పీడించబడుతూ, మేఘాలచేత కప్పబడిన కిరణాలు గల సూర్యునిలా శోభించాడు. అప్పుడు మేఘసమూహపు ధ్వని గల ఆ భయంకర రాక్షసుడు అవజ్ఞతోనే సుమిత్రానందవర్ధనునితో ఇలా అన్నాడు — ‘యుద్ధంలో అంతకుని కూడా శ్రమ లేకుండా జయించే నాతో భయం లేకుండా యుద్ధం చేస్తూ నీవు నీ వీరత్వాన్ని ప్రకటించుకున్నావు. మహాసంగ్రామంలో మృత్యువులా ఆయుధం చేతబట్టిన నా ఎదుట నిలిచినవాడే పూజ్యుడు, ఇక యుద్ధం ఇచ్చేవాని సంగతి చెప్పేదేముంది! ఐరావతంపై ఎక్కి సమస్త దేవతలతో పరివృతుడైన ప్రభువు ఇంద్రుడు కూడా యుద్ధంలో ఎన్నడూ నా ఎదుట నిలవలేదు. ఓ సౌమిత్రీ, ఈ రోజు బాలుడవైన నీవు కూడా నీ పరాక్రమాలతో నన్ను సంతోషపెట్టావు; నీ అనుమతి తీసుకొని రాఘవుని దగ్గరకు వెళ్ళాలనుకుంటున్నాను. రణంలో నీ వీర్యబలోత్సాహాలతో నేను సంతుష్టుడనయ్యాను కాబట్టి, ఒక్క రాముని మాత్రమే చంపాలనుకుంటున్నాను; అతడు హతమైతే అంతా హతమైనట్లే. ఇక్కడ రాముడు నాచేత హతుడైన తరువాత యుద్ధంలో నిలిచే ఇతరులతో నా సంహారకమైన బలంతో యుద్ధం చేస్తాను.’ ప్రశంసతో కూడిన ఈ మాట పలికిన ఆ రాక్షసునితో రణంలో సౌమిత్రి నవ్వుతున్నట్లుగా మరింత ఘోరమైన మాట పలికాడు — ‘పౌరుషం పొందిన నీవు ఇంద్రాది దేవతలకు కూడా భరించరానివాడవు అనేది సత్యమే, అన్యథా కాదు; ఓ వీరా, ఈ రోజు నీ పరాక్రమం చూశాను. ఇదిగో దశరథపుత్రుడైన రాముడు పర్వతంలా అచలంగా నిలిచి ఉన్నాడు.’ ఇది విని ఆ నిశాచరుడు లక్ష్మణుని లెక్కచేయకుండా, సౌమిత్రిని దాటి, భూమిని కంపింపజేస్తున్నట్లు రాముని మీదికే దూకాడు. అప్పుడు దశరథపుత్రుడైన రాముడు రౌద్రాస్త్రాన్ని ప్రయోగిస్తూ కుంభకర్ణుని హృదయంలో పదునైన బాణాలను ప్రయోగించాడు. ఈ భాగంలో చాలావరకు (102–114) సమీక్షిత పాఠంలో లేదు; ముద్రణలో మాత్రం అది అవిచ్ఛిన్నంగా ఉంది. శత్రువు నోటి నుండి లక్ష్మణుని ప్రశంస, లక్ష్మణుని మర్యాదాపూర్ణమైన జవాబు — ఈ సంభాషణ వీరరసపు ఉదాత్తరూపం. లక్ష్మణుని ప్రవేశం ఈ సర్గలో కొత్త అధ్యాయం. వానరులు ఓడిపోయారు, హనుమంతుడు గాయపడ్డాడు, సుగ్రీవుడు అవమానించబడ్డాడు — ఇప్పుడు మానవవీరుల వంతు. లక్ష్మణుని బాణాలు కవచాన్ని కప్పుతాయి, కానీ భేదించవు; ‘మేఘాలచేత సూర్యునిలా’ అనే ఉపమతో కుంభకర్ణుడు కూడా శోభిస్తాడు — బాణాలతో కప్పబడినా ప్రకాశిస్తాడు. అతని మాట విస్మయం కలిగిస్తుంది — రాక్షసుడు శత్రువును ప్రశంసిస్తున్నాడు. ‘అంతకుని కూడా జయించేవాణ్ణి’, ‘ఇంద్రుడు కూడా నా ఎదుట ఎన్నడూ నిలవలేదు’ అనేవి ఆత్మప్రశంస; అయినా లక్ష్మణుని ‘బాలుడు’ అని అంటూనే అతని పరాక్రమానికి సంతోషిస్తాడు. ఇక్కడ వీరుల పరస్పర సమ్మానపు ఆదర్శం ఉంది — యుద్ధంలో కూడా గుణగ్రాహిత. అతడు లక్ష్మణుని ‘అనుజ్ఞాప్య’ — అనుమతి కోరుతున్నట్లు — వెళ్ళాలనుకుంటాడు. అతని లక్ష్యం స్పష్టం — ‘యస్మిన్ హతే హతమ్’ (ఎవడు హతమైతే అంతా హతమో) — రాముడే అన్నిటికీ మూలం. లక్ష్మణుని జవాబు ‘ప్రహసన్ ఇవ’ — చిరునవ్వుతో కూడినది. అతడు రాక్షసుని పరాక్రమాన్ని అంగీకరిస్తాడు, కానీ రాముని అచలత్వాన్ని ప్రకటిస్తాడు — ‘పర్వతంలా అచలుడు’. ఇలా లక్ష్మణుడు తానే దారి ఇస్తున్నట్లు ఉంది. కుంభకర్ణుడు లక్ష్మణుని లెక్కచేయకుండా రాముని వైపు పరుగెత్తుతాడు, రాముడు రౌద్రాస్త్రంతో అతన్ని కొడతాడు. ‘రౌద్రమ్ అస్త్రమ్’ అంటే రుద్రుడు అధిదేవతగా గల అస్త్రం. ఈ సంభాషణలో దాదాపు అంతా సమీక్షిత పాఠంలో లేదు, అయినా వల్గేట్ పరంపరలో ఇది ప్రసిద్ధమైనది. ఇక్కడ సౌమిత్రి సంయమం ప్రశంసనీయం — శత్రువు ప్రశంసించినా అతడు గర్వించడు, కోపించడు; కేవలం సత్యం చెబుతాడు, రాముని స్థానాన్ని నిర్దేశిస్తాడు. ఈ సేవకధర్మాన్ని ఈ సర్గలోని హనుమంతుని స్వగతంతో పోల్చవచ్చు — ఇద్దరూ స్వామి యశస్సును తమదాని కంటే ఎక్కువగా భావిస్తారు. ‘పరబలార్దనః పరపురంజయః’ అనే లక్ష్మణుని విశేషణాలు యుద్ధారంభంలోనే అతని యోగ్యతను ప్రకటిస్తాయి. ‘నిచఖాన’ అంటే గాఢంగా నాటాడు — బాణాలు దేహంలో దిగబడ్డాయి. ‘సంధ్యాభ్రమ్ ఇవ మారుతః’ అనే ఉపమ — గాలి మేఘాలను తెచ్చి ఆకాశాన్ని ఎలా కప్పుతుందో, లక్ష్మణుడు బాణాలతో కవచాన్ని అలా కప్పాడు. ‘మేఘౌఘనిఃస్వనః’ అంటే కుంభకర్ణుని స్వరం మేఘసమూహపు గర్జనలా ఉంది; ‘సావజ్ఞమ్’ అంటే అవజ్ఞతో, అయినా మాట ఆశయం ప్రశంసే — ఈ విరోధాభాసం అతని స్వభావపు ద్వైధాన్ని చూపుతుంది.
రాముని బాణాలు తగిలి, హఠాత్తుగా ముందుకు దూకుతున్న ఆ కోపించిన రాక్షసుని నోటి నుండి నిప్పుకణికలతో కలిసిన జ్వాలలు వెలువడ్డాయి. రామాస్త్రాలకు గాయపడిన ఆ రాక్షసశ్రేష్ఠుడు ఘోరంగా గర్జిస్తూ, మిక్కిలి కోపంతో రణంలో వానరులను పారదోలుతూ ముందుకు దూకాడు. నెమలి ఈకలు గల బాణాలు అతని వక్షంలో దిగబడ్డాయి; చేతి నుండి జారిన గద నేలపై పడింది. అతని ఆయుధాలన్నీ నేలపై చెల్లాచెదురయ్యాయి; ఆ మహాబలుడు తాను నిరాయుధుడనని గ్రహించినప్పుడు, పిడికిళ్ళతో చేతులతో మహాసంహారం చేశాడు. బాణాలతో అవయవాలు తీవ్రంగా గాయపడి, రక్తంతో తడిసిన అతడు జలపాతం ప్రవహించే పర్వతంలా రక్తాన్ని స్రవించాడు. నూట ఇరవై ఒకటవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. తీవ్రమైన కోపంతో, రక్తంతో మత్తెక్కి అతడు వానరులనూ రాక్షసులనూ భల్లూకాలనూ తింటూ అటూఇటూ పరుగెత్తాడు. అప్పుడు భయంకర పరాక్రమవంతుడూ అంతకునితో సమానుడూ అయిన ఆ బలవంతుడు ఒక భయంకరమైన పర్వతశిఖరాన్ని గిరగిరా తిప్పి రాముని ఉద్దేశించి విసిరాడు. అది తనను చేరకముందే మధ్యలోనే రాముడు మళ్ళీ విల్లు ఎక్కుపెట్టి సూటిగా వెళ్ళే ఏడు బాణాలతో ఆ పర్వతశిఖరాన్ని ఛేదించాడు. ధర్మాత్ముడూ భరతుని అన్నయూ అయిన రాముడు బంగారంతో చిత్రించిన బాణాలతో అతని పెద్ద శిఖరాన్ని ఛేదించాడు; మేరుశిఖరాకారంలో ఉండి కాంతితో ప్రకాశిస్తున్నట్లున్న అది పడుతూ రెండువందల మంది వానరులను కూల్చివేసింది. ఆ సమయంలో కుంభకర్ణవధలో నిమగ్నుడైన ధర్మాత్ముడు లక్ష్మణుడు అనేక ఉపాయాలను ఆలోచించి రామునితో ఇలా అన్నాడు — ‘రాజా, ఇతడు వానరులనూ గుర్తించడం లేదు, రాక్షసులనూ గుర్తించడం లేదు; రక్తపు వాసనకు మత్తెక్కి తనవారినీ పరాయివారినీ తింటున్నాడు. వానరశ్రేష్ఠులు అన్నివైపులా ఇతని మీదికి ఎక్కనీ; ముఖ్యులైన యూథపతులు ఇతని చుట్టూ ఇతనిపై నిలవనీ. అప్పుడు ఈ దుర్మతి గొప్ప బరువుతో పీడించబడి నేలపై తిరుగుతూ ఇతర వానరులను చంపలేకపోతాడు.’ ధీమంతుడైన రాజపుత్రుని ఆ మాట విని మహాబలులైన ఆ వానరులు సంతోషంతో కుంభకర్ణుని మీదికి ఎక్కారు. వానరులు ఎక్కగా మిక్కిలి కోపించిన కుంభకర్ణుడు, దుష్టమైన ఏనుగు మావటీలను దులిపివేసినట్లు, వారిని వేగంగా దులిపివేశాడు. దులిపివేయబడిన వారిని చూసి, ‘ఇతడు రోషంతో ఉన్నాడు’ అని గ్రహించి రాముడు వేగంగా రాక్షసుని వైపు దూకాడు, ఉత్తమమైన ధనుస్సును చేపట్టాడు. లక్ష్మణుని ఉపాయం వ్యర్థమైంది, కానీ దాని ఉద్దేశం — వానరుల రక్షణ — స్పష్టమే; ఇప్పుడు రాముడే స్వయంగా ముందుకు వెళ్తాడు. రాముని మొదటి బాణాలు కుంభకర్ణుని తీవ్రంగా బాధిస్తాయి — నోటి నుండి నిప్పుకణికలతో కూడిన జ్వాలలు, చేతి నుండి గద పడిపోతుంది, ఆయుధాలన్నీ చెల్లాచెదురవుతాయి. ఇక్కడ మొదటిసారిగా అతడు నిరాయుధుడు. అయినా అతడు పిడికిళ్ళతో యుద్ధం చేస్తాడు, రక్తంతో మత్తెక్కి అందరినీ తింటాడు. ‘రుధిరేణ చ మూర్ఛితః’ అనే పదంలో రక్తపు వాసన మద్యంలా అతనికి మత్తెక్కిస్తుందనే భావం; లక్ష్మణుడు ముందు దీన్నే స్పష్టంగా చెబుతాడు. పర్వతశిఖరపు విసురును రాముడు మధ్యలోనే — ఏడు బాణాలతో — ఛేదించాడు. పడిపోతున్న ఆ శిఖరం రెండువందల మంది వానరులను కూల్చివేస్తుంది — రాముని రక్షణ కూడా పూర్తిగా సాధ్యపడలేదు, ఎందుకంటే శత్రుబలం అతి మహత్తరమైనది. లక్ష్మణుని ఉపాయం వ్యావహారికమైనది — వానరులు అతని దేహంపైకి ఎక్కి బరువు పెంచితే అతడు కదలలేడు. ఈ ఉపాయం ‘యోగాన్ పరిమృశన్’ — అనేక ఉపాయాలను ఆలోచించి — ఎంచుకున్నది. కానీ కుంభకర్ణుడు ‘దుష్టమైన ఏనుగు మావటీలను వలె’ వారిని దులిపివేస్తాడు — ఈ ఉపమ అర్థవంతమైనది, ఎందుకంటే మావటీలు కూడా ఏనుగు వీపు మీదనే ఎక్కి ఉంటారు. ఇలా లక్ష్మణుని బుద్ధీ వానరుల ధైర్యమూ అంతా నిష్ఫలమైంది; ‘ఇతడు రోషంతో ఉన్నాడు’ అని గ్రహించి రాముడు స్వయంగా ధనుస్సు పట్టుకుంటాడు. ఈ భాగంలోని కొన్ని శ్లోకాలు (123–126) సమీక్షిత పాఠంలో లేవు — శిఖరాన్ని విసిరే ప్రసంగం వల్గేట్లో మాత్రమే ఉంది. ‘అజిహ్మగైః’ అంటే సూటిగా వెళ్ళే బాణాలతో, ‘కాంచనచిత్రాంగైః’ అంటే బంగారంతో చిత్రించినవాటితో — రాముని బాణాల ఈ విశేషణాలు వాటి దివ్యత్వాన్నీ సౌందర్యాన్నీ సూచిస్తాయి. ‘హస్తిపాః’ అంటే మావటీలు, ఏనుగు వీపుపై ఎక్కి దానిని నియంత్రించేవారు. ‘బర్హిణవాససః’ అంటే నెమలి ఈకలు గల బాణాలు; ‘నిమగ్నాః’ అంటే వక్షంలో గాఢంగా దిగబడినవి. ‘గిరిః ప్రస్రవణం యథా’ (జలపాతం గల పర్వతంలా) అనే ఉపమ ఈ సర్గలో మళ్ళీ వస్తుంది — సుగ్రీవుడు చెవులూ ముక్కూ తెంచినప్పుడు కూడా ‘జలపాతాలతో కూడిన పర్వతంలా’ అని ఉంది. ఇలా రక్తస్రావం జలపాతంతో పోల్చబడుతుంది. ‘గురుభారప్రపీడితః’ (గొప్ప బరువుతో పీడించబడినవాడు) అనేది లక్ష్మణుని ఉపాయానికి మూలం — అనేకమంది వానరుల బరువుకు పీడించబడి అతడు మందగమనుడవుతాడు.
కోపంతో ఎర్రబడిన కళ్ళు గల ధీరుడైన రాఘవుడు, చూపుతోనే దహిస్తున్నట్లు, కుంభకర్ణుని బలానికి పీడితులైన యూథపతులందరికీ సంతోషం కలిగిస్తూ, వేగంగా రాక్షసుని మీదికి దూకాడు (నూట ముప్పై నాలుగవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది). సర్పంలాంటి, దృఢమైన నారి గల, ఉగ్రమైన, బంగారంతో చిత్రించిన ధనుస్సును తీసుకొని, ఉత్తమమైన అమ్ములపొదిని బాణాలతో కట్టుకొని, రాముడు వానరులను ఊరడించి ముందుకు దూకాడు. పరమ దుర్జయులైన వానరగణాలతో పరివృతుడై, లక్ష్మణుడు వెంట రాగా, మహాబలుడైన ఆ వీరుడు బయలుదేరాడు. అతడు కిరీటం ధరించిన, శత్రువులను అణచే, రక్తంతో తడిసి ఎర్రని కళ్ళు గల మహాకాయుడైన కుంభకర్ణుని చూశాడు — కోపించిన దిగ్గజంలా అందరి మీదికీ దూకుతున్నవానిని, కోపంతో వానరులను వెదుకుతున్నవానిని, రాక్షసులతో పరివృతుడైనవానిని, వింధ్య–మందరపర్వతాలలా ఉన్నవానిని, బంగారు అంగదాలతో అలంకరించుకున్నవానిని, వర్షమేఘం నీటిని కురిపించినట్లు నోటి నుండి రక్తాన్ని స్రవిస్తున్నవానిని, రక్తంతో తడిసిన పెదవుల కొనలను నాలుకతో నాకుతున్నవానిని, కాలాంతకుడైన యమునిలా వానరసైన్యాన్ని నలుపుతున్నవానిని. మండుతున్న అగ్నిలా వెలుగుతున్న ఆ రాక్షసశ్రేష్ఠుని చూసి పురుషశ్రేష్ఠుడు ధనుస్సును టంకారం చేశాడు. అతని ధనుష్టంకారానికి కోపించిన ఆ రాక్షసశ్రేష్ఠుడు ఆ ఘోషను సహించలేక రాఘవుని మీదికి దూకాడు. అప్పుడు నాగరాజు దేహంలాంటి బాహువులు గల రాముడు, గాలికి రేగిన మేఘంలా, పర్వతంలా మీదికి వస్తున్న ఆ కుంభకర్ణునితో యుద్ధంలో ఇలా అన్నాడు — ‘రాక్షసాధిపా, రా, విషాదపడకు; నేను ధనుస్సు చేతబట్టి నిలిచి ఉన్నాను. నన్ను రాక్షసవంశనాశకునిగా తెలుసుకో; ఒక్క ముహూర్తంలో నీవు ప్రాణం లేనివాడవవుతావు.’ ‘ఇతడే రాముడు’ అని గ్రహించి అతడు వికృతమైన స్వరంతో నవ్వాడు; మిక్కిలి కోపంతో వానరులను పారదోలుతూ ముందుకు దూకాడు. వనవాసులందరి హృదయాలనూ చీల్చివేస్తున్నట్లు, మేఘగర్జనలాంటి భయంకరమైన వికృతమైన నవ్వు నవ్వి, మహాతేజస్వి అయిన కుంభకర్ణుడు రాఘవునితో ఇలా అన్నాడు — ‘నన్ను విరాధుడని తెలుసుకోవద్దు, కబంధుడని కాదు, ఖరుడని కాదు, వాలి అని కాదు, మారీచుడని కాదు; వచ్చినవాడు ఈ కుంభకర్ణుడు. పూర్తిగా నల్లని ఇనుముతో చేసిన నా ఈ భయంకరమైన పెద్ద ముద్గరాన్ని చూడు; దీనితోనే నేను పూర్వం దేవతలనూ దానవులనూ జయించాను. చెవులూ ముక్కూ లేనివాడని నన్ను చులకన చేయకూడదు; చెవులూ ముక్కూ పోయినందువల్ల నాకు కొంచెం కూడా బాధ లేదు. ఓ ఇక్ష్వాకుశార్దూలా, పాపరహితుడా, నా అవయవాలపై నీ పరాక్రమాన్ని చూపించు; నీ పౌరుషమూ విక్రమమూ చూసిన తరువాత నిన్ను భక్షిస్తాను.’ నూట నలభై మూడు, నూట నలభై నాలుగవ శ్లోకాలు ఉపజాతి వృత్తంలో ఉన్నాయి. ముద్రణలో పాదటిప్పణిలో ‘ఈ శ్లోకం తరువాత కొన్ని ప్రతులలో ఈ క్రింది శ్లోకాలు అదనంగా లభిస్తాయి’ అనే టిప్పణితో, నూట నలభై రెండవ శ్లోకం తరువాత పదిన్నర శ్లోకాలు (కుంభకర్ణునితో విభీషణుని సంభాషణ) ముద్రించబడ్డాయి; అవి మూలపాఠంలో సంఖ్యలతో లెక్కించబడలేదు, ఇక్కడ కూడా తీసుకోబడలేదు. రాముని అభిగమనం సగౌరవంగా వర్ణించబడింది — కోపంతో ఎర్రబడిన కళ్ళు, సర్పంలాంటి ధనుస్సు, బంగారంతో చిత్రించినది, కట్టుకున్న అమ్ములపొది. కుంభకర్ణుని రూపం కూడా విస్తారంగా — కిరీటధారి, ఎర్రని కళ్ళు, దిగ్గజంలా, వింధ్య–మందరాల వంటివాడు, రక్తం కక్కుతూ, నాలుకతో పెదవులు నాకుతూ. ఇది ఇద్దరు మహావీరుల ముఖాముఖి క్షణం, అందుకే కవి గమనాన్ని మందగింపజేసి చిత్రాన్ని విస్తరిస్తాడు. రాముని మాట సంక్షిప్తమూ నిశ్చితమూ — ‘విషాదపడకు’, ‘రాక్షసవంశనాశకునిగా తెలుసుకో’. కుంభకర్ణుని జవాబు దీర్ఘమూ గర్వపూరితమూ — రాముడు ఇంతకు ముందు చంపినవారి పేర్లను అతడు లెక్కిస్తాడు — విరాధుడు, కబంధుడు, ఖరుడు, వాలి, మారీచుడు — ‘నేను వారిలో ఒకణ్ణి కాను’. ఈ జాబితా రాముని పూర్వవిజయాల సారం కూడా. చెవులూ ముక్కూ పోయిన అవమానాన్ని అతడు తుచ్ఛంగా తీసిపారేస్తాడు — ‘కొంచెం కూడా బాధ లేదు’. చివరలో ‘భక్షిస్తాను’ — రాక్షసుని స్వభావం చివరి వరకూ మారదు. ‘విషాదపడకు’ అనే రాముని మాటలో కొంత వ్యంగ్యం ఉంది — అవయవాలు తెగి విషణ్ణుడవైన నీవు నా దగ్గరకు వచ్చి యుద్ధం చేయి అని. ‘ఒక్క ముహూర్తంలో ప్రాణం లేనివాడవవుతావు’ అనేది భవిష్యవాణి, అది త్వరలోనే నిజమవుతుంది. కుంభకర్ణుని ‘వికృతస్వనం జహాస’ (వికృతమైన స్వరంతో నవ్వాడు) అనే నవ్వు భయంకరమైనది — హిందీ వ్యాఖ్యానంలో ‘వికృత స్వరంతో అట్టహాసం’ అని ఉంది. ‘భుజంగరాజోత్తమభోగబాహుః’ అంటే రాముని బాహువులు నాగరాజు (వాసుకి) దేహంలా దీర్ఘమైనవీ పుష్టమైనవీ; హిందీ వ్యాఖ్యానంలో ‘నాగరాజు వాసుకి వలె’ అని ఉంది. ‘ధరణీధరాభమ్’ అంటే కుంభకర్ణుడు పర్వతంలాంటివాడు. ‘దృష్టపౌరుషవిక్రమమ్’ — నీ పౌరుషాన్ని చూసిన తరువాతే నిన్ను తింటాను — అతని అవజ్ఞలో కూడా వీరధర్మం ఉంది. ‘సృక్కిణీ’ అంటే పెదవుల అంచులు, నోటి మూలలు; ‘పరిలిహ్యంతమ్’ అంటే నాలుకతో నాకుతున్నవాడు — భక్షించినవారి రక్తాన్ని ఆస్వాదించడం.
కుంభకర్ణుని మాట విని రాముడు చక్కని పింఛాలు గల బాణాలను ప్రయోగించాడు; వజ్రంతో సమానమైన వేగం గల వాటిచేత కొట్టబడినా ఆ దేవశత్రువు కలవరపడలేదు, బాధపడలేదు. ఏ బాణాలచేత శ్రేష్ఠమైన సాలవృక్షాలు ఛేదించబడ్డాయో, వానరశ్రేష్ఠుడైన వాలి హతుడయ్యాడో, వజ్రంలాంటి ఆ బాణాలు అప్పుడు కుంభకర్ణుని శరీరాన్ని బాధించలేకపోయాయి. ఆ మహేంద్రశత్రువు ఆ బాణాలను నీటిధారలను వలె శరీరంతో తాగివేస్తూ, ఉగ్రవేగం గల ఆ ముద్గరాన్ని గిరగిరా తిప్పి రాముని బాణవేగాన్ని అడ్డుకొట్టాడు. అప్పుడు రక్తంతో పూయబడిన, దేవతల మహాసైన్యాలకు భయం కలిగించే, ఉగ్రవేగం గల ఆ ముద్గరాన్ని గిరగిరా తిప్పి ఆ రాక్షసుడు వానరసైన్యాన్ని పారదోలాడు. అప్పుడు రాముడు వాయవ్యమనే మరొక అస్త్రాన్ని తీసుకొని ఆ నిశాచరుని మీదికి ప్రయోగించాడు; దానితో ముద్గరంతో సహా అతని బాహువును ఖండించాడు; చేయి తెగిన అతడు తుములంగా గర్జించాడు. రాఘవుని బాణంతో తెగిన, ముద్గరంతో కూడిన, పర్వతశిఖరంలాంటి అతని బాహువు వానరరాజు సైన్యంలో పడి ఆ వానరసేనను చంపింది. విరిగిపోయి, హతులు కాగా మిగిలిన ఆ వానరులు రణభూమి అంచులను ఆశ్రయించి, విషణ్ణులై, అవయవాలు నొప్పెడుతుండగా, నరేంద్రునికీ రాక్షసాధిపతికీ మధ్య జరుగుతున్న మిక్కిలి ఘోరమైన ఆ సంఘర్షణను చూశారు. అస్త్రంతో బాహువు తెగిన ఆ కుంభకర్ణుడు, మహాఖడ్గంతో శిఖరం తెగిన పర్వతరాజులా ఉండి, మిగిలిన చేత్తో ఒక చెట్టును పెకలించి రణంలో నరేంద్రుని మీదికి దూకాడు. రాముడు బంగారంతో చిత్రించిన, ఐంద్రాస్త్రంతో కూడిన బాణంతో, తాటిచెట్టుతో సహా పైకెత్తిన, సర్పదేహంలాంటి అతని బాహువును కొట్టాడు. ఖండించబడిన, పర్వతంలాంటి కుంభకర్ణుని భుజం నేలపై పడి, గిలగిలలాడుతూ చెట్లనూ కొండలనూ బండలనూ వానరులనూ రాక్షసులనూ చంపింది. రెండు చేతులూ తెగి, హఠాత్తుగా గర్జిస్తూ మీదికి వస్తున్న అతన్ని చూసి రాముడు పదునైన రెండు అర్ధచంద్రబాణాలను తీసుకొని యుద్ధంలో రాక్షసుని రెండు పాదాలనూ ఛేదించాడు. అతని ఆ రెండు పాదాలూ దిక్కులనూ ఉపదిక్కులనూ పర్వతగుహలనూ మహాసముద్రాన్నీ లంకనూ వానరరాక్షససేనలనూ ప్రతిధ్వనింపజేస్తూ పడ్డాయి (ఈ శ్లోకం సమీక్షిత పాఠంలో లేదు). చేతులూ కాళ్ళూ తెగిన అతడు బడబాగ్నిముఖంలాంటి నోటిని తెరిచి, హఠాత్తుగా గర్జిస్తూ, ఆకాశంలో రాహువు చంద్రుని మీదికి వెళ్ళినట్లు రాముని మీదికి పరుగెత్తాడు. రాముడు బంగారు పింఛాలు గల పదునైన మొనల బాణాలతో అతని నోటిని నింపివేశాడు; నోరు నిండిపోయిన అతడు మాట్లాడలేకపోయాడు, కష్టంమీద మూలుగుతూ మూర్ఛపోయాడు. ఈ శ్లోకాలన్నీ (151–164) ఉపజాతి వృత్తంలో ఉన్నాయి. ‘ఏ బాణాలచేత సాలవృక్షాలు ఛేదించబడ్డాయో, వాలి హతుడయ్యాడో’ అనేది కిష్కింధాకాండ స్మరణ — అవే బాణాలు ఇక్కడ నిష్ఫలమవుతున్నాయి; దాని వల్ల కుంభకర్ణుని బలం అద్భుతంగా కనిపిస్తుంది. రాముని మొదటి బాణాలు నిష్ఫలం — ‘నీటిధారలను వలె తాగివేస్తూ’ అనే ఉపమతో కుంభకర్ణుని దేహం ఎండిన నేలలా బాణాలను తనలో ఇముడ్చుకుంటుంది. తరువాత రాముడు దివ్యాస్త్రాలను ప్రయోగిస్తాడు — వాయవ్యం, ఐంద్రం, రెండు అర్ధచంద్రాలు. అవయవచ్ఛేదపు క్రమం సువిచారితమైనది — మొదట ముద్గరంతో కూడిన కుడిచేయి, దానితో ఆయుధం నశించింది; తరువాత చెట్టు పట్టుకున్న ఎడమచేయి; తరువాత పాదాలు, దానితో గమనం నశించింది; తరువాత నోరు బాణాలతో నింపబడుతుంది, దానితో భక్షణమూ నాదమూ నిరోధించబడ్డాయి. ఇలా అతడు క్రమంగా సర్వశక్తిహీనుడవుతాడు. తెగిన అతని అవయవాలు కూడా వినాశకాలే — బాహువు వానరసేనను నలుపుతుంది, పాదాలు దిక్కులను ప్రతిధ్వనింపజేస్తూ పడతాయి. రాహువు చంద్రుని వలె అతడు రాముని మింగాలనుకుంటాడు — అసంపూర్ణమైన దేహం కూడా భీషణమే. వానరులు ‘పర్యంతమ్ ఆశ్రిత్య’ — రణభూమి అంచులకు వెళ్ళి — ప్రేక్షకులలా ఆ ద్వంద్వయుద్ధాన్ని చూస్తారు. ‘నరేంద్రరక్షోఽధిపసంనిపాతమ్’ అంటే మనుష్యరాజుకూ రాక్షసరాజుకూ మధ్య సంఘర్షణ — కుంభకర్ణుడు రాజు కాకపోయినా అతని మహత్త్వాన్ని చూపడానికి ఇక్కడ ‘రక్షోఽధిపః’ (రాక్షసాధిపతి) అని చెప్పబడ్డాడు. ‘మహాసికృత్తాగ్రః అచలేంద్రః ఇవ’ — ఖడ్గంతో శిఖరం తెగిన పర్వతంలా — బాహువు లేని అతడు. ‘శిలావానరరాక్షసాంశ్చ’ — తెగిన బాహువు గిలగిలలాడుతూ బండలనూ వానరులనూ రాక్షసులనూ నలుపుతుంది — చచ్చిన అవయవం కూడా బతికి ఉన్నట్లే. ‘వినాదయంతౌ’ అంటే పాదాలు పడిన ధ్వని దిక్కులనూ గుహలనూ సముద్రాన్నీ లంకనూ ప్రతిధ్వనింపజేస్తుంది — ఇది అతిశయోక్తి. ‘పన్నగభోగకల్పమ్’ అంటే పైకెత్తిన బాహువు సర్పపు పడగలా ఎత్తుగా ఉంది; ‘సహతాలవృక్షమ్’ అంటే తాటిచెట్టుతో సహా.
అప్పుడు రాముడు సూర్యకిరణంలా ప్రకాశించే, బ్రహ్మదండంలా అంతకునిలా కాలునిలా ఉన్న, శత్రువుకు అశుభమైన, పదునైన, చక్కని పింఛాలు గల, గాలితో సమానమైన వేగం గల ఐంద్రమైన బాణాన్ని తీసుకున్నాడు. వజ్రాలతో బంగారంతో అందంగా అలంకరించిన పింఛాలు గల, మండుతున్న సూర్యునిలా అగ్నిలా ప్రకాశించే, మహేంద్రుని వజ్రాయుధంతో సమానమైన వేగం గల ఆ బాణాన్ని రాముడు ఆ నిశాచరుని మీదికి ప్రయోగించాడు. రాఘవుని బాహువుచేత ప్రేరేపించబడిన ఆ బాణం తన కాంతితో పది దిక్కులనూ ప్రకాశింపజేస్తూ, పొగ లేని అగ్నిలా భయంకరంగా కనిపిస్తూ, ఇంద్రుని వజ్రాయుధంలా భయంకర పరాక్రమంతో వెళ్ళింది. అది మహాపర్వతశిఖరంలా ఉన్న, గుండ్రని కోరలు గల, కదలాడే అందమైన కుండలాలు గల ఆ రాక్షసాధిపతి తలను, పూర్వం పురందరుడు వృత్రుని తలను ఖండించినట్లు, ఖండించింది. కుండలాలతో అలంకరించబడిన కుంభకర్ణుని పెద్ద తల, సూర్యోదయమైనప్పుడు రాత్రి ఆకాశమధ్యంలో ఉన్న చంద్రునిలా కనిపించింది. రాముని బాణానికి దెబ్బతిన్న, పర్వతంలాంటి ఆ రాక్షసుని తల పడి, వీధుల పక్కన ఉన్న గృహాలనూ గోపురాలనూ విరగ్గొట్టి, ఎత్తైన ప్రాకారాన్ని కూడా కూల్చివేసింది. హిమాలయంలా ప్రకాశించే ఆ అతిపెద్ద రాక్షసుని మొండెం సముద్రంలో పడి, మొసళ్ళనూ పెద్దపెద్ద చేపలనూ సర్పాలనూ నలిపివేసి, భూమిలోకి దిగబడింది. బ్రాహ్మణులకూ దేవతలకూ శత్రువైన మహాబలుడు కుంభకర్ణుడు యుద్ధంలో హతుడు కాగా భూమీ పర్వతాలన్నీ కంపించాయి; దేవతలు ఆనందంతో తుములంగా నాదం చేశారు. అప్పుడు ఆకాశంలో ఉన్న దేవర్షులూ మహర్షులూ నాగులూ దేవతలూ భూతాలూ సుపర్ణులూ గుహ్యకులూ యక్షగంధర్వగణాలతో సహా రాముని పరాక్రమానికి మిక్కిలి ఆనందించారు. అతని మహత్తరమైన వధతో బాధపడిన, ఆత్మాభిమానం గల రాక్షసరాజు బంధువులు, సింహంలాంటి రఘూత్తముని చూసి, ఏనుగులలా బిగ్గరగా అరిచారు. దేవలోకపు చీకటిని నాశనం చేసి రాహువు నోటి నుండి విముక్తుడైన సూర్యునిలా, యుద్ధంలో కుంభకర్ణుని చంపి రాముడు వానరసైన్యం మధ్యలో ప్రకాశించాడు. అనేకమంది వానరులు వికసించిన పద్మాలలాంటి ముఖాలతో మిక్కిలి ఆనందించారు; భయంకరబలుడైన శత్రువు హతుడు కాగా, అభీష్టఫలాన్ని పొందిన రాజపుత్రుడు రాఘవుని పూజించారు. దేవసైన్యాలను నలిపినవాడూ, మహాయుద్ధాలలో ఎన్నడూ ఓడిపోనివాడూ అయిన ఆ మహాసురుడు కుంభకర్ణుని రణంలో చంపి, వృత్రుని చంపిన దేవేంద్రునిలా, భరతుని అన్న ఆనందించాడు. చివరి శ్లోకాలు వంశస్థ, ఉపజాతి వృత్తాలలో రచించబడ్డాయి. ‘సూర్యోదయమైనప్పుడు రాత్రి ఆకాశమధ్యంలో ఉన్న చంద్రునిలా’ అనే ఉపమ — తేజస్సు కోల్పోయిన తల; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘నిస్తేజంగా కనిపించింది’ అని చెబుతుంది. చివరి బాణం ఐంద్రమైనది, బ్రహ్మదండంలా కాలునిలా ఉన్నది — దీని వర్ణన మూడు శ్లోకాలలో ఉంది; దానితో దాని మహత్త్వం ప్రకటమవుతుంది. వృత్రవధోపమ రెండుసార్లు వస్తుంది (168, 177) — రాముడు ఇంద్రునిలా, కుంభకర్ణుడు వృత్రునిలా; ఉపమతోనే ఈ భాగం ప్రారంభమై ఉపమతోనే ముగుస్తుంది. తెగిన తల లంకలో పడి గృహాలనూ ప్రాకారాన్నీ విరగ్గొడుతుంది — రాక్షసుల నగరంలోనే వారి వీరుని తల; మొండెం సముద్రంలో. భూమి కంపిస్తుంది, దేవతలు ఆనందిస్తారు, రాక్షసులు రోదిస్తారు. ‘రాహువు నోటి నుండి విముక్తుడైన సూర్యునిలా’ అనేది రాముని ఉపమ — ఇంతకు ముందు కుంభకర్ణుడు రాహువులా రాముని మీదికి పరుగెత్తాడు; ఇప్పుడు రాముడే రాహువు నుండి విముక్తుడైన సూర్యుడు. వానరుల ముఖాలు ‘వికసించిన పద్మాలలా’ — సూర్యోదయంలో కమలాలు వికసిస్తాయి, రాముడనే సూర్యుడు ఉదయించగా వానరుల ముఖాలు. ఇలా ఉపమల సూక్ష్మమైన పరస్పరసంబంధం సర్గాంతంలో కవి కౌశలాన్ని చూపుతుంది. ‘అరిష్టమ్’ అనేది బాణానికి విశేషణం — శత్రువుకు అశుభమైనది, మృత్యుకారకమైనది. ‘చర్యాగృహగోపురాణి’ అంటే మార్గంలోని గృహాలూ గోపురాలూ; హిందీ వ్యాఖ్యానంలో ‘రోడ్డు పక్కన ఉన్న ఇళ్ళూ ద్వారాలూ’ అని ఉంది. కుంభకర్ణవధతో రావణుని కుడిచేయి నశించింది — తరువాతి సర్గలో రావణుడే ఈ మాట చెబుతాడు. ‘సువృత్తదంష్ట్రం చలచారుకుండలమ్’ అని ఛేదించబడుతున్న తల సౌందర్యాన్ని కూడా వర్ణించడంలో కవి శత్రువు మహత్త్వాన్ని కూడా తగ్గించడు. ‘హిమవత్ప్రకాశమ్’ అనేది మొండేనికి ఉపమ — హిమాలయమంత విశాలమైనది. ‘ఇష్టభాగినమ్’ అంటే ఇష్టఫలాన్ని పొందినవాడు — రాముడు అభీష్టమైన విజయానికి భాగి.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तषष्टितमः सर्गः॥ ६७॥