॥वाल्मीकिरामायणम् యుద్ధకాండ · 66వ సర్గ

యుద్ధకాండ

సర్గ

అంగదుడు వానరులను ప్రోత్సహించడం

కుంభకర్ణుని నిర్గమనం, వానరుల పలాయనం, అంగదుని ఉపాలంభం, వానరసంహారం, మళ్ళీ పలాయనం, అంగదుని సాంత్వనం, యూథపతుల పునరాగమనం

పర్వతశిఖరంలా ఉన్న మహాబలుడు కుంభకర్ణుడు ప్రాకారాన్ని దాటి వేగంగా నగరం నుండి బయటకు వచ్చాడు. బయటకు వచ్చి అతడు సముద్రాన్ని ప్రతిధ్వనింపజేస్తూ మహానాదం చేశాడు — అతని నాదం పిడుగుపాటులనూ వజ్రధ్వనులనూ జయిస్తున్నట్లు, పర్వతాలను పిండి చేస్తున్నట్లు ఉంది. అతడు ఇంద్రునిచేత గానీ యమునిచేత గానీ వరుణునిచేత గానీ వధించబడనివాడు. భయంకరమైన కళ్ళు గల అతడు వస్తుండటం చూసి వానరులు పారిపోయారు. కవి మొదట అతని ఆకారాన్ని, తరువాత నాదాన్ని, తరువాత వరప్రభావాన్ని వర్ణించి, వానరుల భయానికి కారణాన్ని క్రమంగా స్థాపిస్తాడు. ఇక్కడి పలాయనం పిరికితనానికి లక్షణం కాదు; హఠాత్తుగా చూసిన అపరిమితమైన రూపానికి సహజమైన ప్రతిక్రియ; ముందు అంగదుని మాటతోనే వారు మళ్ళీ స్థిరపడతారు. ‘గిరికూటోపమః’ (పర్వతశిఖరం వంటివాడు) అనే విశేషణంతో అతని దేహపరిమాణం సూచించబడింది; ‘ప్రాకారం లంఘయిత్వా’ (ప్రాకారాన్ని దాటి) అనే పదంతో అతడు ద్వారం గుండా కాక, గోడనే దాటి బయటకు వచ్చాడని తెలుస్తుంది. పూర్వసర్గలో రావణుడు పంపిన అతడు ఇప్పుడు రణభూమిని చేరుతున్నాడు.

పారిపోతున్న వారిని చూసి రాజపుత్రుడైన అంగదుడు నలుని, నీలుని, గవాక్షుని, మహాబలుడైన కుముదుని ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు — ‘మీ ఆ పరాక్రమాలనూ మీ ఉన్నత వంశాలనూ మరచి, సామాన్య వానరులలా భయంతో వణికిపోతూ ఎక్కడికి వెళ్తున్నారు? సౌమ్యులారా, చాలు, వెనక్కి తిరగండి; ప్రాణాలను ఎందుకు కాపాడుకుంటున్నారు? ఈ రాక్షసుడు యుద్ధానికి సమర్థుడు కాడు; ఇది కేవలం పెద్ద బెదిరింపు మాత్రమే. రాక్షసులు లేవదీసిన ఈ పెద్ద బెదిరింపును మనం పరాక్రమంతో చెదరగొడతాం; వానరులారా, వెనక్కి తిరగండి.’ హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘విభీషికా’ అనే పదాన్ని ‘మాయతో విశాలరూపం ధరించి భయాన్ని ప్రదర్శించడం’ అని వివరిస్తుంది. అప్పుడు వానరులు కష్టంమీద ఊరట పొంది, అక్కడక్కడి నుండి గుమిగూడి, చెట్లను పట్టుకొని రణరంగానికి బయలుదేరారు. అంగదుడు యువరాజుగా కులాన్ని గుర్తుచేస్తున్నాడు — ఇదే ఈ మాటలోని మర్మం. ఇక్కడ అంగదుడు నలుగురు సేనానాయకులను పేరుపేరునా పిలుస్తాడు, ఎందుకంటే నాయకులు స్థిరంగా ఉంటే సైనికులు కూడా అనుసరిస్తారు. ‘సామాన్య వానరులలా’ అనే ఉపమతో అతడు వారిని సాధారణ వానరుల నుండి వేరు చేస్తాడు — మీరు వీరులు, అడవిలో తిరిగే పశువులు కారు అని. ‘ప్రాణాలను ఎందుకు కాపాడుకుంటున్నారు’ అనే ప్రశ్న ఉపాలంభరూపమైనది; ప్రాణరక్షణ వీరుని ధర్మం కాదని అతని ఆశయం. ‘విధమిష్యామః’ (చెదరగొడతాం) అనే బహువచనంతో తాను కూడా వారితో కలిసి యుద్ధంలో నిలుస్తానని అతడు ఆశ్వాసిస్తున్నాడు. వానరుల విషయంలో ‘కృచ్ఛ్రేణ సమాశ్వస్య’ (కష్టంమీద ఊరట పొంది) అనే పదం, భయం ఒక్కసారిగా పోలేదనీ, నాయకుని మాటతో క్రమంగా శాంతించిందనీ చూపుతుంది. వారు ఇక్కడక్కడా చెదిరిపోయి ఉన్నారు, అందుకే ‘సంగమ్య’ (గుమిగూడి) అని మళ్ళీ కూడుకోవడం చెప్పబడింది; చెట్లే వారి ఆయుధాలు.

వెనక్కి తిరిగి, ఆవేశంతో మిక్కిలి కోపించిన వనవాసులు మదించిన ఏనుగులలా కుంభకర్ణుని కొట్టారు. ఎత్తైన పర్వతశిఖరాలతో, బండలతో, కొనలు పూచిన చెట్లతో వారు అతన్ని కొట్టారు, కానీ దెబ్బలు తింటున్నా అతడు చలించలేదు. అతని శరీరంపై పడిన అనేక బండలు ముక్కలయ్యాయి, కొనలు పూచిన చెట్లు కూడా విరిగి నేలపై పడ్డాయి. అతడు కూడా మిక్కిలి కోపించి, పూర్తి సన్నద్ధుడై, మహాతేజస్సు గల వానరుల సైన్యాలను, రేగిన అగ్ని అడవులను దహించినట్లు, మథించాడు. అనేకమంది వానరశ్రేష్ఠులు రక్తంతో తడిసి, విసిరివేయబడి, నేలపై పడి, ఎర్రని పూలు గల చెట్లలా పడి ఉన్నారు. మిగిలిన వానరులు దూకుతూ పరుగెత్తుతూ వెనక్కి చూడలేదు; కొందరు సముద్రంలో పడ్డారు, కొందరు ఆకాశానికి ఎగిరారు. ఆ రాక్షసుడు ఆటలాగా వధిస్తుండగా, ఆ వీరులు ఏ దారిలో సముద్రాన్ని దాటారో అదే దారిలో పారిపోయారు. ముఖాలు వెలవెలబోయి, భయంతో వారు మెట్టప్రదేశాలకూ పల్లపుప్రదేశాలకూ వెళ్ళారు; భల్లూకాలు చెట్లెక్కాయి, కొందరు పర్వతాలను ఆశ్రయించారు. కొందరు సముద్రంలో మునిగారు, కొందరు గుహలను ఆశ్రయించారు, కొందరు కూలిపోయారు, కొందరు అసలు నిలవనే లేదు, కొందరు నేలపై పడి నిద్రిస్తున్నవారిలా, చనిపోయినవారిలా పడి ఉన్నారు. పదిహేడవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. ‘లీలయా’ (ఆటలాగా) అనే పదంతో రాక్షసుని బలపు అనాయాసత, ‘యేన తే తీర్ణాః’ (ఏ దారిలో దాటారో) అనే పదంతో వానరుల సిగ్గుచేటైన పలాయనం సూచించబడ్డాయి — విజయమార్గమైన సేతువు ఇప్పుడు పలాయనమార్గమైంది. ఈ భాగంలో కవి రెండు చిత్రాలను విరోధంగా నిలుపుతాడు — మొదట వానరుల దాడి, అందులో బండలూ చెట్లూ రాక్షసుని దేహంపై పడి తామే ముక్కలవుతాయి; తరువాత రాక్షసుని ప్రత్యాక్రమణ, అందులో వానరులే విరిగి పడతారు. ‘హన్యమానో న కంపతే’ (దెబ్బలు తింటున్నా చలించడు) అనే వాక్యం అతని దేహపు దృఢత్వాన్ని వజ్రంలా చూపుతుంది. ‘వనాన్యగ్నిరివోత్థితః’ (రేగిన అగ్ని అడవులను వలె) అనే ఉపమ — దావాగ్ని ఎండిన అడవిని క్షణంలో ఎలా దహిస్తుందో, అలా అతడు వానరసేనను మథించాడు. ‘ఎర్రని పూలు గల చెట్లలా’ అనే ఉపమతో రక్తంతో తడిసిన వానరుల వర్ణమూ, నేలపై పడటమూ ఒకేసారి చిత్రించబడ్డాయి. పలాయనపు వర్ణన విస్తారమైనది — సముద్రం, ఆకాశం, మెట్టప్రాంతం, పల్లపుప్రాంతం, చెట్లు, పర్వతాలు, గుహలు — అన్ని దిక్కులూ ఆశ్రయం కోసం పట్టుకోబడ్డాయి. హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘కొందరు శవాలలా ఊపిరి బిగబట్టి పడిపోయారు’ అని చెబుతుంది; కాబట్టి కొందరు భయంతో చచ్చినవారిలా నిశ్చేష్టులయ్యారని అర్థం, అందరూ చనిపోయారని కాదు. ‘ఏ దారిలో సముద్రాన్ని దాటారో’ అనే పదంతో సేతువు కూడా గుర్తుకు వస్తుంది — లంకావిజయం కోసం నిర్మించిన మార్గమే ఇప్పుడు భయంతో మళ్ళీ వాడబడుతోంది.

విరిగిపోయిన ఆ వానరులను చూసి అంగదుడు ఇలా అన్నాడు — ‘నిలవండి, యుద్ధం చేద్దాం, వానరులారా, వెనక్కి తిరగండి. ఈ భూమినంతా చుట్టివచ్చినా విరిగి పారిపోయిన మీకు ఒక స్థానం కనిపించదు; అందరూ వెనక్కి తిరగండి, ప్రాణాలను ఎందుకు కాపాడుకుంటున్నారు? ఆయుధాలు విడిచి పారిపోతున్న మిమ్మల్ని మీ భార్యలే ఎగతాళి చేస్తారు; గౌరవంగా జీవించే పురుషులకు అది మరణం కంటే బరువైన దెబ్బ. మీరందరూ విస్తారమైన గొప్ప వంశాలలో పుట్టినవారు; సామాన్య వానరులలా భయంతో వణికిపోతూ ఎక్కడికి వెళ్తున్నారు? భయపడి పరాక్రమాన్ని విడిచి పరుగెత్తుతున్నారు, కాబట్టి మీరు నిజంగా అనార్యులే. జనసభలో మీరు పలికిన గొప్పగొప్ప బడాయి మాటలు ఇప్పుడు ఎక్కడికి పోయాయి? ధిక్కరించబడి బతికే భీరువు గురించిన అపవాదాలే వినబడతాయి; సత్పురుషులు నడిచిన మార్గాన్ని సేవించండి, భయాన్ని విడిచిపెట్టండి. అల్పాయువులమైన మనం హతులమై భూమిపై పడుకుంటే, చెడ్డ యోధులకు దుర్లభమైన బ్రహ్మలోకాన్ని పొందుతాం; లేదా శత్రువును చంపి కీర్తిని పొందుతాం; హతులమైతే వీరలోకపు సంపదను అనుభవిస్తాం.’ ఇరవై ఒకటవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది; అందులో ఐదవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం యథాతథంగా మళ్ళీ వస్తుంది. అంగదుని మాటలో లజ్జ, కులాభిమానం, స్వర్గప్రాప్తి అనే మూడు కారణాలు క్రమంగా ప్రయోగించబడ్డాయి. అంగదుడు ఇప్పుడు స్వరం మారుస్తున్నాడు — మొదటి మాటలో ప్రేరణ ఉంది, ఇక్కడ మాత్రం తీక్ష్ణమైన ఉపాలంభం. ‘విరిగి పారిపోయిన మీకు ఒక స్థానం కనిపించదు’ అనే మాటతో అతడు, పారిపోయినా ఎక్కడికి వెళ్తారని గుర్తుచేస్తున్నాడు — సుగ్రీవుని దగ్గర గానీ రాముని దగ్గర గానీ వారికి స్థానం ఉండదు, ఇంట్లో కూడా భార్యలు ఎగతాళి చేస్తారు. ఇలా అతడు సామాజికమైన అవమానభయాన్ని యుద్ధభయం కంటే బరువైనదిగా చూపుతాడు. ‘అనార్యాః’ అనే కఠినమైన మాట కులీనులకు అవమానం. ‘జనసభలో బడాయి మాటలు’ అనే స్మరణ విశేషంగా తీక్ష్ణమైనది — సభలో గర్వించినవారే ఇప్పుడు పరుగెత్తుతున్నారు. చివరలో మూడు వికల్పాలు — మరణంతో బ్రహ్మలోకం, విజయంతో కీర్తి, వీరమరణంతో వీరలోకపు భోగం — అన్నిటిలోనూ లాభమే, పలాయనంలోనే హాని అనే తర్కం. పద్దెనిమిదవ శ్లోకంలో ‘యుధ్యామః’ (యుద్ధం చేద్దాం) అని మళ్ళీ బహువచనం — అంగదుడు కేవలం ఆజ్ఞాపించడం కాక, తనను కూడా యోధులలో లెక్కించుకుంటున్నాడు.

‘కాకుత్స్థుని చూసిన తరువాత కుంభకర్ణుడు, మండుతున్న అగ్నిని చేరిన మిడతలా, ప్రాణాలతో వెళ్ళడు. మనం పారిపోవడం ద్వారా ప్రాణాలు కాపాడుకుంటే, ఒక్కడిచేత అనేకులు ఓడిపోయారనే అపవాదంతో మన యశస్సు నశిస్తుంది.’ ఇలా పలుకుతున్న, బంగారు అంగదాలు ధరించిన ఆ శూరుడైన అంగదునితో పారిపోతున్న వానరులు శూరులు నిందించే మాట పలికారు — ‘కుంభకర్ణుడనే రాక్షసుడు మాలో ఘోరమైన సంహారం చేశాడు; ఇది నిలబడే సమయం కాదు, మేము వెళ్ళిపోతాం, మాకు ప్రాణమే ప్రియం.’ ఇంత మాత్రం మాట పలికి, భయంకరమైన కళ్ళు గల ఆ భీకరుడు వస్తుండటం చూసి, ఆ వానరయూథపతులందరూ దిక్కులకు పారిపోయారు. అప్పుడు పారిపోతున్న ఆ వీరులైన వానరులందరినీ అంగదుడు సాంత్వనవచనాలతో, గౌరవవచనాలతో వెనక్కి మళ్ళించాడు. ధీమంతుడైన వాలిపుత్రుడు సంతోషం కలిగించగా, ఆ వానరయూథపతులందరూ ఆజ్ఞకోసం ఎదురుచూస్తూ నిలిచారు. చివరి శ్లోకం పుష్పితాగ్ర వృత్తంలో రచించబడింది — ఋషభుడు, శరభుడు, మైందుడు, ధూమ్రుడు, నీలుడు, కుముదుడు, సుషేణుడు, గవాక్షుడు, రంభుడు, తారుడు, ద్వివిదుడు, పనసుడు, వాయుపుత్రుడైన హనుమంతుడు మొదలైన ముఖ్యులు మరింత వేగంగా రణాభిముఖులై వెళ్ళారు. యూథపతుల నామావళియే వీరుల పునరుత్థానానికి ప్రతీక. అంగదుడు తన తర్కాన్ని ముగిస్తాడు — కుంభకర్ణుడు రాముని దృష్టిపథంలోకి రాగానే మిడతలా నశిస్తాడు; కాబట్టి వానరుల పలాయనం అనవసరం, దానివల్ల కేవలం యశస్సుకు హాని. కానీ భయార్తులైన వానరులు అతని మాట అంగీకరించరు — వారి జవాబును కవి స్వయంగా ‘శూరవిగర్హితం’ (శూరులు నిందించేది) అని నిందిస్తాడు. ‘న స్థానకాలః’ (నిలబడే సమయం కాదు) అనే మాటలో వారు యుద్ధానికి సమయం అనుకూలంగా లేదనే కారణం చెబుతున్నారు. మళ్ళీ భీకరుడైన రాక్షసుడు రావడం చూసి వారు దిక్కులకు పారిపోయారు. ఇక్కడ అంగదుని ధైర్యం కనిపిస్తుంది — రెండుసార్లు పారిపోయినవారిని కూడా అతడు విడిచిపెట్టడు; సాంత్వనవచనాలతో, గౌరవవచనాలతో అదే సేనను మళ్ళీ వెనక్కి మళ్ళిస్తాడు. ‘అనుమానం’ అంటే సమ్మానం లేదా ప్రశంస; హిందీ వ్యాఖ్యానం దీనిని ‘నచ్చజెప్పి’ అని వివరిస్తుంది. ‘ఆజ్ఞాప్రతీక్షాః’ (ఆజ్ఞకోసం ఎదురుచూస్తూ) అనే పదంతో సేనలో క్రమశిక్షణ మళ్ళీ నెలకొందని సూచించబడుతుంది. ‘వాయుపుత్రముఖ్యాః’ అనే సమాసంలో హనుమంతుడు ప్రముఖుడు, ఎందుకంటే తరువాతి సర్గలో అతని పరాక్రమమే మొదట వర్ణించబడుతుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षट्षष्टितमः सर्गः॥ ६६॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి