॥वाल्मीकिरामायणम् యుద్ధకాండ · 65వ సర్గ

యుద్ధకాండ

సర్గ

కుంభకర్ణుని రణయాత్ర

మహోదరుని నిందించడం, రావణుని ప్రోత్సాహం, కుంభకర్ణుడు శూలం ధరించడం, అలంకరణ, సేనతో బయలుదేరడం, దుర్నిమిత్తాలు, వానరుల పలాయనం

ఇలా అనబడిన కుంభకర్ణుడు మహోదరుని గద్దించి, తరువాత రాక్షసశ్రేష్ఠుడైన తన అన్న రావణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘ఈ రోజు నేను ఆ దురాత్ముడైన రాముని వధించి నీ ఘోరమైన భయాన్ని తుడిచివేస్తాను; నీవు వైరం లేనివాడవై సుఖంగా ఉండు. శూరులు నీరు లేని మేఘాలలా వృథాగా గర్జించరు; యుద్ధంలో కార్యరూపంలో నెరవేరే నా గర్జనను చూడు. శూరులు తమను తామే పొగడుకోవడాన్ని సహించరు; ఏమీ చూపించకుండానే దుష్కరమైన కార్యాన్ని చేసి చూపుతారు.’ నీరు లేని మేఘం అనే ఉపమ ఇక్కడ అర్థవంతమైనది — కేవలం గర్జించి వర్షించని మేఘం వృథా; అలాగే కేవలం మాట్లాడి ఏమీ చేయనివాడు పిరికివాడు. తరువాత అతడు మహోదరుని ముఖాముఖి తిరస్కరిస్తాడు — ‘మహోదరా, ధైర్యం లేని, బుద్ధిహీనులైన, తమను పండితులమని తలచుకొనే రాజులకే నిత్యం చెప్పబడే నీ మాట రుచిస్తుంది. యుద్ధంలో పిరికివారై, రాజును అనుసరిస్తూ ప్రియవచనాలు మాత్రమే పలికే మీవంటివారి వల్లనే సమస్త కార్యమూ నాశనమైంది. లంకలో రాజు ఒక్కడే మిగిలాడు, కోశం క్షీణించింది, సైన్యం హతమైంది; మిత్రుని వేషంలో ఉన్న శత్రువులైన మీరు ఈ రాజును ఆశ్రయించి ఈ దుస్థితిని తెచ్చారు. ఇదిగో నేను శత్రువులను జయించడానికి సిద్ధమై, ఈ మహాసంగ్రామంలో మీ దుర్నీతిని సరిదిద్దడానికి యుద్ధానికి బయలుదేరుతున్నాను.’ ‘రాజశేషా లంకా’ (రాజు మాత్రమే మిగిలిన లంక) అనే పదం కరుణాభరితం — రాజు తప్ప మరెవరూ మిగలనట్లు. ‘సుహృచ్చిహ్నమ్ అమిత్రకమ్’ (మిత్రుని గుర్తులు ధరించిన శత్రువు) అనే మాటతో కుంభకర్ణుడు మహోదరాదులను మిత్రరూపంలో ఉన్న శత్రువులని అంటున్నాడు; ఇది పూర్వసర్గలో చెప్పిన మంత్రుల లక్షణాలను గుర్తు చేస్తుంది. ఇక్కడ ‘భవతాం దుర్నయం సమీకర్తుమ్’ (మీ దుర్నీతిని సరిదిద్దడానికి) అనే పదంతో అతడు దోషాన్ని రాజు మీద కాక మంత్రుల మీద మోపుతున్నాడు; దానివల్ల అన్నగారి గౌరవం కాపాడబడుతుంది. మహోదరుని కపటోపాయం ఇలా ఒక్క వాక్యంతో నిరాకరించబడింది. వీరుని మాట కార్యానికి ముందు అల్పంగా ఉంటుంది, కార్యం మాత్రం మహత్తరంగా ఉంటుంది — ఇదే కుంభకర్ణుని ఆదర్శం. కుంభకర్ణుడు మహోదరుని కపటోపాయాన్ని నేరుగా ఖండించడు; కానీ ‘శూరులు గర్జించరు’ అనే మాటతో అతని వంచనతో కూడిన మార్గం పిరికివారి మార్గమని చెబుతాడు. అతని దృష్టిలో యుద్ధం వీరుని ధర్మం, మోసం భీరువుది. ‘నిర్వైరో హి సుఖీ భవ’ (వైరం లేనివాడవై సుఖంగా ఉండు) అనే ఆశ్వాసన పూర్వసర్గలోని ‘రమస్వ రాజన్’ (రాజా, ఆనందించు) అనే మాటతో సరిపోతుంది — అన్న సుఖమే అతని లక్ష్యం. అంతేకాక, ‘ఆత్మనా ఆత్మానం సంభావయితుం న మర్షయంతి’ (తమను తామే పొగడుకోవడాన్ని సహించరు) అనేది ఆత్మప్రశంసకు నింద; అయినా అతడే పూర్వసర్గలో ఎంతో ఆత్మప్రశంస చేసుకున్నాడు — ఈ విరోధం కవి చేసిన సూక్ష్మమైన వ్యంగ్యంలా ఉంది. ఇంకా, ‘కోశం క్షీణించింది, సైన్యం హతమైంది’ అనే మాట పూర్వసర్గలో రావణుడే అంగీకరించిన దుస్థితిని తిరిగి చెబుతుంది, కానీ దోషాన్ని మంత్రుల మీద మోపుతుంది. ఇలా కుంభకర్ణుడు రాజును అవమానించకుండానే సత్యం చెబుతాడు — ఇది నేర్పరి అయిన వక్త లక్షణం.

ధీమంతుడైన కుంభకర్ణుడు ఇలా పలికిన మాటను విని రాక్షసాధిపతి నవ్వుతూ ఇలా బదులిచ్చాడు — ‘నాయనా, యుద్ధవిశారదా, ఈ మహోదరుడు రాముని చూసి భయపడిపోయాడు, సందేహం లేదు; అందుకే అతనికి యుద్ధం రుచించడం లేదు. స్నేహంలోనూ బలంలోనూ నాకు నీతో సమానుడు ఎవడూ లేడు. కుంభకర్ణా, శత్రువధకోసం, విజయంకోసం వెళ్ళు. అరిందమా, శత్రునాశనం కోసమే నిద్రిస్తున్న నిన్ను నేను మేల్కొలిపాను; రాక్షసులకు ఇది ఎంతో గొప్ప సమయం. పాశం చేతబట్టిన అంతకునిలా శూలాన్ని తీసుకొని వెళ్ళు; వానరులనూ సూర్యతేజస్సు గల ఆ ఇద్దరు రాజపుత్రులనూ భక్షించు. నీ రూపాన్ని చూడగానే వానరులు పారిపోతారు; రామలక్ష్మణుల హృదయాలు కూడా పగిలిపోతాయి.’ మహాబలుడైన కుంభకర్ణునితో ఇలా పలికి, మహాతేజస్వి అయిన ఆ రాక్షసశ్రేష్ఠుడు తాను మళ్ళీ పుట్టినట్లు భావించాడు. కుంభకర్ణుని బలాన్ని ఎరిగినవాడూ, అతని పరాక్రమాన్ని తెలిసినవాడూ అయిన ఆ రాజు నిర్మలమైన చంద్రునిలా ఆనందించాడు. ఇలా అనబడిన మహాబలుడు రాజు మాట విని సంతోషించి, యుద్ధానికి ఉద్యుక్తుడై అప్పుడు బయలుదేరాడు. 12–17 శ్లోకాలు సమీక్షిత పాఠంలో లేవు — వల్గేట్‌లోని ఈ భాగం రావణుని ప్రోత్సాహాన్నీ అతని హర్షాన్నీ విస్తారంగా వర్ణిస్తుంది. రావణుడు మహోదరుని పక్షం తీసుకోడు; క్షణంలోనే కుంభకర్ణుని పక్షానికి మారిపోతాడు; ఇది అతని అస్థిరమైన మనస్సును సూచిస్తుంది — ముందు మహోదరుని ఉపాయం నచ్చినట్లు కనిపించింది, ఇప్పుడు కుంభకర్ణుని శౌర్యం. ‘మళ్ళీ పుట్టినట్లు’ అనే ఉపమ అతని నిరాశ ఆశగా మారడాన్ని చూపుతుంది. ‘నిర్మలమైన చంద్రునిలా’ — చింత అనే రాహువు నుండి విడివడిన చంద్రునిలా అతని ముఖం ప్రసన్నమైంది. రావణుని నవ్వును కూడా గమనించాలి — తానూ ముందు భయపడినవాడే అయినా, అతడు మహోదరుని భయాన్ని ఎగతాళి చేస్తున్నాడు. ‘స్నేహంలోనూ బలంలోనూ నీతో సమానుడు లేడు’ అనే ప్రశంస కుంభకర్ణుని హృదయాన్ని తాకుతుంది. ‘పాశం చేతబట్టిన అంతకునిలా’ అనే ఉపమ అతన్ని యముని రూపంలో వర్ణిస్తుంది; ఇది సర్గాంతంలోని ‘కింకరదండం ధరించిన ప్రభువు’ అనే ఉపమతో కలిసి వృత్తాన్ని పూర్తి చేస్తుంది. ‘రామలక్ష్మణుల హృదయాలు పగిలిపోతాయి’ అనే మాటలో రావణుని ఆశ అతిశయించింది — కేవలం రూపాన్ని చూసే శత్రువు చనిపోతాడని.

శత్రుసంహారకుడైన కుంభకర్ణుడు వేగంగా పదునైన శూలాన్ని తీసుకున్నాడు — అది పూర్తిగా నల్లని ఇనుముతో చేసినది, దేదీప్యమానమైనది, పుటం పెట్టిన బంగారంతో అలంకరించబడినది, ఇంద్రుని వజ్రాయుధంలా ప్రకాశించేది, వజ్రంలా బరువైనది, దేవదానవగంధర్వయక్షసర్పాలను సంహరించినది, ఎర్రని పూలమాలలు గల పెద్ద దండలతో అలంకరించినది, తనంతట తానే అగ్నిని వెడలగ్రక్కేది, శత్రువుల రక్తంతో రంగుదేలినది, విశాలమైనది. శూలం యొక్క ఈ విస్తారమైన వర్ణన — నల్ల ఇనుముతో చేసినది, బంగారంతో అలంకరించినది, తనంతట తానే అగ్నిని కక్కేది, శత్రురక్తంతో రంగుదేలినది — ఆ ఆయుధపు భీషణతనూ యుద్ధపు ఉగ్రతనూ ముందే సూచిస్తుంది. దానిని తీసుకొని మహాతేజస్వి అయిన కుంభకర్ణుడు రావణునితో అన్నాడు — ‘నేను ఒంటరిగానే వెళ్తాను; నా సైన్యం ఇక్కడే ఉండనీ. ఈ రోజు కోపంతోనూ ఆకలితోనూ ఉన్న నేను ఆ వానరులను భక్షిస్తాను.’ ఒంటరిగా వెళ్ళడం అతని ఆత్మవిశ్వాసపు పరాకాష్ఠను చూపుతుంది; పూర్వసర్గలో మహోదరుడు దీన్నే నిందించాడు. కుంభకర్ణుని మాట విని రావణుడు ఇలా అన్నాడు — ‘శూలాలూ ముద్గరాలూ చేతబట్టిన సైన్యాలతో పరివృతుడవై వెళ్ళు. మహాత్ములూ శూరులూ గట్టి పట్టుదల గలవారూ అయిన వానరులు ఒంటరిగా ఉన్నవానిని గానీ ఏమరుపాటుగా ఉన్నవానిని గానీ పళ్ళతో కొరికి నాశనం చేయగలరు. కనుక పరమ దుర్ధర్షుడవైన నీవు సైన్యాలతో కలిసి వెళ్ళు; రాక్షసులకు అహితమైన శత్రుపక్షాన్నంతటినీ సంహరించు.’ ఇరవై నాలుగవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది — ‘ఏకాకినం ప్రమత్తం వా…’, ‘తస్మాత్పరమదుర్ధర్షః…’, ‘రక్షసామహితం…’ అనే మూడు అర్ధభాగాలు ఒకే సంఖ్య కింద ఉన్నాయి. రావణుడు ఇక్కడ వివేకం చూపుతాడు — వానరుల సామూహిక బలం అతనికి తెలుసు. మహోదరుడు పలికిన సంశయవచనం కూడా ఇక్కడ ప్రతిధ్వనిస్తుంది — ఒంటరి వీరుడైనా అనేకులచేత ఓడించబడవచ్చు. శూలవర్ణనలోని విశేషణాల మాల — సుమారు పది పదాలు — కవి శైలికి లక్షణం; దాని వల్ల ఆయుధమే ఒక సజీవమైన పాత్రలా అవుతుంది. ‘దేవదానవగంధర్వయక్షపన్నగసూదనమ్’ అనే పదం అతని పూర్వవిజయాలను గుర్తుచేస్తుంది; విభీషణుడు కూడా వాటిని వర్ణించాడు. ‘క్షుధితః క్రుద్ధః’ (ఆకలిగొన్నవాడు, కోపించినవాడు) — ఈ రెండూ, అంటే ఆకలీ కోపమూ, కుంభకర్ణుని రెండు స్వభావాలు, యుద్ధానికి అతన్ని ప్రేరేపించేవి. రావణుని ఉపదేశంలోని ‘ప్రమత్తం వా’ (ఏమరుపాటుగా ఉన్నవానిని) అనే పదం కుంభకర్ణుని మద్యపానాన్ని కూడా సూచిస్తుంది, ఎందుకంటే అతడు మత్తులోనే బయలుదేరుతున్నాడు. కుంభకర్ణుని ‘ఒంటరిగా వెళ్తాను’ అనే ప్రతిజ్ఞ అతని సహజశౌర్యాన్నీ, రావణుని ‘సైన్యాలతో కలిసి వెళ్ళు’ అనే ఆజ్ఞ అతని రాజనీతినీ చూపుతాయి. ఇద్దరి సంభాషణలో భ్రాతృస్నేహమూ జాగ్రత్తా కలిసి ఉన్నాయి; రావణుడు అతన్ని అమూల్యునిగా భావించి కాపాడాలని కోరుకుంటాడు, ఎందుకంటే అతడే అతని చివరి ఆశ.

అప్పుడు మహాతేజస్వి అయిన రావణుడు ఆసనం నుండి లేచి, మధ్యమధ్య మణులు పొదిగిన మాలను కుంభకర్ణునికి కట్టాడు. ఆ మహాత్మునికి భుజకీర్తులనూ ఉంగరాలనూ శ్రేష్ఠమైన ఆభరణాలనూ చంద్రునిలా ప్రకాశించే హారాన్నీ ధరింపజేశాడు. అతని శరీరంపై దివ్యమైన సుగంధభరితమైన పూలదండలను, చెవులకు కుండలాలను అలంకరించాడు. రాజు స్వయంగా తమ్ముని అలంకరిస్తున్నాడు; ఇది అతని స్నేహానికీ ఆదరానికీ గుర్తు, యుద్ధానికి పంపబడుతున్న వీరునికి చేసే సన్మానం కూడా. బంగారు అంగదాలూ కేయూరాలూ నిష్కాలనే ఆభరణాలూ ధరించిన, పెద్ద చెవులు గల కుంభకర్ణుడు చక్కగా ఆహుతులు పోసిన అగ్నిలా ప్రకాశించాడు. పెద్దదైన నల్లని మొలత్రాడుతో అతడు అమృతమథన సమయంలో వాసుకి అనే సర్పంతో చుట్టబడిన మందరపర్వతంలా విరాజిల్లాడు. ‘శ్రోణీసూత్రం’ (మొలత్రాడు) కోసం వాడిన మందర–వాసుకుల ఉపమ అతని నడుము విశాలతనూ త్రాడు నల్లని రంగునూ ఒకేసారి చూపుతుంది — సముద్రమథనపు స్మృతి కూడా ఒక మహత్కార్యానికి సూచన. తరువాత ఉపజాతి వృత్తంలో — ‘బంగారుమయమైన, బరువును సహించే, అభేద్యమైన, మెరుపులా ప్రకాశించే, తన కాంతితోనే జ్వలిస్తున్నట్లున్న కవచాన్ని ధరిస్తున్న అతడు సంధ్యామేఘాలతో కప్పబడిన పర్వతరాజులా ప్రకాశించాడు.’ ‘నివాతం’ అంటే శస్త్రాలకు అభేద్యమైనది, ‘భారసహం’ అంటే బరువైన దెబ్బలను సహించేది. అన్ని అవయవాలపై అన్ని ఆభరణాలనూ ధరించి, శూలం చేతబట్టిన ఆ రాక్షసుడు త్రివిక్రమావతారానికై ఉత్సాహం పూనిన నారాయణునిలా ప్రకాశించాడు. అలంకరణ క్రమం — మాల, అంగదాలు, హారం, కుండలాలు, మొలత్రాడు, కవచం — రాజ్యాభిషేకంలా గంభీరమైనది. త్రివిక్రమోపమ పూర్వసర్గ ప్రారంభంలో రాముని దృష్టితో కూడా ప్రయోగించబడింది; కాబట్టి అతని దేహ విశాలతకు ఇది కవికి అత్యంత ప్రియమైన ఉపమ. సంధ్యామేఘపు ఉపమ కూడా అర్థవంతమే — నల్లని పర్వతంపై ఎర్రని బంగారు రంగు మేఘాలు ఉన్నట్లు, అతని నల్లని దేహంపై బంగారు కవచం. ‘సుహుతః అగ్నిః’ (చక్కగా ఆహుతులు పోసిన అగ్ని) అనే ఉపమ యజ్ఞభాషలో వీరుని దీప్తిని వర్ణిస్తుంది — నెయ్యితో చక్కగా హోమం చేసిన అగ్ని ఎలా జ్వలిస్తుందో, ఆభరణాలతో అతడు అలా. కానీ యజ్ఞాగ్ని ఆహుతిని భక్షిస్తుంది; ఇక్కడ కూడా కుంభకర్ణుడు వానరులను భక్షించడానికి వెళ్తున్నాడనే గూఢార్థం ఉంది. రాజు స్వహస్తాలతో అలంకరించడం ప్రాచీన ఆచారం ప్రకారమే; దాని ప్రకారం రాజు తనకు ప్రియమైన యోధుని యుద్ధానికి పంపుతూ స్వయంగా అతన్ని సన్మానిస్తాడు.

ఆ మహాబలుడు అన్నను కౌగిలించుకొని, ప్రదక్షిణం చేసి, తల వంచి నమస్కరించి బయలుదేరాడు. రావణుడు శుభమైన ఆశీర్వాదాలతో, శంఖదుందుభుల ధ్వనులతో, శ్రేష్ఠమైన ఆయుధాలు గల సైన్యాలతో అతన్ని పంపాడు. రథికులలో శ్రేష్ఠుడైన అతన్ని మహాత్ములైన రథికులు ఏనుగులతో, గుర్రాలతో, మేఘంలా ధ్వనించే రథాలతో అనుసరించారు; పాములపై, ఒంటెలపై, గాడిదలపై, సింహాలపై, ఏనుగులపై, మృగాలపై, పక్షులపై ఎక్కిన రాక్షసులు ఘోరుడూ మహాబలుడూ అయిన ఆ కుంభకర్ణుని వెంట వెళ్ళారు. పూలవానతో కప్పబడుతూ, గొడుగు పట్టబడి, పదునైన శూలం చేతబట్టి, మదంతో ఉద్ధతుడై, రక్తపు వాసనకు మత్తెక్కిన, దానవులకూ దేవతలకూ శత్రువైన అతడు బయలుదేరాడు. పెద్దగా గర్జించేవారూ మహాబలులూ భయంకరులూ భయంకరమైన కళ్ళు గలవారూ శస్త్రాలు చేతబట్టినవారూ అయిన అనేకమంది కాల్బలపు రాక్షసులు వెంట నడిచారు — వారు ఎర్రని కళ్ళు గలవారు, ఎన్నో బారల పొడవు గలవారు, నల్లని కాటుకకుప్పలలా ఉన్నవారు; శూలాలనూ ఖడ్గాలనూ పదునైన గండ్రగొడ్డళ్ళనూ, భిందిపాలాలనూ పరిఘలనూ గదలనూ రోకళ్ళనూ, పెద్దపెద్ద తాటిమాకులనూ, ఎదిరించలేని విసిరే ఆయుధాలనూ పైకెత్తి పట్టుకున్నారు. ‘వ్యామ’ (బార) అంటే చాచిన రెండు చేతుల పొడవు అని ముద్రణలోని పాదటిప్పణి వివరిస్తుంది. అప్పుడు మహాతేజస్వీ మహాబలుడూ అయిన కుంభకర్ణుడు మరొక దారుణమైన, చూడడానికి ఘోరమైన శరీరాన్ని ధరించి బయటకు దూకాడు — వంద ధనుస్సుల చుట్టుకొలత, ఆరువందల ధనుస్సుల ఎత్తు గలవాడు, రౌద్రుడు, బండిచక్రాల వంటి కళ్ళు గలవాడు, మహాపర్వతంలా ఉన్నవాడు. రాక్షసులను గుమిగూడించి, కాలిపోయిన పర్వతంలా ఉన్న, పెద్ద నోరు గల అతడు నవ్వుతూ ఇలా అన్నాడు — ‘ఈ రోజు వానరముఖ్యుల ఆ యూథాలను ఒక్కొక్క భాగాన్ని, కోపించిన అగ్ని మిడతలను కాల్చినట్లు, కాల్చివేస్తాను.’ సేన వర్ణన వివిధ వాహనాలతో, వివిధ ఆయుధాలతో నిండి ఉంది; ఇది రాక్షససేన వైచిత్ర్యాన్ని చూపుతుంది. బండిచక్రాల వంటి కళ్ళు, కాలిన పర్వతం వంటి నల్లని దేహం — కవి అతని రూపాన్ని భయానకరసంతో వర్ణిస్తున్నాడు. ఉన్మత్తుడూ రక్తపు వాసనకు మత్తెక్కినవాడూ అయిన అతడు మద్యంతోనూ రక్తగంధంతోనూ మత్తుగా ఉన్నాడు; ఇది అతని రాక్షసస్వభావాన్ని బయటపెడుతుంది. మిడతలు–అగ్ని ఉపమ అతని దృష్టిలో వానరులను నాశనం చేయడం ఎంత సులభమో చూపుతుంది. అన్నకు ప్రదక్షిణం, నమస్కారం — క్రూరుడైన రాక్షసుడు కూడా పెద్దవాని పట్ల వినయంగా ఉంటాడనీ, కులధర్మాన్ని పాటిస్తాడనీ చూపుతాయి. వాహనాల జాబితా — పాములు, ఒంటెలు, గాడిదలు, సింహాలు, ఏనుగులు, మృగాలు, పక్షులు — రాక్షససేన అస్వాభావికతనూ భీషణతనూ సూచిస్తుంది. ‘మరొక శరీరాన్ని ధరించి’ అనేది అతని కామరూపిత్వం — కోరిన రూపం ధరించగల శక్తి — ఇది రాక్షసుల ప్రత్యేక గుణం; యుద్ధభూమిలో అతడు తన దేహాన్ని రెండింతలు మూడింతలు పెంచుతాడు, దానివల్ల వానరుల భయం పెరుగుతుంది.

‘వనంలో తిరిగే వానరులు నాకు ఏ అపరాధమూ చేయలేదు; ఆ జాతి మావంటివారికి నగరోద్యానాలకు అలంకారం మాత్రమే. నగర ముట్టడికి మూలం లక్ష్మణునితో కూడిన రాఘవుడే; అతడు హతమైతే అంతా హతమైనట్లే; అతన్నే యుద్ధంలో వధిస్తాను.’ ఇక్కడ కుంభకర్ణుని వివేకం మళ్ళీ కనిపిస్తుంది — అతడు వానరులను నిరపరాధులుగా, కేవలం ఉద్యానానికి అలంకారంలా భావిస్తాడు; ముఖ్యశత్రువు రాముడే. ఇలా పలుకుతున్న కుంభకర్ణుని చూసి రాక్షసులు సముద్రాన్ని కంపింపజేస్తున్నట్లు మహాఘోరమైన నాదం చేశారు. ధీమంతుడైన అతడు వేగంగా బయలుదేరుతుండగా అన్నివైపులా ఘోరరూపమైన నిమిత్తాలు కలిగాయి — ఉల్కలతోనూ పిడుగులతోనూ కూడిన, గాడిదరంగులో ఎర్రగా ఉన్న మేఘాలు కమ్ముకున్నాయి; సముద్రాలతో అడవులతో కూడిన భూమి కంపించింది; ఘోరరూపమైన నక్కలు జ్వాలలు వెడలగ్రక్కే నోళ్ళతో అరిచాయి; పక్షులు అపసవ్యంగా మండలాకారంలో తిరిగాయి; దారిలో వెళ్తున్న అతని శూలం మీద గద్ద వాలింది; అతని ఎడమకన్ను అదిరింది, ఎడమ భుజం వణికింది; భయంకరమైన ధ్వనితో మండుతున్న ఉల్క రాలిపడింది; సూర్యుడు కాంతిహీనుడయ్యాడు, సుఖకరమైన గాలి వీయలేదు. రోమాంచం కలిగించే ఆ మహోత్పాతాలను లెక్కచేయకుండా, కృతాంతుని బలంచేత ప్రేరేపించబడిన కుంభకర్ణుడు బయలుదేరాడు. దుర్నిమిత్తాల జాబితా దీర్ఘమైనది — ఆకాశంలో, భూమిపై, పశుపక్షులలో, తన శరీరంలో — అన్నిచోట్లా అశుభమే కనిపిస్తుంది; ఇది అతని ఆసన్నమరణాన్ని సూచిస్తుంది. ‘కృతాంతబలచోదితః’ అనే పదంతో కవి స్పష్టంగా చెబుతున్నాడు — కాలమే అతన్ని నడిపిస్తోంది. శూలం మీద గద్ద వాలడం విశేషంగా అశుభం, ఎందుకంటే ఆయుధమే మృత్యుచిహ్నంతో తాకబడింది. ‘అచింతయన్’ (లెక్కచేయకుండా) అనే పదం అతని దర్పపు ఫలం — నిమిత్తాలను పట్టించుకోనివాడు దైవాన్ని చూడలేడు. వానరుల విషయంలో అతని కరుణ కూడా విరోధాభాసంతో నిండి ఉంది — ముందు ‘వానరులను భక్షిస్తాను’ అన్నాడు, ఇప్పుడు వారి నిరపరాధిత్వాన్ని అంగీకరిస్తున్నాడు. రామాయణంలో దుర్నిమిత్తాలు సాధారణంగా మహావీరుల వధకు ముందు వర్ణించబడతాయి — ఖరునిది, ప్రహస్తునిది, చివరకు రావణునిది కూడా. ఇక్కడ వాటి సంఖ్య అధికం — గాడిదరంగు మేఘాలు, భూకంపం, నక్కల అరుపులు, పక్షుల అపసవ్యభ్రమణం, శూలంపై గద్ద వాలడం, ఎడమకన్ను అదరడం, భుజం వణకడం, ఉల్కాపాతం, సూర్యుని కాంతిహీనత, గాలి లేకపోవడం. ఎడమ అవయవాలు అదరడం పురుషునికి అశుభమని లోకప్రసిద్ధి. ఇలా కవి శ్రోతను ముందుగానే సిద్ధం చేస్తాడు. కుంభకర్ణుని మాటలోని ‘నగర ముట్టడికి మూలం రాఘవుడే’ అనే యుద్ధనీతి కూడా స్పష్టమే — సేనానాయకుడు హతమైతే సేన తనంతట తానే నశిస్తుంది; అందుకే అతడు వానరులపై శక్తిని వ్యయం చేయాలనుకోడు. ఈ వివేకం అతని మంత్రిగుణాన్ని మళ్ళీ గుర్తుచేస్తుంది. గద్ద, నక్కలు, ఉల్క మృత్యువుకు దూతల్లా వర్ణించబడ్డాయి; వాటన్నిటినీ ఉపేక్షించడం అతని దర్పానికి నిదర్శనం.

పర్వతంలా ఉన్న అతడు అడుగులతోనే ప్రాకారాన్ని దాటి, దట్టమైన మేఘసమూహంలా ఉన్న అద్భుతమైన వానరసైన్యాన్ని చూశాడు. పర్వతంలా ఉన్న ఆ రాక్షసశ్రేష్ఠుని చూసి ఆ వానరులు గాలికి చెదిరిన మేఘాలలా అప్పుడు అన్ని దిక్కులకూ పారిపోయారు. మిక్కిలి ప్రచండమైన ఆ వానరసైన్యం చెదిరిన మేఘజాలంలా దిక్కులకు పరుగెత్తడం చూసి, మేఘంలా నల్లగా ఉన్న ఆ కుంభకర్ణుడు సంతోషంతో మళ్ళీ మేఘంలా గర్జించాడు. ఆకాశంలో మేఘగర్జనలా ఉన్న అతని ఘోరమైన నాదాన్ని విని, అనేక వానరులు వేళ్ళు తెగిన సాలవృక్షాలలా భూమిపై పడిపోయారు. పెద్ద పరిఘ ధరించిన ఆ మహాకాయుడు కుంభకర్ణుడు శత్రుసంహారానికి బయలుదేరి, యుగాంతంలో కింకరదండం ధరించిన ప్రభువైన యమునిలా, వానరగణాలకు మిక్కిలి భయంకరమైన భయాన్ని కలిగించాడు. చివరి మూడు శ్లోకాలు దీర్ఘవృత్తాలలో ఉన్నాయి — ఉపజాతి, ఉపజాతి, పుష్పితాగ్ర — ఇవి సర్గ ఉపసంహారాన్ని గంభీరం చేస్తాయి. మేఘోపమ ఇక్కడ మూడు విధాలుగా ఉంది — వానరసేన దట్టమైన మేఘసమూహంలా, పారిపోతున్న వానరులు గాలికి చెదిరిన మేఘాలలా, కుంభకర్ణుడు మేఘంలా గర్జిస్తూ. వేళ్ళు తెగిన సాలవృక్షాల ఉపమ వానరులు హఠాత్తుగా పడిపోవడాన్నీ, వేరు తెగిన చెట్టులా పూర్తిగా నిస్సహాయులు కావడాన్నీ చూపుతుంది. చివరలోని యమోపమ రాబోయే సంహారానికి సూచన. ఇలా కుంభకర్ణుని రణయాత్ర ముగిసింది; తరువాతి సర్గలో యుద్ధం ప్రారంభమవుతుంది. ప్రాకారాన్ని అడుగులతో దాటడం అతని దేహపరిమాణాన్ని చూపుతుంది — వానరులకు దాటడానికి కష్టమైన ప్రాకారం అతనికి ఒక్క అడుగు మాత్రమే. అరవై ఒకటవ సర్గలో చెప్పిన విభీషణుని ఉపాయం — ‘యంత్రం’ అనేది — ఇప్పుడు నిష్ఫలమైనట్లు కనిపిస్తుంది, ఎందుకంటే అతని నాదమే వానరులను పడగొడుతోంది. వానరుల పలాయనం తరువాతి సర్గలో అంగదుని ప్రోత్సాహానికి భూమిక. ‘అభ్రఘనప్రఖ్యమ్’ (దట్టమైన మేఘసమూహంలా) అనేది వానరసేన విశాలతనూ, ‘భిన్నమ్ అభ్రజాలమ్’ (చెదిరిన మేఘజాలం) అనేది దాని విచ్ఛిన్నతనూ చూపుతాయి — ఈ రెండు ఉపమల మధ్యనే యుద్ధపు మొదటి క్షణం వర్ణించబడింది. కుంభకర్ణుని హర్షం అతని విజయానికి ఆరంభంలా ఉంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चषष्टितमः सर्गः॥ ६५॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి