సర్గ
మహోదరుడు కుంభకర్ణుని ఆక్షేపించడం, ఉపాయం చెప్పడం
మహోదరుడు కుంభకర్ణుని నిందించడం, కామ ప్రశంస, ఒంటరిగా వెళ్ళడాన్ని వారించడం, సీతను వశపరచుకోవడానికి కపటోపాయం
మహాకాయుడూ బలవంతుడూ బాహుబలశాలీ అయిన కుంభకర్ణుడు పలికిన ఆ మాటలు విని మహోదరుడు ఇలా అన్నాడు. ముందటి సర్గలో కుంభకర్ణుడు రావణుని అనీతికై అతనిని ఆక్షేపించాడు; మహోదరుడు మాత్రం రాజు పక్షం వహించి కుంభకర్ణుని నిందిస్తున్నాడు. ‘కుంభకర్ణా, నీవు సత్కులంలో పుట్టినా ధృష్టుడవు, సామాన్యుని దృష్టి గలవాడవు; గర్వితుడవైన నీవు అన్ని సందర్భాలలోనూ కర్తవ్యాన్ని తెలుసుకోలేవు. రాజుకు నయానయాలు తెలియవని కాదు; నీవే చిన్నతనం నుండీ ధృష్టుడవై కేవలం మాట్లాడాలని కోరుకుంటావు. రాక్షసశ్రేష్ఠుడైన రావణునికి స్థానం, వృద్ధి, హాని, దేశకాలాల విధానం, తన బలం, ఇతరుల బలం — అన్నీ తెలుసు. పెద్దలను సేవించని, సామాన్యబుద్ధి గల బలవంతుడు కూడా చెప్పలేనిదానిని ఏ బుద్ధిమంతుడు చేస్తాడు?’ ఇక్కడ ‘అనుపాసితవృద్ధేన’ (పెద్దలను సేవించనివానిచేత) అనే పదంతో అతడు కుంభకర్ణుని వృద్ధసేవ లేనివాడని, అందువల్ల వినయం లేనివాడని అంటున్నాడు. మహోదరుని మాటలో చాటుకారిత్వం స్పష్టం — రాజు దోషాన్ని అతడు చూడడు, దోషాన్ని చూపేవానినే నిందిస్తాడు. కుంభకర్ణుని పిల్లతనాన్ని ‘కైశోరకాత్ ధృష్టః’ (చిన్నతనం నుండీ ధృష్టుడు) అని చెప్పడం ద్వారా అతని మాటకున్న గౌరవాన్ని తగ్గించాలని చూస్తున్నాడు. సభలో రాక్షసులందరి ఎదుటా ఈ ఆక్షేపం జరుగుతుంది, అందువల్ల దాని ఉద్దేశం రాజుకు ప్రీతి కలిగించడమే. ఇంతకుముందు కుంభకర్ణుడు మంత్రుల దోషాలను చెప్పాడు — మిత్రరూపంలో ఉన్న శత్రువులనీ, ధృష్టతతో అహితాన్ని హితంలా పలికేవారనీ; మహోదరుడు ఆ మాట తనపైనే పడిందని భావించి ఎదురుదాడి చేస్తున్నాడు. కుంభకర్ణుని స్పష్టవాదిత్వం అతని గుణం, కానీ చాటుకారుల మధ్య అదే దోషంగా లెక్కించబడుతుంది. ఈ విధంగా రాజసభలో పరస్పర స్పర్ధా కలహమూ కనిపిస్తాయి — ఇది లంక బలహీనతకు మరొక లక్షణం.
‘ధర్మార్థకామాలు వేర్వేరు ఆశ్రయాలు గలవని నీవు చెబుతున్నావు; కానీ వాటిని వాటి స్వభావాన్ని బట్టి గ్రహించే లక్షణం నీకు లేదు. అన్ని కారణాలకూ ప్రయోజనం కర్మయే; ఇక్కడ పాపకర్మలకూ శ్రేయస్కరమైన కర్మలకూ ఫలం ఉంటుంది. ధర్మార్థాలు నిఃశ్రేయసఫలాన్ని ఇస్తాయి, అధర్మానర్థాలకు మాత్రం ప్రత్యవాయ (అనిష్ట) ఫలం లభిస్తుంది; ఇతరమైన రెండూ కూడా ఫలాన్ని ఇస్తాయి. మనుషులు ఇహలోకానికి సంబంధించిన కర్మనూ పరలోకానికి సంబంధించిన కర్మనూ ఆచరిస్తారు; కామాన్ని ఆశ్రయించినవాడు కూడా శుభాలను పొందుతాడు.’ ఈ విధంగా మహోదరుడు కామాన్ని కూడా శ్రేయస్సుకు సాధనమని చెబుతూ రావణుని సీతాకామాన్ని సమర్థిస్తున్నాడు — ఇది చాటుకారుడు చేసిన కామవాద స్థాపన, ఆదర్శమతం కాదు అని ముద్రణలోని పాదటిప్పణి కూడా సూచిస్తుంది. ‘రాజు తన హృదయంలో ఈ కార్యాన్ని నిశ్చయించాడు, మా అభిప్రాయమూ అదే. శత్రువు విషయంలో సాహసం చేస్తే అందులో అనీతి ఏముంది?’ తరువాత అతడు కుంభకర్ణుడు ఒంటరిగా దండెత్తడానికి చెప్పిన కారణాన్ని పరీక్షించడానికి పూనుకుంటాడు — ‘నీవు ఒక్కడివే దండెత్తడానికి చెప్పిన కారణంలో కూడా ఏది అసంగతమో, ఏది అసాధువో, అది చెబుతాను.’ ఈ వాదపు తాత్పర్యం — రాజు చేసిన పని దోషం కాదు, నీ మాటే అయుక్తం. దుర్మంత్రులు సాధారణంగా చేసినట్లే అతడు శాస్త్రీయ పదాలతో తన స్వార్థాన్ని కప్పిపుచ్చుకుంటాడు. ముందటి సర్గలో కుంభకర్ణుడు ధర్మార్థకామాలను కాలభేదంతో సేవించాలనీ, ధర్మమే శ్రేష్ఠమనీ చెప్పాడు. మహోదరుడు ఆ క్రమాన్ని తలకిందులు చేస్తున్నాడు — కర్మయే అన్నిటికీ మూలం, కామం కూడా కల్యాణప్రదం అని. ఈ తర్కపు బలహీనత స్పష్టం, ఎందుకంటే పరస్త్రీని అపహరించడం కామం కాదు, అధర్మమే. అయినా రాజు ఇష్టాన్ని అనుసరించి అతడు మాట్లాడుతున్నాడు, దానివల్ల రావణుని మనసులో దోషభావన కలగకుండా ఉంటుంది.
‘ఇంతకుముందు జనస్థానంలో ఎంతోమంది అతిబలులైన రాక్షసులను చంపిన ఆ రాఘవుని నీవు ఒక్కడివే ఎలా జయిస్తావు? ఇంతకుముందు జనస్థానంలో అతని చేతిలో ఓడిపోయిన మహాతేజస్వులందరూ ఈనాటికీ నగరంలో భయపడుతూ ఉండడం నీవు చూడడం లేదా? కోపించిన సింహం లాంటివాడైన ఆ దశరథాత్మజుడు రాముని, నిద్రిస్తున్న సర్పం లాంటివాడని తెలిసి కూడా — అయ్యో — నీవు మేల్కొలపాలని కోరుకుంటున్నావు. తేజస్సుతో నిత్యం జ్వలించేవాడూ, క్రోధంతో దగ్గరకు చేరరానివాడూ, మృత్యువులా సహించరానివాడూ అయిన అతనిని ఎవడు ఎదుర్కోగలడు? శత్రువును ఎదుర్కోవడంలో ఇదంతా సంశయంలోనే ఉంది; నాయనా, నీవు ఒక్కడివే వెళ్ళడం నాకు ఏ మాత్రం నచ్చడం లేదు. సహాయం లేనివాడెవడు సమృద్ధుడైన శత్రువును సామాన్యునిగా భావించి, ప్రాణత్యాగం తప్పదని తెలిసి కూడా, అతనిని వశపరచుకోవాలని కోరుకుంటాడు? రాక్షసోత్తమా, మనుషులలో సాటిలేనివాడూ, ఇంద్రసూర్యులతో సమానుడూ అయిన అతనితో యుద్ధం చేయాలని నీవు ఎలా ఆశిస్తున్నావు?’ ఇక్కడ మహోదరుడు రాముని బలాన్ని విస్తారంగా వర్ణిస్తున్నాడు — ఇది అతని తరువాతి కపటోపాయానికి భూమిక. ఈ విధంగా అతడు కుంభకర్ణుని శౌర్యాన్ని తక్కువ చేస్తూనే రాముని పట్ల తన భయాన్ని బయటపెడుతున్నాడు. ఉపమానాలు — సింహం, నిద్రిస్తున్న సర్పం, మృత్యువు — రాముని దుర్జయత్వాన్ని క్రమంగా పెంచుతాయి. వైరుధ్యం కూడా ఇక్కడ కనిపిస్తుంది — ఇంతకుముందు కుంభకర్ణుని ‘అవలిప్తః’ (గర్వితుడు) అని నిందించినవాడే ఇప్పుడు అతనిని ‘తాత’ (నాయనా) అని ఆప్యాయంగా సంబోధిస్తున్నాడు, అతని రక్షణను కోరుకుంటున్నాడు. అతని అసలు ఉద్దేశం ముందు స్పష్టమవుతుంది — యుద్ధాన్ని తప్పించి మోసంతో పని సాధించడం. ‘హీనార్థః’ అనే పదంతో అతడు కుంభకర్ణుని సహాయం లేనివాడని అంటున్నాడు, రాముని మాత్రం ‘సమృద్ధార్థః’ అని — వానరసేనతోనూ విభీషణునితోనూ కూడినవాడని. ఈ విధంగా బలాల పోలికలో అతడు రాముని పక్షాన్ని బరువైనదిగా చూపుతున్నాడు. వానరులందరినీ తానే భక్షిస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేసిన కుంభకర్ణుని అభిమానానికి ఈ మాట ఒక దెబ్బ. జనస్థాన ప్రస్తావన ఖరదూషణత్రిశిరులనూ పద్నాలుగు వేల రాక్షసులనూ వధించడాన్ని సూచిస్తుంది — దానిని రాముడు ఒక్కడే చేశాడు.
ఆవేశంతో ఉన్న కుంభకర్ణునితో ఇలా చెప్పి, మహోదరుడు రాక్షసుల మధ్య లోకాలను ఏడిపించే రావణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘వైదేహి నీ ముందే ఉండగా నీవు ఎందుకు ఆలస్యం చేస్తున్నావు? నీవు కోరుకుంటే సీత నీకు వశురాలవుతుంది. సీతను నీ దగ్గరకు చేర్చే ఒక ఉపాయం నేను చూశాను; రాక్షసేంద్రా, నీ బుద్ధికి నచ్చితే విను. నేను, ద్విజిహ్వుడు, సంహ్రాది, కుంభకర్ణుడు, వితర్దనుడు — ఈ ఐదుగురూ రామవధ కోసం బయలుదేరుతున్నారని చాటించు. తరువాత మేము వెళ్ళి ప్రయత్నపూర్వకంగా అతనితో యుద్ధం చేస్తాం; నీ శత్రువులను జయిస్తే ఉపాయాలతో పని లేదు. ఒకవేళ శత్రువు బ్రతికే ఉండి, మేము యుద్ధం చేసి వచ్చి ఉంటే, అప్పుడు మనసులో ఆలోచించినదానిని ఆచరిస్తాం. రాముని పేరు చెక్కిన బాణాలతో మా శరీరాలను చీల్చుకొని, రక్తంతో తడిసి, ‘రాఘవుడూ లక్ష్మణుడూ మాచేత భక్షించబడ్డారు’ అంటూ యుద్ధం నుండి ఇక్కడికి వస్తాం. అప్పుడు నీ పాదాలు పట్టుకుంటాం; నీవు మా కోరిక తీర్చు.’ ఈ ఉపాయంలో యుద్ధం కేవలం నెపం, ముఖ్యమైనది మోసం. ‘రామనామాంకితైః’ (రాముని పేరు చెక్కిన) అనే పదం విశేషమైనది — రాముని బాణాలపై అతని పేరు చెక్కి ఉంటుంది, అందువల్ల అలాంటి బాణాలతో తమను తాము చీల్చుకొని వారు నమ్మకం కలిగించాలనుకుంటున్నారు. మహోదరుని బుద్ధి వంచనలోనే నేర్పుగలది, ధర్మంలో కాదు. ‘పంచ’ (ఐదుగురు) అనే సంఖ్య కూడా ఆలోచించదగినది — కుంభకర్ణుడొక్కడే కాక ఐదుగురు యోధులు వెళ్ళాలని చెప్పి అతడు కుంభకర్ణుని ఒంటరి ప్రయాణాన్ని నివారిస్తున్నాడు. ‘నీ శత్రువులను జయిస్తే’ అనే మాటలో అతడు విజయంపైనే సంశయాన్ని వ్యక్తం చేస్తున్నాడు; ఓడిపోతే మాత్రం కపటం సిద్ధంగా ఉంది. ఈ విధంగా యుద్ధం కూడా కేవలం నెపమే, లక్ష్యం కాదు. తన శరీరాన్ని చీల్చుకోవడాన్ని కూడా అతడు అంగీకరిస్తున్నాడు — ఇది తన కపటంలో అతనికున్న నిష్ఠను చూపుతుంది.
‘తరువాత, పార్థివా, నగరంలో ఏనుగు మూపుపై నుండి అన్ని వైపులా చాటించు — తమ్మునితో, సైన్యంతో సహా రాముడు హతుడయ్యాడని. అరిందమా, తరువాత సంతోషించినట్లు కనిపిస్తూ సేవకులకు భోగాలూ పరివారాలూ కోరినవీ ధనమూ ఇప్పించు; వీరులకు మాలలూ వస్త్రాలూ అనులేపనమూ, యోధులకు సమృద్ధిగా పానీయమూ ఇప్పించు, నీవు కూడా ఆనందంగా తాగు. ఈ వదంతి బాగా వ్యాపించి అన్ని చోట్లకూ చేరి, ‘మిత్రులతో సహా రాముడు రాక్షసులచేత భక్షించబడ్డాడు’ అని ప్రసిద్ధమైన తరువాత, నీవు సీత దగ్గరకు వెళ్ళి, ఆమెకు ఊరట కలిగించి, ఏకాంతంలో ఓదారుస్తూ, ధనధాన్యాలతోనూ కోరిన వస్తువులతోనూ రత్నాలతోనూ ఆమెను ప్రలోభపెట్టు. రాజా, శోకాన్ని పెంచే ఈ మోసంతో, ఇష్టం లేకపోయినా, నాథుని కోల్పోయిన సీత నీ వశమవుతుంది. రమణీయుడైన తన భర్త నశించాడని తెలుసుకొని, ఆమె నిరాశ వల్లా స్త్రీ సహజమైన చాపల్యం వల్లా నీ వశమవుతుంది. ఇంతకుముందు సుఖంగా పెరిగిన, సుఖానికి అర్హురాలైన, ఇప్పుడు దుఃఖంతో కృశించిన ఆమె, సుఖం నీ అధీనంలో ఉందని తెలుసుకొని, అన్ని విధాలా నీ దగ్గరకు వస్తుంది.’ తరువాత ఉపజాతి వృత్తంలో అతడు ముగిస్తాడు — ‘నా దృష్టిలో ఇదే మంచి నీతి; రాముని చూసినంత మాత్రాన్నే అనర్థం కలుగుతుంది. ఆతురపడకు; ఇక్కడే, యుద్ధం లేకుండానే నీకు గొప్ప సుఖలాభం సిద్ధిస్తుంది. సైన్యాన్ని కోల్పోకుండా, ప్రాణసంశయంలో పడకుండా, యుద్ధం లేకుండానే శత్రువును జయించే రాజు పుణ్యాన్నీ గొప్ప యశస్సునూ సంపదనూ కీర్తినీ చిరకాలం అనుభవిస్తాడు.’ ‘ప్రీతో నామ’ (సంతోషించినట్లుగా) అనే పదం కృత్రిమమైన హర్షాన్ని సూచిస్తుంది. మహోదరునికి సీత స్వభావం తెలియదు — అశోకవనికలో అన్ని ప్రలోభాలనూ తిరస్కరించిన ఆమె ఈ విధంగా వశం కాదు; అందువల్ల ఈ ఉపాయం మొదటి నుండీ నిష్ఫలమని పాఠకునికి తెలుసు. అంతేకాక, అసత్య ప్రకటనతో రాక్షసుల మనోబలం క్షణికంగా పెరగవచ్చు, కానీ నిజం బయటపడినప్పుడు భయం రెట్టింపవుతుంది. ‘గజస్కంధేన అవఘోషయ’ (ఏనుగు మూపుపై నుండి చాటించు) అనేది రాజ ప్రకటనల ప్రాచీన పద్ధతి. ఉత్సవం, దానం, పానం — ఇదంతా నమ్మకం కలిగించడానికే కల్పించబడింది — రాజు స్వయంగా ఆనందిస్తే, ప్రజలూ సీతా ఆ వార్తను నిజమని నమ్ముతారు. ఈ ఉపాయంలో సీత దుఃఖాన్నే సాధనంగా వాడుకోవడం జరుగుతోంది — ఇది అత్యంత క్రూరం. చివరగా ‘యుద్ధం లేకుండా జయం’ అనే నీతి సాధారణంగా ప్రశంసనీయమే, కానీ ఇక్కడ అది అసత్యంతో కూడినది, అందువల్ల నింద్యం. ‘స్త్రీలఘుత్వాత్’ (స్త్రీ సహజమైన చాపల్యం వల్ల) అనే మాట మహోదరుని దృష్టిని చూపుతుంది, కవిది కాదు. సీత ధైర్యం ఇంతకుముందే ఎన్నోసార్లు ప్రకటితమైంది — రావణుని ప్రలోభాలనూ బెదిరింపులనూ అన్నిటినీ ఆమె గడ్డిపోచలా భావించింది. అందువల్ల ఈ ఉపాయం సీత విషయంలో రాక్షసుల అజ్ఞానాన్ని సూచిస్తుంది. తరువాత కుంభకర్ణుడు ఈ ఉపాయాన్ని తిరస్కరించి యుద్ధానికే బయలుదేరుతాడు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुःषष्टितमः सर्गः॥ ६४॥