॥वाल्मीकिरामायणम् యుద్ధకాండ · 63వ సర్గ

యుద్ధకాండ

సర్గ

కుంభకర్ణుని ఉపాలంభం, యుద్ధోత్సాహం

కుంభకర్ణుడు రావణుని అనీతిని నిందించడం, రాజనీతి ఉపదేశం, రావణుని క్రోధం, కుంభకర్ణుని ఓదార్పు, రామవధ ప్రతిజ్ఞ

ఆ రాక్షసరాజు విలాపాన్ని విని కుంభకర్ణుడు పెద్దగా నవ్వి ఈ మాటలు పలికాడు. రావణుని దీనమైన విలాపాన్ని విన్నప్పుడు అతని నవ్వులో పరిహాసమూ ఉంది, దుఃఖమూ ఉంది — అన్న ఇదివరకు వినని మాటల ఫలితం ఇప్పుడు కళ్ళెదుట కనిపిస్తోంది. ‘ఇంతకుముందు మంత్రనిర్ణయ సమయంలో మేము ఏ దోషాన్ని చూశామో, హితవచనాలను పట్టించుకోని నీకు అదే ప్రాప్తించింది. దుష్కర్మ చేసినవాడు నరకాలలో పడినట్లు, పాపకర్మ ఫలం నిన్ను త్వరగానే చేరుకుంది. మహారాజా, ఈ పని గురించి నీవు మొదటనే ఆలోచించలేదు; కేవలం పరాక్రమ గర్వంతో దాని అనుబంధాన్ని — పరిణామాన్ని — విచారించలేదు.’ ఇక్కడ కుంభకర్ణుడు సీతాపహరణ పరిణామాన్ని ‘పాప ఫలం’ అని స్పష్టంగా చెబుతున్నాడు. ఇంతకుముందు యుద్ధకాండ ప్రారంభంలో మంత్రసభలో అతడు రావణుని పనిని నిందించి కూడా ‘చేస్తాను’ అని అన్నాడు; ‘పురా మంత్రవినిర్ణయే’ (ఇంతకుముందు మంత్రనిర్ణయంలో) అనే పదం దానిని గుర్తుచేస్తుంది. ‘హితేష్వనభియుక్తేన’ (హితవచనాలను పట్టించుకోనివానిచేత) అనే పదం రావణుడు హితవచనాలను వినడంలో ఉదాసీనుడని ఆక్షేపిస్తుంది. కుంభకర్ణుని మాటలో నీతీ ధర్మమూ రెండూ కనిపిస్తాయి — రాక్షసుడైనా అతడు పాపాన్ని పాపమనే ఎరుగును. అతని నవ్వుకూ అర్థం ఉంది — తానే అన్నీ ఎరుగునని భావించిన రాజు ఇప్పుడు భయంతో విలపిస్తున్నాడు; ఈ విపర్యయాన్ని చూసి అతడు నవ్వుతున్నాడు. ఈ విధంగా సర్గ ప్రారంభమే సోదరుల సంబంధంలోని ద్వంద్వాన్ని చూపుతుంది — కుంభకర్ణుడు నిందిస్తాడు, కానీ విడిచిపెట్టడు. ‘శీఘ్రమ్’ (త్వరగా) అనే పదం కూడా ముఖ్యమైనది — పాప ఫలం కాలాంతరంలో కాక, ఈ జన్మలోనే, అచిరకాలంలోనే వచ్చింది. ప్రహస్తుని వధ, రావణుని స్వంత పరాజయం, నగర ముట్టడి — ఇవన్నీ ఆ ఫలపు రూపాలే.

‘ఐశ్వర్యాన్ని పొందినవాడు ముందు చేయవలసిన పనులను తరువాత, తరువాత చేయవలసినవాటిని ముందు చేస్తే, అతనికి నయానయాలు (నీతి, అనీతి) తెలియవు. దేశకాలాలను పాటించకుండా తలకిందులుగా చేసిన కర్మలు, అశుద్ధమైన అగ్నులలో వేసిన హవిస్సుల వలె, దూషితమవుతాయి. మూడు కర్మలను ఐదు విధాలైన యోగంతో, మంత్రులతో కలిసి నిర్ణయం చేసుకొని ఆచరించేవాడు సరైన మార్గంలో నడుస్తాడు.’ హిందీ వ్యాఖ్యానంలోని పాదటిప్పణిలో మూడు కర్మలు — క్షయం, వృద్ధి, స్థానం; వాటిలో యానం, సంధి, ఆశ్రయం — అనీ, ఐదు యోగాలు — ఆరంభోపాయం, పురుషద్రవ్యసంపద, దేశకాలవిభాగం, విపత్ప్రతీకారం, కార్యసిద్ధి — అనీ వివరించబడ్డాయి. ‘శాస్త్రానుసారంగా నిర్ణయం చేయాలని కోరేవాడు, మంత్రులతో కలిసి బుద్ధితో విచారించేవాడు, మిత్రులను గమనించుకునేవాడు — అతడే రాజు. రాక్షసపతీ, మనిషి ధర్మాన్ని గాని అర్థాన్ని గాని కామాన్ని గాని, లేదా అన్నింటినీ, లేదా మూడు జంటలను తగిన కాలంలో సేవించాలి.’ హిందీ టిప్పణిలో ఉదయం ధర్మం, మధ్యాహ్నం అర్థం, రాత్రి కామం అని కాలవిభాగం చెప్పబడింది. ‘ఈ మూడింటిలో ఏది శ్రేష్ఠమో అది విన్న తరువాత కూడా గ్రహించనివాడు రాజైనా, రాజుతో సమానుడైనా — అతని బహుశ్రుతత్వం వ్యర్థం.’ మూడింటిలో ధర్మమే శ్రేష్ఠమని ఇక్కడ సూచన; రావణుడు ఎంతో విన్నవాడైనా కామాన్నే అనుసరించాడు — అదే అతని దోషం. ఇక్కడ కవి కుంభకర్ణుని కేవలం నిద్రపోయే రాక్షసునిగా కాక నీతిశాస్త్రజ్ఞునిగా చూపుతున్నాడు — ఇది అతని పాత్రలో ఊహించని పార్శ్వం. ‘అప్రయతేష్వివ హవీంషి’ (అశుద్ధమైన అగ్నులలో హవిస్సుల వలె) అనే ఉపమానం యజ్ఞ భాషలో నీతిదోషాన్ని వర్ణిస్తుంది — అశుద్ధమైన అగ్నిలో వేల్చినది ఎలా నిష్ఫలమో, అకాలంలో చేసిన కర్మ కూడా అలాగే. ఈ విధంగా అతడు రాజు యొక్క మొదటి కర్తవ్యాన్ని — మంత్రాలోచననూ విచారణనూ — గుర్తు చేస్తున్నాడు; దానిని రావణుడు ఉపేక్షించాడు. రావణుడు మొదట సీతను అపహరించాడు, తరువాత మంత్రులను అడిగాడు; ‘పూర్వకార్యాణి పశ్చాత్’ (ముందు చేయవలసినవాటిని తరువాత) అనే దోషానికి ఇదే ఉదాహరణ.

‘రాక్షసశ్రేష్ఠా, ఉపప్రదానం, సాంత్వం, భేదం, తగిన సమయంలో విక్రమం, యోగం, నయానయాలు — వీటన్నిటినీ తగిన కాలంలో మంత్రులతో ఆలోచించి ధర్మార్థకామాలను సేవించే ఆత్మవంతుడు లోకంలో వ్యసనాన్ని (ఆపదను) పొందడు. రాజు అర్థతత్త్వం తెలిసిన, బుద్ధిజీవులైన మంత్రులతో కలిసి ఇక్కడ తనకు హితమైన పరిణామాన్ని పరిశీలించుకొని పని చేయాలి.’ సామ, దాన, భేద, దండాలనే నాలుగు ఉపాయాలు ఇక్కడ లెక్కించబడ్డాయి — ‘ఉపప్రదానం’ అంటే దానం, ‘సాంత్వం’ అంటే సామం, ‘విక్రమం’ అంటే దండం. ‘శాస్త్రార్థాలను తెలుసుకోకుండా, పశుబుద్ధి గల మనుషులు మంత్రుల మధ్యకు చేర్చబడి ప్రగల్భంతో మాట్లాడాలని కోరుకుంటారు. శాస్త్రం తెలియని, అర్థశాస్త్రం ఎరుగని, విపులమైన సంపదను కోరుకునే వారి మాట పాటించరాదు. ధృష్టతతో అహితాన్ని హితంలాగా పలికే మనుషులు కార్యాన్ని చెడగొట్టేవారు; వారిని తప్పకుండా మంత్రాలోచనకు బయట ఉంచాలి. శత్రువులతో చేతులు కలిపిన తెలివైన మంత్రులు ప్రభువును నాశనం చేస్తూ ఇక్కడ విపరీతమైన పనులు చేయిస్తారు. మంత్రనిర్ణయ సమయంలో, మిత్రులలా కనిపిస్తూ శత్రువులతో కలిసిపోయిన ఆ అమిత్రులైన మంత్రులను ప్రభువు వారి ప్రవర్తనను బట్టి గుర్తించాలి.’ ఇక్కడ కుంభకర్ణుని లక్ష్యం స్పష్టం — రావణుని చాటుకారులైన మంత్రులు; ప్రహస్తుడు మొదలైనవారు ‘మేము జయిస్తాం’ అని రాజుకు ప్రియమైనది పలుకుతూ అహితం చేయించారు. హిందీ వ్యాఖ్యానంలో ‘ఉపసంహితాన్’ అంటే లంచం మొదలైనవాటితో శత్రువులతో కలిసిపోయినవారు అని అర్థం. ఇంతకుముందు విభీషణుడే హితవాది; అతడు వెళ్ళగొట్టబడ్డాడు, చాటుకారులు మాత్రం సభలోనే ఉన్నారు — ఇదే విపర్యయం. ‘పశుబుద్ధయః’ (పశుబుద్ధి గలవారు) అనే కఠినమైన పదం, శాస్త్రం తెలియకపోయినా ప్రగల్భంగా మాట్లాడే ఆ మంత్రుల పట్ల కుంభకర్ణుని తిరస్కారాన్ని చూపుతుంది. ఈ ఉపదేశ సారం — రాజు మంత్రుల మాటను పరీక్షించిన తరువాతనే స్వీకరించాలి; కేవలం ప్రియం పలికేవారు హితం పలికేవారు కారు. ఈ ఉపదేశం పాలకులందరికీ సార్వకాలికమైనది. నాలుగు ఉపాయాలు, షడ్గుణాలు, త్రివర్గం — అర్థశాస్త్రపు ఈ మూలతత్త్వాలన్నిటినీ కుంభకర్ణుడు సంక్షేపంగా చెబుతున్నాడు; దీనివల్ల అతని శాస్త్రజ్ఞానం స్పష్టమవుతుంది.

‘తొందరపడి పనుల వెంట పరుగెత్తే చపలుని రంధ్రంలోకి (బలహీనతలోకి) ఇతరులు చొరబడతారు — పక్షులు క్రౌంచపు ‘ఖం’లోకి, అంటే క్రౌంచపర్వతపు రంధ్రంలోకి, ప్రవేశించినట్లు. శత్రువును తక్కువగా చూసి తనను తాను రక్షించుకోనివాడు అనర్థాలను పొందుతాడు, తన స్థానం నుండి పడద్రోయబడతాడు.’ క్రౌంచపర్వతంలో స్కందుడు చేసిన రంధ్రం ప్రసిద్ధం; దాని గుండా హంసలు మొదలైన పక్షులు వెళ్తాయి; అలాగే చపలుడైన రాజు బలహీనతలోకి శత్రువులు ప్రవేశిస్తారు. ‘నీ ప్రియురాలు మండోదరీ, నా తమ్ముడు విభీషణుడూ ఇంతకుముందు ఇక్కడ ఏమి చెప్పారో, అదే మనకు హితవాక్యం. ఇక నీ ఇష్టం వచ్చినట్లు చెయ్యి.’ చివరి మాట నిరాశను సూచిస్తుంది — ‘ఇక నీ ఇష్టం’ అని. ఈ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు, ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో మాత్రమే ఉంది. మండోదరి, విభీషణుల పేర్లు ఇక్కడ ప్రస్తావించడం హితవచనం ఇంట్లోనూ సభలోనూ రెండుచోట్లా చెప్పబడిందని సూచిస్తుంది; రావణుడు మాత్రం రెండింటినీ తిరస్కరించి తన ఇష్టం వచ్చినట్లు ప్రవర్తించాడు. శత్రువును తక్కువగా చూడడమే — రాముడు కేవలం మనిషి అని భావించి అతని బలాన్ని ఉపేక్షించడమే — రావణుని ముఖ్య దోషమని కుంభకర్ణుడు స్పష్టంగా చెబుతున్నాడు. ‘స్థానాచ్చ వ్యవరోప్యతే’ (స్థానం నుండి పడద్రోయబడతాడు) అనే మాటలో రాజ్యనాశనపు భవిష్యవాణి కూడా దాగి ఉంది — రావణుడు రాజ్యం నుండీ జీవితం నుండీ జారిపోతాడని.

కుంభకర్ణుని ఆ మాటలు విని దశగ్రీవుడు కనుబొమలు ముడిచి, కోపంతో అతనితో ఇలా అన్నాడు — ‘పూజ్యుడైన గురువులా, ఆచార్యునిలా నాకు ఏమి ఉపదేశిస్తున్నావు? ఇలా మాటల శ్రమ ఎందుకు — ఇప్పుడు ఏది తగినదో అది చెయ్యి. భ్రమ వల్లనో, చిత్తమోహం వల్లనో, బలపరాక్రమాల మీది నమ్మకం వల్లనో ఇంతకుముందు ఏది సరిగా చేయబడలేదో, దాని ప్రస్తావన ఇప్పుడు మళ్ళీ వ్యర్థం. ఈ సమయంలో ఏది తగినదో దానిని ఇప్పుడు ఆలోచించు. గతించినదాని గురించి శోకించరు — గతం గతమే.’ రావణుడు తన దోషాన్ని ‘భ్రమ వల్ల, చిత్తమోహం వల్ల’ అని సగం అంగీకరిస్తాడు, కానీ ఉపదేశం వినడానికి ఇష్టపడడు. ‘నా అనీతి వల్ల కలిగిన దోషాన్ని నీ పరాక్రమంతో సరిదిద్దు. నాపై స్నేహం ఉంటే, నీలో పరాక్రమం ఉందని ఎరిగితే, నా ఈ పని నీ హృదయంలో అన్నిటికంటే ముఖ్యమని భావిస్తే, అలా చెయ్యి. కార్యం చెడిపోయి దీనుడైనవానిని ఆదుకునేవాడే మిత్రుడు; అనీతితో దెబ్బతిన్నవారికి సహాయం చేయడానికి సిద్ధపడేవాడే బంధువు.’ ఈ విధంగా అతడు మిత్రుని, బంధువు లక్షణాలను చెబుతూ కుంభకర్ణుని స్నేహాన్నీ భావననూ తాకుతాడు. ‘గతం గతమే’ అనే నీతి నిజమైనదే, కానీ రావణుడు దానిని తన దోషాన్ని కప్పిపుచ్చడానికి వాడుకుంటున్నాడు. అతని మాటలో అహంకారమూ యాచనా కలిసి ఉన్నాయి — ‘గురువులా ఏమి ఉపదేశిస్తున్నావు’ అనేది అహంకారం, ‘దీనుని ఆదుకునేవాడు’ అనేది యాచన. రాజే తనను దీనుడని చెప్పుకోవడం అతని సంకటపు గాంభీర్యాన్ని సూచిస్తుంది. అంతేకాక, ‘నాపై స్నేహం ఉంటే’ అంటూ ‘యది’ (ఉంటే) అనే పదాన్ని మూడుసార్లు ఆవర్తించడం ద్వారా అతడు కుంభకర్ణుని నిష్ఠను పరీక్షిస్తాడు, దానివల్ల కుంభకర్ణుడు కాదనలేడు. ఈ విధంగా భావోద్వేగపు ఒత్తిడి రావణుని అస్త్రం అవుతుంది.

ఇలా ధీరంగానూ దారుణంగానూ మాట్లాడుతున్న అన్నను ‘ఇతడు కోపించాడు’ అని గ్రహించి, అతని ఇంద్రియాలు ఎంతో కలత చెందాయని గమనించి, కుంభకర్ణుడు నెమ్మదిగా, మృదువైన మాటలతో ఓదారుస్తూ ఇలా అన్నాడు — ‘అరిందమా (శత్రువులను అణచేవాడా), రాజా, శ్రద్ధగా నా మాట విను. రాక్షసరాజేంద్రా, సంతాపపడింది చాలు; రోషాన్ని విడిచి నీవు స్వస్థుడవు కావాలి. పార్థివా, నేను జీవించి ఉండగా దీనిని మనసులో పెట్టుకోవద్దు; దేని కోసం నీవు పరితపిస్తున్నావో దానిని నేను నాశనం చేస్తాను.’ ‘పరితప్యతే’ అనే రూపం ముద్రణలో ఉంది; అది కర్మవాచ్యంలోనో భావవాచ్యంలోనో వాడినట్లుంది — ‘ఎవరి కోసం (నీచేత) పరితపించబడుతోందో’ అని. ‘పార్థివా, అన్ని పరిస్థితులలోనూ నీకు హితమైనది నేను తప్పక చెప్పాలి; బంధుభావం వల్లా సోదరప్రేమ వల్లా అది చెప్పాను. ఈ సమయంలో ప్రేమగల బంధువు చేయదగినది ఏదో అది చూడు — యుద్ధంలో నేను చేసే శత్రుసంహారాన్ని చూడు.’ ఇక్కడ కుంభకర్ణుని పాత్ర ప్రాముఖ్యం కనిపిస్తుంది — ఇంతకుముందు కఠినమైన ఉపదేశం చేసినవాడే అన్న రోషాన్ని చూసి సౌమ్యుడవుతాడు, యుద్ధానికి సిద్ధపడతాడు. హితవచనం అతని కర్తవ్యం, యుద్ధం అతని సోదరప్రేమ — ఈ రెండింటినీ అతడు నిర్వహిస్తాడు. అతని మాటలో ధర్మబోధ కూడా కనిపిస్తుంది — ‘హితం చెప్పాలి’ అని; కానీ ధర్మబోధ కంటే సోదరప్రేమ బలమైనది, అందుకే అతడు అధర్మపక్షంలోనైనా యుద్ధం చేస్తాడు. ఇదే కుంభకర్ణుని విషాదం. ‘అవహితః శృణు’ (శ్రద్ధగా విను) అనే మాటలోనూ గౌరవం కనిపిస్తుంది — అతడు అన్నను సోదరునిగానూ రాజుగానూ రెండు విధాలా సంబోధిస్తాడు — ‘రాజన్’, ‘పార్థివ’, ‘రాక్షసరాజేంద్ర’ అని. కఠినవచనం తరువాత మృదువచనం — ఇది నేర్పరి అయిన వక్త లక్షణం.

‘మహాబాహూ, ఈ రోజు యుద్ధరంగపు అగ్రభాగంలో తమ్మునితో సహా రాముడు నా చేత హతుడు కాగా, పారిపోతున్న వానరసేనను చూడు. ఈ రోజు యుద్ధం నుండి నేను తెచ్చిన రాముని శిరస్సును చూసి సుఖంగా ఉండు; సీత దుఃఖించుగాక. లంకలో బంధువులను కోల్పోయిన రాక్షసులందరూ ఈ రోజు తమకు ఎంతో ప్రియమైన రాముని మరణాన్ని చూడాలి. తమ బంధువుల వధకు శోకిస్తూ దుఃఖంలో మునిగినవారి కన్నీళ్ళను ఈ రోజు యుద్ధంలో శత్రువును నాశనం చేసి తుడుస్తాను. ఈ రోజు యుద్ధంలో పర్వతంలాంటి వానరేశ్వరుడు సుగ్రీవుడు సూర్యునితో కూడిన మేఘంలా చెల్లాచెదురై పడి ఉండడం చూడు.’ ‘అద్య’ (ఈ రోజు) అనే పదం మళ్ళీ మళ్ళీ — ఐదు శ్లోకాలలో — ఆవృత్తం కావడం కుంభకర్ణుని ఉత్సాహాన్నీ నిశ్చయాన్నీ చూపుతుంది. ‘అనఘా, శత్రువులను చంపాలని కోరుతున్న ఈ రాక్షసులూ నేనూ ఓదారుస్తున్నా, నీవు దాశరథి విషయంలో ఎప్పుడూ ఎందుకు వ్యథ చెందుతున్నావు? రాఘవుడు నన్ను చంపిన తరువాతనే కదా నిన్ను చంపేది; రాక్షసాధిపా, నా మనసులో నేను సంతాపం పొందను.’ ఇక్కడ ‘నన్ను చంపిన తరువాతనే నిన్ను’ అనే మాట అన్నను రక్షించడానికి తన ప్రాణాలను త్యాగం చేయడానికి అతడు సిద్ధంగా ఉన్నాడని చూపుతుంది. ‘పరంతపా, ఇప్పుడైనా నీ ఇష్టం వచ్చినట్లు నన్ను ఆజ్ఞాపించు; అతులవిక్రమా, యుద్ధానికి నీవు మరొకరి వైపు చూడనక్కరలేదు.’ ఈ మాట తరువాతి సర్గలో మహోదరుని ఆక్షేపానికి కారణమవుతుంది. వీరుని గర్వం ఇక్కడ సహజమే, కానీ ‘నిహత్య కిల’ (చంపిన తరువాతనే కదా) అనే మాటలో భవిష్యత్తు నీడ కూడా కనిపిస్తుంది — కవి పాఠకునికి అతని మరణాన్ని ముందుగానే సూచిస్తున్నాడు. శోకంలో మునిగిన రాక్షసుల కన్నీళ్ళు తుడవడం అనే మాటలో కుంభకర్ణుని సామాజిక చింత కూడా కనిపిస్తుంది — అతడు కేవలం అన్న కోసమే కాక, రాక్షసకులమంతటి కోసం యుద్ధం చేస్తున్నాడు. సుగ్రీవునికి ‘ససూర్యమివ తోయదమ్’ (సూర్యునితో కూడిన మేఘం వలె) అనే ఉపమానం అతని బంగారు రంగు శరీరాన్నీ నల్లని మేఘాన్నీ ఒకేసారి సూచిస్తుంది.

‘మహాబలులైన నీ శత్రువులను నేను నిర్మూలిస్తాను. ఇంద్రుడైనా, యముడైనా, అగ్నివాయువులైనా, కుబేరవరుణులైనా — వారితో నేను యుద్ధం చేస్తాను. కొండంత శరీరంతో, వాడి శూలం ధరించి, తీక్ష్ణమైన కోరలతో గర్జిస్తున్న నన్ను చూసి పురందరుడు (ఇంద్రుడు) కూడా భయపడతాడు. లేదా ఆయుధాలు విడిచి వేగంగా శత్రువులను నలిపివేస్తున్న నా ఎదుట బ్రతకాలని కోరుకునే ఎవ్వడూ నిలబడలేడు. శక్తితో కాదు, గదతో కాదు, ఖడ్గంతో కాదు, వాడి బాణాలతో కాదు — ఆవేశంతో కేవలం రెండు చేతులతోనే వజ్రధారి అయిన ఇంద్రుని కూడా చంపుతాను. ఆ రాఘవుడు ఈ రోజు నా పిడికిలి వేగాన్ని సహిస్తే, అప్పుడు నా బాణసమూహాలు రాఘవుని రక్తాన్ని తాగుతాయి. రాజా, నేను ఉండగా చింతతో ఎందుకు తపిస్తున్నావు? నీ శత్రువుల నాశనం కోసం బయలుదేరడానికి నేను సిద్ధంగా ఉన్నాను; రాముని వల్ల కలిగిన ఘోరమైన భయాన్ని విడిచిపెట్టు, యుద్ధంలో అతనిని చంపుతాను.’ ‘రాఘవుని, లక్ష్మణుని, మహాబలుడైన సుగ్రీవుని, లంకను కాల్చిన ఆ రాక్షసఘాతకుడైన హనుమంతుని, వానరులను యుద్ధంలో ఎదురైనప్పుడు భక్షిస్తాను. నీకు అసాధారణమైన గొప్ప యశస్సును ఇవ్వాలని కోరుకుంటున్నాను.’ ఇంతకుముందు అతడు ఐరావతపు దంతంతో ఇంద్రుని కొట్టాడు; అందువల్ల అతని గర్వం నిరాధారమైనది కాదు. హనుమంతుడు లంకను దహించిన ప్రస్తావన రాక్షసుల హృదయాలలో ఆ అవమానపు జ్ఞాపకాన్ని మేల్కొల్పుతుంది. ఈ శ్లోకాలలో కుంభకర్ణుని శక్తీ, అతని సహజబలమూ ప్రకటితమయ్యాయి — వాటిని విభీషణుడు ముందటి సర్గలో వర్ణించాడు. అయినా ‘యది మే ముష్టివేగం సహిష్యతి’ (నా పిడికిలి వేగాన్ని సహిస్తే) అనే మాటలో సంశయపు లేశం కూడా ఉంది — రాముని బలాన్ని అతడు కూడా పూర్తిగా ఉపేక్షించడం లేదు. దేవతల పేర్లు — శక్రుడు, యముడు, పావకుడు, మారుతుడు, కుబేరుడు, వరుణుడు — లోకపాలులవే; వారందరితోనూ యుద్ధం చేస్తాను అనే మాట అతని ఆత్మవిశ్వాసపు పరాకాష్ఠను చూపుతుంది. నిరాయుధుడైనా రెండు చేతులతోనే చంపగలనన్నది అతని శారీరబల గర్వం.

‘రాజా, నీకు ఇంద్రుని వల్ల భయమున్నా, స్వయంభువు (బ్రహ్మ) వల్ల భయమున్నా, సూర్యుడు రాత్రి చీకటిని నశింపజేసినట్లు నేను దానిని నశింపజేస్తాను. నేను కోపిస్తే దేవతలు కూడా నేలపై కూలిపోతారు; యముని శాంతింపజేస్తాను, అగ్నిని భక్షిస్తాను. నక్షత్రాలతో సహా సూర్యుని భూమిపై పడవేస్తాను, శతక్రతువును (ఇంద్రుని) వధిస్తాను, వరుణుని నివాసమైన సముద్రాన్ని తాగేస్తాను. పర్వతాలను పొడి చేస్తాను, భూమిని చీల్చివేస్తాను. దీర్ఘకాలం నిద్రించిన కుంభకర్ణుని పరాక్రమాన్ని, నేను భక్షిస్తున్న సమస్త భూతాలూ ఈ రోజు చూడాలి. ఈ సమస్త త్రిదివమూ (స్వర్గమూ) కూడా నా ఆహారానికి చాలదు.’ 52–56 శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు — ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లోని ఈ అతిశయోక్తిపూర్ణమైన భాగం కుంభకర్ణుని గర్వాన్ని పరాకాష్ఠకు చేరుస్తుంది. తరువాత ఉపజాతి వృత్తంలో అతడు ముగిస్తాడు — ‘దాశరథి వధతో నీకు సుఖాన్ని చేకూర్చడానికి నేను వెళ్తున్నాను. లక్ష్మణునితో సహా రాముని చంపి వానరయూథ ముఖ్యులందరినీ తినేస్తాను.’ చివరగా వంశస్థ వృత్తంలో — ‘రాజా, ఆనందించు, ఈ రోజు వారుణిని (మద్యాన్ని) తాగు, దుఃఖాన్ని తొలగించుకొని నీ పనులు చేసుకో. ఈ రోజు నేను రాముని యమలోకానికి పంపిన తరువాత సీత చిరకాలం నీకు వశురాలవుతుంది.’ ఇక్కడ వైరుధ్యం గమనించదగినది — సర్గ ప్రారంభంలో సీతాపహరణాన్ని ‘పాప ఫలం’ అని నిందించినవాడే, చివరలో ‘సీత నీకు వశురాలవుతుంది’ అని ఆశ కల్పిస్తున్నాడు. సోదరప్రేమ అతని నీతిబోధను అధిగమిస్తుంది. ఈ విధంగా సర్గ నీత్యుపదేశంతో మొదలై యుద్ధోత్సాహంతో ముగుస్తుంది, కుంభకర్ణుని పాత్రలోని రెండు పార్శ్వాలను స్పష్టం చేస్తుంది — వివేకి అయిన మంత్రి, వీరుడైన సోదరుడు. ‘వారుణీం పిబ’ (మద్యం తాగు) అనే మాట రావణుని భోగప్రియత్వాన్ని గుర్తు చేస్తుంది — అదే అతని పతనానికి కారణం. కుంభకర్ణుడు కూడా స్వయంగా మద్యం తాగే వచ్చాడు; ఈ విధంగా రాక్షసుల జీవనశైలి ఇక్కడ ప్రతిబింబిస్తుంది. అతిశయోక్తుల తరువాత ‘నీకు సుఖాన్ని చేకూర్చడానికి నేను వెళ్తున్నాను’ అనే సరళమైన మాట అతని ప్రేమలోని సత్యాన్ని చూపుతుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रिषष्टितमः सर्गः॥ ६३॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి