సర్గ
కుంభకర్ణుని రావణభవన ప్రవేశం
కుంభకర్ణుడు రాజమార్గంలో పయనించడం, సోదరుల సమాగమం, రాముని వల్ల రావణునికి కలిగిన భయం, కుంభకర్ణుని సహాయం అర్థించడం
నిద్రతోనూ మదంతోనూ కలవరపడుతున్న, విపులమైన పరాక్రమం గల ఆ రాక్షసశార్దూలుడు కుంభకర్ణుడు శోభతో కూడిన రాజమార్గంలో వెళ్ళాడు. వేలాది రాక్షసులతో చుట్టుముట్టబడిన అతడు అత్యంత దుర్జయుడుగా ఉన్నాడు, దారి పక్కన ఉన్న ఇళ్ళ నుండి అతని మీద పూలవాన కురిపించబడుతోంది — నగరవాసులు అతనిని రక్షకునిగా భావించి సత్కరిస్తున్నారు. బంగారు జాలాలతో కప్పబడిన, సూర్యుని వలె ప్రకాశించే, విశాలమైన, రమ్యమైన రాక్షసేంద్రుని నివాసాన్ని అతడు చూశాడు. తరువాత సూర్యుడు మేఘజాలంలోకి ప్రవేశించినట్లు అతడు రాక్షసాధిపతి నివాసంలో ప్రవేశించాడు, దూరంలో ఆసనం మీద కూర్చున్న అన్నగారిని చూశాడు — ఇంద్రుడు ఆసనం మీద కూర్చున్న స్వయంభువు బ్రహ్మను చూసినట్లు. ఇక్కడ ఉపమ రెండు విధాలు — ప్రవేశంలో సూర్యుడు-మేఘం, దర్శనంలో ఇంద్రుడు-బ్రహ్మ. రాక్షసగణాలతో కూడి సోదరుని భవనానికి వెళ్తూ అతడు అడుగుల తాకిడితో భూమిని కంపింపజేశాడు. ఈ ఐదవ శ్లోకం పూర్వ సర్గలోని తొంభై నాలుగవ శ్లోకపు రెండు అర్ధాలతో దాదాపు సమానమైనది, కేవలం ‘రక్షోగణసమన్వితః’ అనే పాఠభేదం — ముద్రణలో ఇది పునరుక్తి, కథాక్రమంలో మాత్రం ప్రవేశాన్ని మళ్ళీ గుర్తుచేయడం. కవి ఇక్కడ కుంభకర్ణుని పయనాన్ని రాజసూయ యాత్రలా వర్ణిస్తాడు — వేలాది అనుచరులు, పూలవాన, శోభతో కూడిన మార్గం. కానీ అతని కళ్ళలో నిద్రా మదమూ ఇంకా ఉన్నాయి, కాబట్టి శౌర్యంతో పాటు సోమరితనం కూడా కనిపిస్తుంది. నగరవాసుల పూలవానలో ఆశ ప్రకటితమైంది — అనేక పరాజయాలతో పీడించబడిన వారు ఇతనిని కొత్త రక్షకునిగా చూస్తున్నారు. రాజభవనపు బంగారు జాలాలూ సూర్యకాంతీ దాని ఐశ్వర్యాన్ని సూచిస్తాయి, అది ఇప్పుడు సంక్షోభంలో పడింది. భూమి కంపించడం అతని శరీరపు బరువును చూపుతుంది, ముందు రాబోయే వానరుల భయానికి పూర్వసూచన కూడా అవుతుంది.
గృహాన్ని సమీపించి, కక్ష్యలను (ఆవరణలను) దాటి కుంభకర్ణుడు పుష్పక విమానంలో కలవరంతో కూర్చున్న పెద్దవాడైన అన్నగారిని చూశాడు. దశగ్రీవుడు కూడా ఎదుటికి వచ్చిన అతనిని చూసి సంతోషించి త్వరగా లేచి దగ్గరకు తీసుకువచ్చాడు. పర్యంకం మీద కూర్చున్న సోదరుని పాదాలకు మహాబలుడైన కుంభకర్ణుడు నమస్కరించి, ‘ఏమి చేయాలి’ అని అడిగాడు. రావణుడు ఆనందంతో లేచి అతనిని కౌగిలించుకొని యథోచితంగా అభినందించాడు. అన్నగారు లేవడమూ కౌగిలించుకోవడమూ అతని భయపు గాఢతను సూచిస్తాయి — రాజు కూడా తమ్ముని పట్ల వినయవంతుడయ్యాడు. తరువాత కుంభకర్ణుడు శుభమైన, దివ్యమైన శ్రేష్ఠాసనాన్ని అలంకరించాడు. ఆ ఆసనం మీద కూర్చొని కళ్ళు ఎర్రబడిన అతడు కోపంతో రావణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘రాజా, నీవు ఇంత శ్రద్ధగా నన్ను ఎందుకు మేల్కొలిపావు? నీకు ఇక్కడ దేనివల్ల భయం? ఈనాడు ఎవడు ప్రేతమవబోతున్నాడు?’ ‘ప్రేతః’ అనే పదంతో అతడు తన శక్తిని ప్రకటిస్తాడు — ఎవని కోసం నేను మేల్కొలపబడ్డానో వాడు తప్పక మరణిస్తాడని అతని ఆశయం. క్రోధం కూడా ఇక్కడ నిద్రాభంగపు ఫలితం వంటిది. కుంభకర్ణుని వినయం కూడా కనిపిస్తుంది — బలవంతుడైనా అతడు అన్నగారి పాదాలకు నమస్కరిస్తాడు, ఆ తరువాతే ప్రశ్న అడుగుతాడు. ‘కిం కృత్యమ్’ (ఏమి చేయాలి) అనే అతని మొదటి మాట సేవకునిది వలె ఉంటుంది, ఆ తరువాతిది కోపించిన యోధునిది. రావణుడు కూడా పుష్పక విమానంలో కూర్చున్నాడు, అది అతని విజయాలకు చిహ్నం; అయినా అతడు కలవరంలో ఉన్నాడు. ఈ విధంగా కవి రాజు బాహ్యవైభవాన్నీ అంతర్గత భయాన్నీ ఏకకాలంలో చూపుతాడు. సోదరుల పరస్పర స్నేహం నిజమైనదే, కానీ ఆ స్నేహంలో కూడా రావణుని స్వార్థం దాగి ఉందని ముందు స్పష్టమవుతుంది. ‘ఆదృత్య’ (శ్రద్ధగా) అనే పదం సాధారణ కార్యానికి అతనిని మేల్కొలపరని — గొప్ప కారణమే కావాలని — సూచిస్తుంది.
కోపించిన సోదరుని చూసి రావణుడు కూడా రోషంతో తిరుగుతున్న కళ్ళతో ఇలా అన్నాడు — ‘మహాబలా, నీవు నిద్రిస్తుండగా చాలా కాలం గడిచిపోయింది. గాఢనిద్రలో ఉన్న నీకు రాముని వల్ల నాకు కలిగిన భయం తెలియదు. ఈ శ్రీమంతుడు, బలవంతుడు అయిన దాశరథి సుగ్రీవునితో కలిసి సముద్రాన్ని దాటి మా మూలాన్ని నరికివేస్తున్నాడు. అయ్యో, లంకలోని వనాలనూ ఉపవనాలనూ చూడు — సేతువు ద్వారా సులభంగా వచ్చి వానరులు వాటిని ఒకే సముద్రంగా చేసేశారు. రాక్షసులలో ముఖ్యులైనవారు యుద్ధంలో వానరులచేత చంపబడ్డారు. వానరుల క్షయం మాత్రం యుద్ధంలో ఏ విధంగానూ నాకు కనిపించడం లేదు; ఇంతకుముందు కూడా వానరులు యుద్ధంలో ఓడిపోలేదు.’ తరువాత అతడు స్పష్టంగా అర్థిస్తాడు — ‘కాబట్టి ఇప్పుడు పుట్టిన ఈ భయం నుండి రక్షించు, ఈనాడు వీరిని నాశనం చేయి; అందుకే నిన్ను మేల్కొలిపాము. కోశమంతా ఖాళీ అయిపోయింది; కాబట్టి నన్ను ఆదుకొని, బాలురూ వృద్ధులూ మాత్రమే మిగిలిన లంకానగరాన్ని రక్షించు.’ ఇక్కడ రావణుని దర్పం కరిగిపోయింది — కోశక్షయాన్నీ సైన్యక్షయాన్నీ అతడు తానే అంగీకరిస్తాడు. ‘బాలవృద్ధావశేషితా’ (బాలురూ వృద్ధులూ మాత్రమే మిగిలినది) అనే పదంతో యువయోధులందరూ దాదాపుగా హతులయ్యారనే కరుణచిత్రం. ‘మూలం పరికృంతతి’ (మూలాన్ని నరికివేస్తున్నాడు) అనే మాటలో వృక్షపు ఉపమ — వృక్షపు మూలం తెగితే అంతా ఎండిపోయినట్లు లంక బలం నశిస్తోంది. ‘వానరైకార్ణవమ్’ అనే పదంలో వానరులు సముద్రంలా వర్ణించబడ్డారు, వారు సేతువు ద్వారా దాటి అంతటా వ్యాపించారు. రావణుడు తన దోషాన్ని అంగీకరించడు — సీతాపహరణాన్ని ప్రస్తావించడు, కేవలం రాముని శత్రువుగా వర్ణిస్తాడు. ప్రహస్తాదుల వధా, తన పరాజయమూ ఈ భాషణానికి నేపథ్యం.
‘మహాబాహూ, సోదరుని కోసం అతి కష్టమైన కార్యం చేయి. శత్రుతాపకా, ఇంతకుముందు నేను ఏ సోదరునితోనూ ఇలా అనలేదు — నేను ఎన్నడూ ఎవరినీ యాచించలేదు.’ ఈ మాటతో రాజు అభిమానాన్ని విడిచిపెట్టడం కనిపిస్తుంది. ‘నీపై నాకు స్నేహమూ, గొప్ప నమ్మకమూ ఉన్నాయి. రాక్షసశ్రేష్ఠా, దేవాసుర యుద్ధాలలో అనేకసార్లు నీవు ప్రతివ్యూహం పన్ని దేవతలనూ అసురులనూ యుద్ధంలో జయించావు.’ ఇరవై రెండవ శ్లోకం ముద్రణలో ఒకే అర్ధభాగంతో రచించబడింది, దాని అర్థం ముందుదానితో కలుస్తుంది. ‘భయంకర పరాక్రమా, కాబట్టి ఆ పరాక్రమమంతటినీ ఆశ్రయించు; సర్వప్రాణులలో నీతో సమానమైన బలవంతుడు కనిపించడు.’ చివర వంశస్థవృత్తంతో ఉపసంహారం — ‘యుద్ధప్రియుడా, బంధుప్రియుడా, నాకు ప్రియమైనట్లు ఉత్తమమైన, ప్రియమూ హితమూ అయిన కార్యం చేయి. శరత్కాలంలో విజృంభించిన మహావాయువు మేఘాలను చెదరగొట్టినట్లు నీ తేజస్సుతో శత్రుసేనను వ్యథపెట్టు.’ ‘ప్రియరణ’ (యుద్ధప్రియుడా), ‘బాంధవప్రియ’ (బంధుప్రియుడా) అనే రెండు సంబోధనలు కుంభకర్ణుని రెండు స్వభావాలను స్పృశిస్తాయి — యుద్ధప్రేమ, బంధుప్రేమ; రావణుడు రెండింటినీ తన స్వార్థానికి ఉపయోగిస్తాడు. స్తుతీ, యాచనా, భయమూ అనే మూడూ ఈ భాషణంలో కలగలిశాయి. రావణుడు ఇంతకుముందు ఎవరి ఎదుటా తలవంచలేదు, ఇప్పుడు మాత్రం తమ్ముని ఎదుట యాచకుడవుతాడు; ఇదే అతని పతనానికి ఆరంభం. కుంభకర్ణుని పూర్వవిజయాలను గుర్తుచేయడం ద్వారా అతడు అతని అభిమానాన్ని మేల్కొలుపుతాడు, దానితో అతడు యుద్ధానికి సిద్ధమవుతాడని. తరువాతి సర్గలో కుంభకర్ణుడు ఈ యాచనకు సమాధానం ఇస్తాడు. స్నేహం, నమ్మకం అనే రెండు పదాలతో అతడు సోదరుని హృదయాన్ని స్పృశిస్తాడు, దేవాసురవిజయ స్మరణతో అతని గర్వాన్ని పెంచుతాడు. వంశస్థవృత్తంలోని వాయువు-మేఘపు ఉపమ యుద్ధవేగాన్ని సూచిస్తుంది — శరత్కాలంలో తక్కువ నీరు గల తేలికైన మేఘాలు గాలికి సులభంగా చెదిరిపోయినట్లు వానరులు కూడా నీ ఎదుట పారిపోతారని రావణుని ఆశ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः॥ ६२॥