॥वाल्मीकिरामायणम् యుద్ధకాండ · 61వ సర్గ

యుద్ధకాండ

సర్గ

విభీషణుడు కుంభకర్ణుని పరిచయం చేయడం

కుంభకర్ణుని చూసి వానరుల పలాయనం, రాముని ప్రశ్న, విభీషణుడు కుంభకర్ణుని బలాన్నీ బ్రహ్మశాపాన్నీ వర్ణించడం, రాముని ఆజ్ఞతో వానరులు ద్వారాల వద్ద నిలవడం

అప్పుడు మహాతేజస్వి, వీర్యవంతుడు అయిన రాముడు ధనుస్సు తీసుకొని కిరీటం ధరించిన మహాకాయుడైన కుంభకర్ణుని చూశాడు. ఆ రాక్షసశ్రేష్ఠుడు పర్వతాకారంగా కనిపించాడు, పూర్వం ఆకాశాన్ని కొలుస్తున్న నారాయణుని వలె — త్రివిక్రమావతారపు ఉపమతో అతని శరీర విస్తారం సూచించబడింది. నీటితో నిండిన మేఘం వలె నల్లనివాడు, బంగారు భుజకీర్తులు ధరించినవాడు అయిన అతడు కనిపించగానే వానరుల మహాసేన మళ్ళీ పారిపోయింది — ‘పునః’ (మళ్ళీ) అనే పదంతో పూర్వ సర్గ చివర వర్ణించబడిన పలాయనం గుర్తుచేయబడుతుంది. పారిపోతున్న సేననూ, పెరుగుతున్న రాక్షసునీ చూసి రాముడు విస్మయంతో విభీషణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘పర్వతం వంటివాడు, కిరీటం ధరించినవాడు, పింగళవర్ణపు కళ్ళు గలవాడు, మెరుపుతో కూడిన మేఘం వలె లంకలో కనిపిస్తున్న ఇతడు ఎవరు? భూమికి ధ్వజం వంటి ఒక మహాకాయుడు ఇక్కడ కనిపిస్తున్నాడు, అతనిని చూసి వానరులందరూ అటూ ఇటూ పారిపోతున్నారు. చెప్పు — ఈ అతి మహాకాయుడు ఎవరు, రాక్షసుడా లేక అసురుడా? ఇలాంటి ప్రాణిని నేను ఇంతకుముందు ఎన్నడూ చూడలేదు.’ రాముని విస్మయం కూడా ముఖ్యమైనది — ఖర, దూషణాది వేలాది రాక్షసులను చూసినవాడు కూడా ఇతనిని చూసి ఆశ్చర్యపోయాడు. ‘హరిలోచనః’ అనేది పింగళవర్ణపు కళ్ళను, ‘కిరీటీ’ అనేది రాజచిహ్నాన్ని, ‘సవిద్యుదివ తోయదః’ (మెరుపుతో కూడిన మేఘం వలె) అనేది నల్లని శరీరం మీద బంగారు ఆభరణాల కాంతిని సూచిస్తాయి. శ్రమ లేకుండా కార్యాలు సాధించే రాజకుమారుడు రాముడు ఇలా అడగగా మహాప్రాజ్ఞుడైన విభీషణుడు కాకుత్స్థునితో ఇలా అన్నాడు. రాక్షసుల రహస్యాలన్నీ విభీషణునికి తెలుసు కాబట్టి శత్రుపక్ష జ్ఞానం కోసం రాముడు అతనినే అడుగుతాడు — శరణాగతుని ఉపయోగం ఇక్కడ స్పష్టం. కవి వర్ణనలో క్రమం కనిపిస్తుంది — మొదట రాముడు ధనుస్సు పట్టడం, తరువాత శత్రుదర్శనం, తరువాత సైన్యపు పలాయనం, చివర ప్రశ్న. ఈ విధంగా యుద్ధభూమి చిత్రం పాఠకుని ముందు సజీవమవుతుంది. ‘వర్ధమానం చ రాక్షసమ్’ (పెరుగుతున్న రాక్షసుని) అనే పదంతో కుంభకర్ణుని శరీరం దగ్గరకు వస్తున్నకొద్దీ మరింత మరింత పెద్దదిగా కనిపిస్తోందని సూచించబడింది — దూరం నుండి చూసిన పర్వతం దగ్గరకు వెళ్తున్నకొద్దీ పెరిగినట్లు. ‘రక్షో వా యది వాసురః’ (రాక్షసుడా లేక అసురుడా) అనే రాముని ప్రశ్నలోని సందేహం కూడా అతని అపూర్వత్వాన్ని చూపుతుంది, ఎందుకంటే ఇలాంటి శరీరం రాక్షసులలో కూడా దుర్లభం. విభీషణుడు ‘మహాప్రాజ్ఞః’ అని విశేషించబడ్డాడు, ఎందుకంటే అతని సమాధానం కేవలం పరిచయం కాదు, ఉపాయం కూడా అవుతుంది.

‘ఎవనిచేత యుద్ధంలో వైవస్వతుడైన యముడూ, వాసవుడైన ఇంద్రుడూ ఓడించబడ్డారో, ఆ విశ్రవసుని కుమారుడు, ప్రతాపవంతుడు కుంభకర్ణుడే ఇతడు; ఇతని పరిమాణంతో సమానమైన రాక్షసుడు మరొకడు లేడు. రాఘవా, ఇతనిచేత దేవతలు, దానవులు, యక్షులు, సర్పాలు, మాంసాహారులైన రాక్షసులు, గంధర్వులు, విద్యాధరులు, కిన్నరులు యుద్ధంలో వేలకొలదిగా భగ్నమయ్యారు. శూలం చేతబట్టిన, వికృతమైన కళ్ళు గల, మహాబలుడైన కుంభకర్ణుని దేవతలు కూడా ‘ఇతడు కాలుడే’ అని మోహితులై చంపలేకపోయారు. ఈ కుంభకర్ణుడు స్వభావంగానే తేజస్వి, మహాబలుడు; ఇతర రాక్షసేంద్రుల బలం మాత్రం వరదానం వల్ల వచ్చినది.’ ఈ భేదం విశేషమైనది — రావణాదులు తపస్సుతో వరం పొంది బలవంతులయ్యారు, కుంభకర్ణునికి మాత్రం పుట్టుకతోనే బలం. ‘ఆ మహాకాయుడు పుట్టగానే, పసివాడుగా ఉన్నప్పుడే ఆకలితో బాధపడి అనేక వేల ప్రజలను భక్షించాడు. వారు భక్షించబడుతుండగా భయంతో పీడించబడిన ప్రజలు ఇంద్రుని శరణు వేడి, ఆ విషయం విన్నవించారు.’ ఇక్కడ ‘మహాత్మనా’ అనే పదం మహాకాయత్వాన్ని సూచిస్తుంది, సాధుత్వాన్ని కాదు. ఉపజాతివృత్తంలోని పదవ శ్లోకంలో ఓడిపోయినవారి జాబితా దీర్ఘమైనది — దేవతలు, దానవులు, యక్షులు, నాగులు, రాక్షసులు, గంధర్వులు, విద్యాధరులు, కిన్నరులు — దీనితో అతని భయం సర్వలోకాలలో వ్యాపించిందని తెలుస్తుంది. విభీషణుడు తన సోదరుని కూడా నిష్పక్షపాతంగా వర్ణిస్తాడు — అతని బలాన్ని ప్రశంసిస్తాడు, అతని దోషాలను కూడా దాచడు. శరణాగతుని ఈ సత్యవచనం అతనిని రాముని విశ్వాసానికి యోగ్యునిగా చేస్తుంది. ‘కాలోఽయమ్’ (ఇతడు కాలుడే) అనే దేవతల మోహం అతనిని చూడడమే మృత్యువును చూసినంత భయంకరమని చూపుతుంది. పుట్టుకతోనే ఉన్న ఆకలి అతని స్వభావానికి మూలం, అదే ముందు శాపానికి కారణమవుతుంది.

‘కోపించిన వజ్రధారి మహేంద్రుడు వాడి వజ్రాయుధంతో కుంభకర్ణుని కొట్టాడు. ఇంద్రుని వజ్రంతో కొట్టబడిన ఆ మహాకాయుడు కోపంతో కంపించాడు, గట్టిగా గర్జించాడు. మాటిమాటికీ గర్జిస్తున్న ఆ రాక్షసుని నినాదం విని అప్పటికే భయపడిన ప్రజలు మరింత భయపడ్డారు. అప్పుడు కోపించిన మహాబలుడు కుంభకర్ణుడు మహేంద్రుని ఐరావతం నుండి దంతాన్ని పెరికి దానితో వాసవుని వక్షస్థలం మీద కొట్టాడు. కుంభకర్ణుని దెబ్బకు బాధపడిన ఆ వాసవుడు మండిపోయాడు; అప్పుడు దేవతలు, బ్రహ్మర్షులు, దానవులు హఠాత్తుగా విషాదం చెందారు.’ వజ్రం కూడా ఎవని శరీరాన్ని చీల్చలేదో, అతని బలం ఎలాంటిదో శ్రోత తానే ఊహించుకోవాలి. ఐరావతపు దంతంతోనే ఇంద్రుని కొట్టడం అతని అవమానానికి పరాకాష్ఠ. ‘అప్పుడు ఇంద్రుడు ప్రజలతో కలిసి స్వయంభువు బ్రహ్మ స్థానానికి వెళ్ళాడు. వారు ప్రజాపతికి కుంభకర్ణుని దౌర్జన్యాన్ని తెలియజేశారు — ప్రజలను భక్షించడం, దేవతలను అవమానించడం, ఆశ్రమాలను ధ్వంసం చేయడం, పరస్త్రీలను విపరీతంగా అపహరించడం. ఇంద్రుడు ఇలా అన్నాడు — ఇతడు నిత్యమూ ఇలాగే ప్రజలను భక్షిస్తే, కొద్దికాలంలోనే లోకం శూన్యమైపోతుంది.’ ఇరవయ్యవ శ్లోకం సమీక్షిత పాఠంలో లభించదు, దాని ఉత్తరార్ధం ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో మాత్రమే ఉంది; అక్కడ కుంభకర్ణుని అపరాధాల జాబితా పూర్తవుతుంది. ఇంద్రుని చింత కేవలం తన పరాజయం గురించి కాదు, ప్రజల నాశనం గురించి — సృష్టి రక్షణే ప్రశ్నార్థకమైంది. ఇంద్రుడు దేవతలకు రాజు, అయినా అతడు ప్రజలతో కలిసి బ్రహ్మ శరణు వేడతాడు — తన బలం చాలనిచోట సృష్టికర్త ఆశ్రయం. వజ్రపు దెబ్బకు కుంభకర్ణుడు కేవలం కంపించాడు, పడిపోలేదు; అతని గర్జనకు మాత్రం ప్రజలు మళ్ళీ భయపడ్డారు. ఈ విధంగా అతని శరీరబలమూ నాదబలమూ రెండూ వర్ణించబడ్డాయి. అపరాధాల జాబితాలో పరస్త్రీ అపహరణ కూడా ప్రస్తావించబడింది, ఇది రావణుని సీతాపహరణంతో పాటు అతని వంశస్వభావాన్ని సూచిస్తుంది.

‘వాసవుని మాట విని సర్వలోకపితామహుడు రాక్షసులను పిలిపించాడు, కుంభకర్ణుని చూశాడు. కుంభకర్ణుని చూడగానే ప్రజాపతి కూడా భయపడ్డాడు; తరువాత తేరుకొని ఆ స్వయంభువు కుంభకర్ణునితో ఇలా అన్నాడు — నిశ్చయంగా లోకవినాశం కోసమే పౌలస్త్యుడు నిన్ను సృష్టించాడు; కాబట్టి ఈనాటి నుండి నీవు మృతునివలె నిద్రిస్తావు. బ్రహ్మశాపానికి లోనైన అతడు ప్రభువు ఎదుటనే కూలిపోయాడు.’ సృష్టికర్త కూడా ఎవనిని చూసి భయపడ్డాడో, అతని భీషణత్వం సాటిలేనిది. ‘అప్పుడు మిక్కిలి కలవరపడిన రావణుడు ఇలా అన్నాడు — ప్రజాపతీ, పెరిగిన బంగారు వృక్షాన్ని ఫలించే సమయంలో నరకరు; నీ మునిమనుమని ఇలా శపించడం న్యాయం కాదు. నీవు అసత్యం పలికేవాడివి కావు, ఇతడు నిద్రపోవడం తప్పదు, సందేహం లేదు; కానీ ఇతని నిద్రకూ మేల్కొలుపుకూ ఒక కాలనియమం చేయి.’ బంగారు వృక్షపు ఉపమతో రావణుడు కుంభకర్ణుని వంశానికి ఫలమిచ్చే సంపదగా చెబుతాడు, మునిమనుమడని చెప్పి బ్రహ్మ స్నేహాన్ని అర్థిస్తాడు — పులస్త్యుడు బ్రహ్మ మానసపుత్రుడు, కాబట్టి విశ్రవసుని కుమారులు అతనికి మునిమనుమలు. ‘రావణుని మాట విని స్వయంభువు ఇలా అన్నాడు — ఇతడు ఆరు నెలలు నిద్రిస్తాడు, ఒక్క రోజు మేల్కొంటాడు. ఆ ఒక్క రోజులో ఈ వీరుడు ఆకలితో భూమిమీద తిరుగుతూ, నోరు తెరిచి, ప్రజ్వలించిన అగ్నిలా లోకాలను భక్షిస్తాడు.’ ఈ విధంగా శాపాన్ని మృదువుగా చేసినా లోకపు భయం పూర్తిగా తొలగలేదు. శాపపు కథ ఈ సందర్భంలో రెండు విషయాలను స్పష్టం చేస్తుంది — కుంభకర్ణుని దీర్ఘనిద్రకు కారణం, అతనిని మేల్కొలపడంలో రాక్షసులు పడిన శ్రమకు హేతువు. రావణుడు ఇక్కడ కూడా చతురుడుగా కనిపిస్తాడు — అతడు శాపాన్ని తొలగించమని అడగడు, కేవలం కాలనియమాన్ని అడుగుతాడు, దీనితో బ్రహ్మ వాక్కు సత్యమూ రక్షించబడింది, సోదరుని ప్రాణమూ. బ్రహ్మ కూడా అతని యాచనను అంగీకరిస్తాడు, కానీ అతని సమాధానంలో కూడా భయం ఉంది — ఒక్క రోజులో కూడా అతడు లోకాలను భక్షించగలడు. ఈ కారణంగానే ఈనాడు అకాలంలో మేల్కొలపబడిన అతడు ఆపశక్యం కానివాడు.

‘ఆ రాజు రావణుడు ఇప్పుడు ఆపదలో పడి, నీ పరాక్రమానికి భయపడి కుంభకర్ణుని మేల్కొలిపాడు. భయంకర పరాక్రముడైన ఈ వీరుడు శిబిరం నుండి బయటికి వచ్చి, మిక్కిలి కోపించి వానరులను భక్షిస్తూ పరుగెత్తుతున్నాడు. కుంభకర్ణుని చూడగానే ఈనాడు వానరులు పారిపోయారు; రణంలో కోపించిన ఇతనిని వానరులు ఎలా అడ్డుకోగలరు? కాబట్టి వానరులందరికీ ఇలా చెప్పాలి — ఇది ఎత్తుగా నిలిపిన ఒక యంత్రం, నిజమైన రాక్షసుడు కాదు అని. ఇలా తెలుసుకుంటే వానరులు ఇక్కడ నిర్భయులవుతారు.’ విభీషణుని బుద్ధి ఇక్కడ వ్యావహారికమైనది — బలంతో ఎదుర్కోవడం కష్టమైనవాని భయాన్ని మనోవైజ్ఞానిక ఉపాయంతో నివారించాలని అతడు ప్రతిపాదిస్తాడు. సత్యాన్ని దాచైనా సైన్యపు ధైర్యాన్ని రక్షించడం యుద్ధనీతిలో ఒక పద్ధతి. రావణుని ఆపద కూడా ఇక్కడ చెప్పబడింది — అతని భయమే కుంభకర్ణుని మేల్కొలుపుకు మూలమని విభీషణునికి స్పష్టంగా తెలుసు. ‘యంత్రమ్’ అనే పదం ఆ కాలపు యుద్ధాలలో ఉపయోగించిన పెద్ద పెద్ద యంత్రాలను గుర్తుచేస్తుంది, అవి దూరం నుండి భయంకరంగా కనిపించినా నిర్జీవమైనవి. ఈ విధంగా వానరులు అతనిని ప్రాణంతో ఉన్న భక్షకునిగా కాక కొయ్యతో చేసిన యంత్రంగా భావిస్తే, వారి భయం తగ్గుతుంది. ఈ ఉపాయపు ఫలితం ముందు కనిపిస్తుంది — రాముడు వెంటనే సైన్యాన్ని వ్యూహంగా నిలపమని ఆదేశిస్తాడు.

విభీషణుని మంచి ముఖం నుండి వెలువడిన, హేతుబద్ధమైన మాట విని రాఘవుడు అప్పుడు సేనాపతి నీలునితో ఇలా అన్నాడు — ‘అగ్నిపుత్రా, వెళ్ళు, సైన్యాలన్నిటినీ వ్యూహంగా నిలిపి నిలువు; లంకా ద్వారాలను, వీధులను, రాజమార్గాలను, సంక్రమాలను (దారులు కలిసే చోట్లను) ఆక్రమించి నిలువు. కొండశిఖరాలనూ చెట్లనూ శిలలనూ సేకరించుకుంటూ వానరులందరూ ఆయుధాలతో, శిలలు చేతబట్టి సిద్ధంగా ఉండాలి.’ ‘పావకే’ (అగ్నిపుత్రా) అనే సంబోధన నీలుడు అగ్నిపుత్రుడని గుర్తుచేస్తుంది. రాఘవుని ఆదేశం పొందిన వానర సేనాపతి, కపిశ్రేష్ఠుడు అయిన నీలుడు వానరసేనను యథావిధిగా నియమించాడు. అప్పుడు పర్వతాల వంటి గవాక్షుడు, శరభుడు, హనుమంతుడు, అంగదుడు కొండశిఖరాలను పట్టుకొని ద్వారం వైపు వెళ్ళారు. రాముని మాట విని విజయగర్వంతో వెలిగిపోతున్న వీరులైన వానరులు చెట్లతో శత్రుసేనను పీడించారు. అప్పుడు ఎత్తిన శిలలతో, చెట్లతో చేతులు నిండిన వానరుల ఆ ఉగ్రమైన సేన పర్వతం సమీపానికి చేరిన మహోగ్రమైన మహామేఘజాలం వలె ప్రకాశించింది. ఉపజాతివృత్తంలోని చివరి శ్లోకంలో వానరసేన పర్వతం సమీపంలో నిలిచిన మేఘసమూహంలా వర్ణించబడింది — మేఘాలు పర్వతాన్ని ఆవరించినట్లు వానరులు లంక ద్వారాలను ఆవరించారు. ఇంతకుముందు పారిపోయిన సేన ఇప్పుడు రాముని ఆజ్ఞతో మళ్ళీ సిద్ధమైంది — నాయకుని ధైర్యం సైన్యంలోకి సంక్రమించిందని భావం. ఈ విధంగా కుంభకర్ణుని యుద్ధానికి వేదిక సిద్ధమైంది. ఇక్కడ రాముని నాయకత్వం స్పష్టం — భయం పుట్టినప్పుడు అతడు పలాయనాన్ని అనుమతించడు, వ్యూహం రచిస్తాడు, ద్వారాలను, రాజమార్గాలను, సంక్రమాలను అడ్డగిస్తాడు, దానితో శత్రువు బయటికి రాలేడు. సేనాపతి నీలుడూ, గవాక్షాది యూథపతులూ ఆజ్ఞను వెంటనే అమలుచేస్తారు. వానరుల ఆయుధాలు శిలలూ చెట్లే, అయినా వారి ఉత్సాహం ‘జితకాశినః’ (విజయగర్వంతో వెలిగిపోతున్నవారు) అనే పదంతో వర్ణించబడింది. కొండశిఖరాలను పట్టుకున్న వారు తామే కొండల్లా కనిపిస్తారు — ఆయుధానికీ దానిని ధరించినవానికీ సామ్యం. ఇంతకుముందు పారిపోయిన తరువాత ఈ పునస్సన్నద్ధత రాముని ప్రభావపు ఫలితం.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकषष्टितमः सर्गः॥ ६१॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి