॥वाल्मीकिरामायणम् యుద్ధకాండ · 60వ సర్గ

యుద్ధకాండ

సర్గ

కుంభకర్ణ ప్రబోధనం

పరాజితుడైన రావణుని వ్యథ, శాపస్మరణ, కుంభకర్ణుని మేల్కొలపమని ఆజ్ఞ, గుహలో మేల్కొలుపు ప్రయత్నాలు, కుంభకర్ణుని మేల్కొలుపు, భోజనం, యూపాక్ష-మహోదరుల మాటలు, రావణ భవనానికి పయనం, వానరుల భయం

రామబాణాల భయంతో పీడించబడిన ఆ రాజు లంకానగరంలో ప్రవేశించి, దర్పం భగ్నమై, ఇంద్రియాలు వ్యథ చెందినవాడయ్యాడు. సింహానికి లొంగిన ఏనుగులా, గరుడునికి లొంగిన సర్పంలా, ఆ రాజు మహాత్ముడైన రాఘవునికి లొంగిపోయాడు. బ్రహ్మదండం వంటి, మెరుపులా చలించే కాంతి గల రాఘవబాణాలను తలచుకుంటూ ఆ రాక్షసేశ్వరుడు వ్యథ చెందాడు. పూర్వ సర్గ చివర రాముడు రావణుని రణంలో పరాజితుని చేసి ‘వెళ్ళు, విశ్రాంతి తీసుకొని మళ్ళీ రా’ అని విడిచిపెట్టాడు; ఈ సర్గారంభం ఆ అవమానపు ఫలితం. రెండు ఉపమలలోనూ బలవంతునికీ దుర్బలునికీ ఉన్న సంబంధం — ఏనుగు కూడా సింహానికి భయపడుతుంది, సర్పం కూడా గరుడునికి — అలాగే లోకవిజేత అయిన రావణుడు కూడా రామునికి భయపడ్డాడు. ‘బ్రహ్మదండప్రతీకాః’ అంటే బాణాలు బ్రహ్మదండం వలె అమోఘమైనవి, ‘విద్యుచ్చలితవర్చసః’ అంటే మెరుపులా చంచలమైన కాంతి గలవి — ఈ రెండు విశేషణాలు అతని స్మృతిలో బాణాల భయంకరత్వాన్ని చూపుతాయి. శరీరపు గాయం కంటె మనస్సు గాయమే అతనిని ఎక్కువగా పీడిస్తుంది. ‘భగ్నదర్పః’ (దర్పం భగ్నమైనవాడు) అనే పదం విశేషమైనది — రావణుని దర్పమే అతని బలానికి మూలం; అది భగ్నమవడంతో అతడు ఇంద్రియాలలో కూడా వ్యథ చెందాడు. ఈ వ్యథ నుండే కుంభకర్ణుని మేల్కొలపాలనే నిశ్చయం పుడుతుంది, అదే సర్గమంతటి విషయం. ‘వ్యథితేంద్రియః’ అనే పదంతో ఇంద్రియాలన్నీ — చూపూ, వినికిడీ, మనస్సూ — కలవరపడ్డాయని సూచించబడుతుంది. ఒకప్పుడు ముల్లోకాలను జయించినవాడు, కుబేరుని, యముని, ఇంద్రుని ఓడించినవాడు ఇప్పుడు ఒక్క మనిషి చేతిలో ఓడిపోయాడు; కాబట్టి అతని అవమానం రెట్టింపు. కవి అతని బాహ్యపరాజయాన్ని విస్తారంగా వర్ణించడు, అంతర్గత భయాన్నే వర్ణిస్తాడు — ‘స్మరన్’ (తలచుకుంటూ) అనే పదంతో స్మృతే అతని బాధ అని. ఈ మనోవైజ్ఞానిక చిత్రణ రామాయణపు వైశిష్ట్యం. రాముడు అతనిని ‘వెళ్ళు’ అని విడిచిపెట్టాడు — అలసిపోయిన శత్రువును చంపకూడదనేది ధర్మయుద్ధ నియమం; కానీ రావణునికి ఆ అనుగ్రహం కూడా అవమానమే, ఎందుకంటే శత్రువు దయతో విడిచిపెట్టాడనే భావం అతని గర్వాన్ని దహిస్తుంది.

బంగారుమయమైన దివ్యమైన శ్రేష్ఠాసనం మీద కూర్చొని రాక్షసుల వైపు చూస్తూ రావణుడు ఇలా అన్నాడు — ‘మహేంద్రునితో సమానుడనైన నేను ఒక మనిషి చేతిలో ఓడిపోయానంటే, నేను చేసిన పరమతపస్సంతా నిజంగా వ్యర్థమైపోయింది. బ్రహ్మ పలికిన ఆ ఘోరమైన మాట — మనుష్యుల నుండి నీకు భయమని తెలుసుకో అని — నన్ను చేరింది; అది అలాగే జరిగింది. దేవ, దానవ, గంధర్వ, యక్ష, రాక్షస, సర్పుల చేతిలో చావు లేకుండా ఉండాలని నేను అడిగాను — కోరాను, మనుష్యుల నుండి మాత్రం కోరలేదు.’ వరం కోరేటప్పుడు మనుష్యులను ఉపేక్షించడమే ఇప్పుడు అతని నాశనానికి ద్వారం — ఇది రామాయణపు మూలవిషయం. తరువాత అతడు శాపాలను స్మరిస్తాడు — ‘ఈ దశరథపుత్రుడు రాముడే ఆ మనిషి అని నేను భావిస్తున్నాను, ఎవరి గురించి పూర్వం ఇక్ష్వాకువంశంలో పుట్టిన అనరణ్యుడు ఇలా అన్నాడో — రాక్షసాధమా, కులాధమా, దుర్మతీ, నా వంశంలో ఒక పురుషుడు పుడతాడు, అతడు నిన్ను పుత్రులతో, మంత్రులతో, సైన్యంతో, గుర్రాలతో, సారథితో సహా సంగ్రామంలో చంపుతాడు. అలాగే ఆమెను బలాత్కరించినప్పుడు వేదవతి కూడా పూర్వం నన్ను శపించింది; ఆ మహాభాగురాలే ఈ జనకనందిని సీతగా పుట్టింది. ఉమ, నందీశ్వరుడు, రంభ, వరుణుని కుమార్తె చెప్పినట్లే అది నాకు సంభవించింది; ఋషుల మాట మిథ్య కాదు.’ 8–12 శ్లోకాలు సమీక్షిత పాఠంలో లభించవు — ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లోని ఈ భాగం ఉత్తరకాండలో వర్ణించబడిన శాపాల జాబితాను ఇస్తుంది. హిందీ వ్యాఖ్యానపు పాదటిప్పణిలో ఈ శాపాల కారణాలు సంక్షిప్తంగా చెప్పబడ్డాయి — ఉమ కైలాసాన్ని ఎత్తినప్పుడు కలిగిన భయం వల్ల, నందీశ్వరుడు తన వానరముఖాన్ని పరిహసించినందువల్ల, రంభ విషయంలో నలకూబరుని శాపం వల్ల, వరుణకన్య బలాత్కారం వల్ల. ‘ఏతదేవ సమాగమ్య ఇహ యత్నం కర్తుమర్హథ’ (ఇది గ్రహించి మీరందరూ కలిసి ఇక్కడ ప్రయత్నించాలి) అనేది ఉపసంహారం. ఇక్కడ రావణుని ఆత్మబోధ దుర్లభమైనది — అతడు తన పాపాలను శాపాల రూపంలో స్మరిస్తాడు, కానీ వాటి నుండి వెనుదిరగాలనుకోడు; కేవలం ప్రయత్నించమని రాక్షసులను ఆదేశిస్తాడు. సీత వేదవతి అవతారమనే పరిచయం కూడా ఇక్కడ ప్రచలిత పాఠంలోనే ఉంది, దీనితో సీతాపహరణం కర్మఫలమని స్పష్టమవుతుంది. ‘సర్వం తత్ ఖలు మే మోఘమ్’ (అదంతా నిజంగా నాకు వ్యర్థమైంది) అనే మాటలో తపస్సు నిష్ఫలమైందనే అంగీకారం ఉంది — పదివేల సంవత్సరాలు చేసిన తపస్సూ, తలలను హోమం చేయడమూ అంతా వ్యర్థమైనట్లే. ‘మహేంద్రసమానః’ (మహేంద్రునితో సమానుడను) అనే ఆత్మప్రశంస కూడా పరాజయపు సిగ్గును పెంచుతుంది. ‘మనుష్యుల నుండి భయమని తెలుసుకో’ అనే బ్రహ్మ మాట వరం ఇచ్చే సమయంలోనే చెప్పబడింది, కానీ రావణుడు అప్పుడు మనుష్యులను గడ్డిపోచల్లా భావించాడు. ఇప్పుడు అతని దర్పమే అతని దౌర్బల్యమైంది. శాపాల జాబితా అతని పాపాల జాబితా కూడా — స్త్రీలను బలాత్కరించడం, దేవతలను పరిహసించడం, రాజులను చంపడం. ఈ విధంగా కవి రావణుని నోటితోనే అతని చరిత్ర సమీక్ష చేయిస్తాడు. అనరణ్యుడు ఇక్ష్వాకువంశీయుడైన అయోధ్యా రాజు, రావణుడు దిగ్విజయంలో అతనిని చంపాడు; మరణ సమయంలో అతడు ఇచ్చిన శాపం — ‘నా వంశంలో పుట్టినవాడు నిన్ను చంపుతాడు’ — ఇప్పుడు రాముని రూపంలో ఫలించిందని రావణుడు స్వయంగా అంగీకరిస్తాడు. వేదవతి ఒక తపస్విని, రావణుడు ఆమెను బలాత్కరించగా ఆమె అగ్నిలో ప్రవేశించి ‘నీ వధ కోసం మళ్ళీ పుడతాను’ అని శపించింది.

‘రాక్షసులు కూడా వీధులలో, గోపురాల శిఖరాలలో నిలవాలి. సాటిలేని గాంభీర్యం గలవాడు, దేవదానవుల దర్పాన్ని అణచినవాడు, బ్రహ్మశాపానికి లోనైనవాడు అయిన కుంభకర్ణుని మేల్కొలపండి.’ సమరంలో తాను జయించబడ్డాడనీ, ప్రహస్తుడు చంపబడ్డాడనీ తెలుసుకొని మహాబలుడైన అతడు భయంకరమైన రాక్షససేనను ఇలా ఆదేశించాడు — ‘ద్వారాలలో జాగ్రత్తగా ఉండండి, ప్రాకారాలను ఎక్కండి; నిద్రకు లోనై ఉన్న కుంభకర్ణుని మేల్కొలపండి. కామంతో చైతన్యం మందగించిన అతడు నిశ్చింతగా సుఖంగా నిద్రిస్తున్నాడు. ఆ రాక్షసుడు తొమ్మిది, ఏడు, పది, ఎనిమిది నెలలు నిద్రిస్తాడు; ఇతడు మంత్రాలోచన చేసి ఇప్పటికి తొమ్మిదవ రోజున నిద్రపోయాడు. మహాబలుడైన ఆ కుంభకర్ణుని త్వరగా మేల్కొలపండి; ఆ మహాబాహువు యుద్ధంలో రాక్షసులందరికీ శిఖరం వంటివాడు, వానరులనూ ఇద్దరు రాజకుమారులనూ త్వరగానే చంపుతాడు. ఇతడు రాక్షసులందరిలో ముఖ్యుడు, శ్రేష్ఠమైన ధ్వజం; కానీ కుంభకర్ణుడు గ్రామ్యసుఖాలలో ఆసక్తుడై, మూఢుడై, ఎప్పుడూ నిద్రిస్తుంటాడు.’ ‘కకుదం’ (శిఖరం), ‘కేతుః’ (ధ్వజం) అనే ఉపమలతో అతడు కుంభకర్ణుని వంశానికి శిఖరమనీ ధ్వజమనీ చెబుతాడు, కానీ ‘మూఢః గ్రామ్యసుఖే రతః’ (గ్రామ్యసుఖాలలో ఆసక్తుడైన మూఢుడు) అని అతని సోమరితనాన్ని కూడా నిందిస్తాడు — స్నేహమూ ఆక్షేపమూ కలగలిశాయి. ‘ఈ అతిదారుణ సంగ్రామంలో రాముని చేతిలో తిరస్కరించబడిన నాకు, కుంభకర్ణుడు మేల్కొంటే శోకం ఉండదు. ఇలాంటి ఘోరమైన ఆపదలో సహాయానికి రాని, ఇంద్రునితో సమానమైన బలం గల అతనితో నేనేమి చేసుకోవాలి?’ ‘మంత్రం కృత్వా ప్రసుప్తః’ (మంత్రాలోచన చేసి నిద్రపోయాడు) అనే పదం యుద్ధకాండారంభంలో మంత్రసభలో కుంభకర్ణుడు ఉన్న విషయాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — తొమ్మిది రోజుల క్రితం అతడు మంత్రాలోచనలో పాల్గొని మళ్ళీ నిద్రపోయాడు. కాబట్టి అకాలంలో అతనిని మేల్కొలపడం కష్టం, అది ముందు విస్తారంగా వర్ణించబడింది. పద్దెనిమిదవ శ్లోకం షట్పాది — మూడు అర్ధాలు ఒకే సంఖ్యలో. ‘ఆపదలో సహాయానికి రానివానితో ఏమి ప్రయోజనం?’ అనే రావణుని చివరి మాట బంధువుకు పరీక్ష ఆపదలోనే అనే నీతిని గుర్తుచేస్తుంది. రావణుని ఆజ్ఞ రెండు విధాలు — రక్షణ, మేల్కొలుపు. వానరులు సమీపంలో ఉన్నారు కాబట్టి మొదట అతడు నగరద్వారాలనూ ప్రాకారాలనూ రక్షించమని ఆదేశిస్తాడు; తరువాతే కుంభకర్ణుని మేల్కొలుపు. ఈ క్రమం అతని సైన్యనాయకత్వాన్ని చూపుతుంది. ‘తొమ్మిది, ఏడు, పది, ఎనిమిది నెలలు’ అనే మాటతో కుంభకర్ణుని నిద్రకు నియత కాలం లేదని సూచించబడింది — ఒకసారి తొమ్మిది, ఒకసారి పది నెలలు. రాక్షస సేనాపతి అయిన ప్రహస్తుని వధ కూడా ఇక్కడ స్మరించబడుతుంది; అతడు లేనప్పుడు కుంభకర్ణుడే చివరి ఆశ్రయం. ‘కామోపహతచేతనః’ (కామంతో చైతన్యం మందగించినవాడు), ‘గ్రామ్యసుఖే రతః’ అని రావణుడు తమ్ముని భోగప్రియత్వాన్ని నిందిస్తాడు, తానే కామవశుడై సీతను అపహరించినా — ఈ విరోధం పాఠకుని దృష్టిలో స్పష్టం.

రాక్షసేంద్రుని ఆ మాట విని ఆ రాక్షసులు మిక్కిలి తొందరపాటుతో కుంభకర్ణుని నివాసానికి వెళ్ళారు. రావణుని ఆదేశం పొందిన మాంసమూ రక్తమూ తినే ఆ రాక్షసులు సుగంధాలను, మాలలను, విస్తారమైన భక్ష్యాలను తీసుకొని హఠాత్తుగా బయలుదేరారు. అన్నివైపులా యోజనం విస్తీర్ణం గల, పెద్ద ద్వారం గల, పుష్పగంధాన్ని ప్రవహింపజేసే రమ్యమైన కుంభకర్ణుని గుహలో ప్రవేశించి, కుంభకర్ణుని నిశ్వాసానికి వెనుకకు నెట్టబడుతూ, మహాబలులైనా కష్టంతో నిలదొక్కుకుంటూ వారు ప్రయత్నపూర్వకంగా గుహలో ప్రవేశించారు. నిశ్వాసవాయువుకే మహాబలులైన రాక్షసులు వెనుకకు విసిరివేయబడుతున్నారు — ఇది హాస్యాస్పదమూ భయానకమూ కూడా. రత్నాలతో బంగారంతో పరచిన నేల గల రమ్యమైన గుహలో ప్రవేశించి ఆ రాక్షసవ్యాఘ్రాలు నిద్రిస్తున్న భయంకర పరాక్రముని చూశారు — చెల్లాచెదురైన పర్వతంలా నిద్రిస్తున్న, వికృతుడైన, మహానిద్రలో ఉన్న కుంభకర్ణుని వారంతా కలిసి మేల్కొలపసాగారు. నిక్కబొడుచుకున్న రోమాలతో కూడిన శరీరం గలవాడు, బుసకొడుతున్న సర్పంలా శ్వాసిస్తున్నవాడు, నిశ్వాసాలతో అందరినీ గిరగిర తిప్పుతున్నవాడు, భయంకరమైన నాసికారంధ్రాలు గలవాడు, పాతాళంలా విశాలమైన నోరు గలవాడు, శయ్యమీద అవయవాలన్నీ చాచి పడుకున్నవాడు, మేదస్సు రక్తాల వాసన వేస్తున్నవాడు, బంగారు భుజకీర్తులతో బంధించిన అవయవాలు గలవాడు, కిరీటంతో సూర్యుని వంటి కాంతి గలవాడు, శత్రుదమనుడు అయిన కుంభకర్ణుని ఆ రాక్షసవ్యాఘ్రాలు చూశారు. తరువాత ఆ మహాకాయులు కుంభకర్ణుని ఎదుట మేరుపర్వతం వంటి, పరమతృప్తిని కలిగించే ఆహారపు రాశిని పోశారు — మృగాల, దున్నల, వరాహాల గుట్టలనూ, అన్నపు అద్భుతమైన రాశినీ. తరువాత ఆ దేవశత్రువులు రక్తపు కుండలను, రకరకాల మాంసాలను కుంభకర్ణుని ముందు ఉంచారు. వర్ణన క్రమం గమనించదగినది — మొదట గుహ, తరువాత నిద్రిస్తున్నవాని శరీరం, తరువాత భోజనం. గుహ సౌందర్యం — రత్నాలు, బంగారం, పుష్పగంధం — అతని శరీరపు భీషణత్వానికి విరుద్ధంగా ఉంది. మేదస్సు-రక్తపు వాసన అతని ఆహారపు స్వభావాన్ని సూచిస్తుంది. భోజనరాశి ముందుగానే సిద్ధం చేయబడుతుంది, ఎందుకంటే మేల్కొన్న అతడు ఆకలితో అన్నిటినీ తినేస్తాడని వారికి తెలుసు — ఇది వారి స్వరక్షణకు కూడా ఉపాయం. మేరువు వంటి రాశి అతని ఆకలి పరిమాణాన్ని చూపుతుంది. 25, 29, 30 శ్లోకాలలోని కొన్ని అర్ధభాగాలు ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో మాత్రమే ఉన్నాయి, అవి నిశ్వాసాన్నీ శరీరాన్నీ విస్తారంగా వర్ణిస్తాయి. ‘యోజనాయతా గుహా’ (యోజనం విస్తీర్ణం గల గుహ) — అతని శయనస్థానపు విశాలత అతని శరీరానికి తగినది. ‘వికీర్ణమివ పర్వతమ్’ (చెల్లాచెదురైన పర్వతంలా) అనే ఉపమ అతని శయనాన్ని పర్వతపు విరిగిన శిఖరాల వలె విస్తరించినదిగా చూపుతుంది. కవి విశేషణాల మాలతో దృశ్యపు భీషణత్వాన్ని పెంచుతాడు — ఒకే వాక్యంలో దాదాపు పన్నెండు విశేషణాలు. భోజనరాశిలో మృగాలు, దున్నలు, వరాహాలు — అడవి జంతువులు, వాటిని సేకరించడం కూడా గొప్ప ప్రయాస. రాక్షసులు స్వయంగా ‘మాంసశోణితభోజనాః’ (మాంసమూ రక్తమూ తినేవారు), అయినా కుంభకర్ణుని భోజనం వారికి కూడా విస్మయకరమైనది. ‘పరమసంభ్రాంతాః’ (మిక్కిలి తొందరపాటుతో) అనే పదంతో రాక్షసుల తొందరా భయమూ సూచించబడ్డాయి — రాజాజ్ఞను వెంటనే పాటించాలి, కానీ నిద్రిస్తున్న కుంభకర్ణుని సమీపానికి వెళ్ళడానికి కూడా భయం.

వారు ఆ శత్రుతాపకుని అమూల్యమైన చందనంతో పూశారు, దివ్యమైన మాలలతో, సుగంధాలతో, పరిమళద్రవ్యాలతో సేదతీర్చారు, ధూపగంధాలను వ్యాపింపజేశారు, అతనిని స్తుతించారు; రాక్షసులు మేఘాల వలె అక్కడక్కడ గర్జించారు. చంద్రుని వంటి కాంతి గల శంఖాలను ఊదారు, అసహనంతో అందరూ ఒక్కసారిగా తుములంగా నినదించారు. నిశాచరులు గర్జించారు, భుజాలు చరిచారు, విసిరారు, కుంభకర్ణుని మేల్కొలపడానికి గొప్ప స్వరం చేశారు. ఉపజాతివృత్తంలోని మూడు శ్లోకాలలో నాదపు, దెబ్బల చిత్రం — ‘శంఖ, భేరి, పణవాల నినాదంతో, భుజాస్ఫాలనలతో, కేకలతో, సింహనాదాలతో కూడిన ఆ ధ్వనిని విని దిక్కులకు పారిపోతూ, ఆకాశంలో చెల్లాచెదురవుతూ పక్షులు హఠాత్తుగా నేలకు రాలాయి. ఆ నినాదాలకు కూడా గాఢనిద్రలో ఉన్న మహాకాయుడు కుంభకర్ణుడు మేల్కొననప్పుడు ఆ రాక్షసగణాలన్నీ భుశుండులను, ముసలాలను, గదలను పట్టుకున్నాయి. కొండశిఖరాలతో, ముసలాలతో, గదలతో, ముద్గరాలతో, పిడికిళ్ళతో నేలమీద సుఖంగా నిద్రిస్తున్న కుంభకర్ణుని వక్షస్థలం మీద ఉద్ధతులైన రాక్షసులు కొట్టారు.’ ఆ రాక్షసుని నిశ్వాసవాయువుకు రాక్షసులు అతని ఎదుట నిలవలేకపోయారు. తరువాత నడుములు గట్టిగా బిగించుకున్న భయంకర పరాక్రములైన పదివేల రాక్షసులు మృదంగాలు, పణవాలు, భేరులు, శంఖాలు, కుంభవాద్యాల సమూహాలను ఒక్కసారిగా మోగించారు, నల్లని కాటుకరాశి ఆకారం గల అతనిని చుట్టుముట్టి మేల్కొలపసాగారు; కొడుతూ, అరుస్తూ ఉన్నారు, కానీ అతడు అప్పుడు మేల్కొనలేదు. అతనిని మేల్కొలపలేకపోయినప్పుడు వారు మరింత బరువైన, దారుణమైన ప్రయత్నం ఆరంభించారు — గుర్రాలను, ఒంటెలను, గాడిదలను, ఏనుగులను కర్రలతో, కొరడాలతో, అంకుశాలతో కొట్టారు, అవి అతని మీదుగా పరుగెత్తాలని; సర్వప్రాణాలతో భేరులనూ శంఖాలనూ మృదంగాలనూ మోగించారు; పెద్ద పెద్ద దుంగలతో, ఎత్తిన ముద్గరాలతో, ముసలాలతో సర్వశక్తితో అతని అవయవాలను కొట్టారు. ఆ మహానాదంతో పర్వతాలతో అడవులతో సహా లంక అంతా నిండిపోయింది, అయినా అతడు మేల్కొనలేదు. ప్రయత్నాల క్రమం — సుగంధమూ స్తుతీ, తరువాత నాదం, తరువాత దెబ్బలు, తరువాత జంతువుల కాలితొక్కులు — మృదువు నుండి కఠినానికి పెరుగుతుంది, ఇది హాస్యరసాన్ని కూడా పుట్టిస్తుంది. పక్షులు రాలడం, లంక అంతా నాదంతో నిండడం, అయినా నిద్రిస్తున్నవాడు నిశ్చలంగా ఉండడం — ఈ విరోధం బ్రహ్మశాపపు బలాన్ని చూపుతుంది. నలభై ఏడవ శ్లోకం షట్పాది. ఆరంభంలో చందనలేపనం, మాల, ధూపం, స్తుతి — ఇవి దేవపూజ ఉపచారాల వంటివి; రాక్షసులు అతనిని దేవుని వలె ఉపచరిస్తారు. తరువాత శంఖనాదం — అది కూడా పూజలో భాగమే — తరువాత క్రమంగా యుద్ధాయుధాలు. ‘దశ రాక్షససాహస్రం’ (పదివేల రాక్షసులు) అనే సంఖ్య ప్రయత్నపు విస్తారాన్ని చూపుతుంది. జంతువుల ప్రయోగం — కర్రలతో కొట్టబడిన గుర్రాలు, ఒంటెలు, గాడిదలు, ఏనుగులు అతని శరీరాన్ని తొక్కుతాయి — ఇది అద్భుతమైన ఉపాయం. ‘సర్వప్రాణైః’ (సర్వప్రాణాలతో) అనే పదం రెండుసార్లు రావడం రాక్షసుల శ్రమను సూచిస్తుంది. నిశ్వాసవాయువుకు రాక్షసులు ఎదుట నిలవలేకపోవడం ఇంతకుముందే చెప్పబడింది, ఇప్పుడు మళ్ళీ — నిద్రలో ఉన్నా అతడు వారిని దూరంగా విసిరివేస్తాడు.

తరువాత మెరుగుపెట్టిన బంగారు కోణాలతో (వాయించే కర్రలతో) వేయి భేరులను నిరంతరంగా, అన్నివైపులా ఒక్కసారిగా మోగించారు. అయినా అతినిద్రలో ఉండి శాపానికి లోనైన అతడు మేల్కొననప్పుడు నిశాచరులు కోపించారు. తరువాత భయంకర పరాక్రములైన వారందరూ కోపంతో నిండి ఆ రాక్షసుని మేల్కొలపడానికి మరిన్ని పరాక్రమాలు చేశారు — కొందరు భేరులు మోగించారు, కొందరు పెద్ద కేకలు వేశారు, కొందరు వెంట్రుకలు పెరికారు, కొందరు చెవులు కొరికారు, కొందరు వందలాది నీటికుండలతో చెవులలో నీళ్ళు పోశారు; కానీ మహానిద్రకు లోనైన కుంభకర్ణుడు కదలలేదు. మరికొందరు బలవంతులు కూటముద్గరాలను చేతబట్టి అతని తలమీద, వక్షస్థలం మీద, అవయవాల మీద కూటముద్గరాలను పడవేశారు; తాళ్ళతో కట్టిన శతఘ్నులతో అన్నివైపులా కొట్టబడినా ఆ మహాకాయుడైన రాక్షసుడు మేల్కొనలేదు. తరువాత అతని శరీరం మీద వేయి ఏనుగులు పరుగెత్తాయి; అప్పుడు కుంభకర్ణుడు మేల్కొని ఆ గొప్ప తాకిడిని ఒక స్పర్శగా మాత్రమే గ్రహించాడు. ‘పరం స్పర్శమ్’ — వేయి ఏనుగుల కాలితొక్కు కూడా అతనికి కేవలం స్పర్శమాత్రమే, బాధ కాదు; దీనితో అతని శరీరపు గొప్పతనమూ దృఢత్వమూ సూచించబడ్డాయి. వెంట్రుకలు పెరకడం, చెవులు కొరకడం, నీళ్ళు పోయడం — ఈ ఉపాయాలు పిల్లవానిని లేపేవి, కానీ వందరెట్లు. ‘శాపస్య వశమాపన్నః’ (శాపానికి లోనైనవాడు) అనే పదం తరువాతి సర్గలో విభీషణుడు వర్ణించబోయే బ్రహ్మశాపపు ప్రత్యక్ష ఫలితాన్ని చూపుతుంది — నాదమో దెబ్బలో కాదు, శాపమే అతనిని నిద్రపుచ్చుతుంది. శతఘ్ని అంటే ఇనుప ముళ్ళతో కూడిన మహాశిల రూపంలోని ఆయుధం, దానిని తాళ్ళతో కట్టి మళ్ళీ మళ్ళీ పడవేస్తారు. కోపించిన రాక్షసుల ‘కొందరు … కొందరు’ అనే పునరావృత్తి వారి నానావిధ ప్రయత్నాలను త్వరత్వరగా వర్ణిస్తుంది. చివరకు వేయి ఏనుగులు — బలానికి పరమసీమ — వాటితోనే అతడు మేల్కొంటాడు, ఇది అతని బలపు పరిమాణాన్ని ప్రమాణీకరిస్తుంది. భేరుల ‘మృష్టకాంచనకోణాః’ — వాటిని వాయించే కర్రలు బంగారుమయమైనవి — రాజవైభవం కూడా ఇక్కడ ప్రయోగించబడింది. ‘అసక్తానామ్’ అంటే నిరంతరంగా మోగించడం. నీళ్ళు పోయడం చల్లదనంతో లేపే లౌకికోపాయం, చెవులు కొరకడం నొప్పితో, వెంట్రుకలు పెరకడం కూడా అలాగే. వేయి ఏనుగులు పరుగెత్తేవరకూ ఉపాయాలన్నీ నిష్ఫలమే. ఈ వర్ణన దీర్ఘత శ్రోతకు ఎప్పుడు మేల్కొంటాడా అనే ఉత్కంఠను పెంచుతుంది. మానవ ప్రయత్నాల కంటె శాపపు బలం అధికమైనది — ఇది సర్గ పూర్వార్ధపు ముఖ్యభావం, ఇది రావణుని శాపస్మరణతో ముడిపడి ఉంది.

రెండు ఉపజాతివృత్తాలలో — ‘పడవేయబడుతున్న కొండశిఖరాలనూ చెట్లనూ, ఆ విస్తారమైన దెబ్బలనూ లెక్కచేయకుండా, నిద్ర తీరడంతో ఆకలి భయంతో పీడించబడుతూ ఆవలిస్తూ అతడు హఠాత్తుగా లేచాడు. సర్పశరీరాల వంటి, కొండశిఖరాల వంటి, వజ్రపు దృఢత్వాన్ని జయించిన బాహువులను విదిలించి, బడబాముఖం వంటి నోటిని తెరిచి ఆ నిశాచరుడు వికృతంగా ఆవలించాడు.’ మాటిమాటికీ ఆవలిస్తున్న అతని పాతాళం వంటి నోరు మేరుశిఖరాగ్రం మీద ఉదయించిన సూర్యుని వలె కనిపించింది. అతిబలుడైన ఆ నిశాచరుడు ఆవలిస్తూ మేల్కొన్నాడు; పర్వతం నుండి వచ్చే గాలిలా అతని నిశ్వాసం పుట్టింది. లేచి నిలుస్తున్న ఆ కుంభకర్ణుని రూపం యుగాంతంలో సర్వప్రాణులనూ దహించగోరే కాలుని వలె ప్రకాశించింది. మండే అగ్నివంటి, మెరుపు వంటి కాంతి గల అతని పెద్ద కళ్ళు ప్రజ్వలించే రెండు మహాగ్రహాల వలె కనిపించాయి. అప్పుడు వారు అతనికి రకరకాల అనేక భక్ష్యాలను చూపించారు; మహాబలుడైన అతడు వరాహాలనూ దున్నలనూ భక్షించాడు. ఆకలిగొన్న అతడు మాంసం తిన్నాడు, దప్పిగొన్న అతడు రక్తం తాగాడు, ఇంద్రశత్రువైన అతడు అప్పుడు మేదస్సు కుండలనూ మద్యాలనూ తాగాడు. తరువాత ‘తృప్తి చెందాడు’ అని తెలుసుకొని నిశాచరులు దగ్గరకు వచ్చి, తలలు వంచి నమస్కరించి అతనిని అన్నివైపులా చుట్టుముట్టారు. నిద్రతో మసకబారిన కళ్ళు గలవాడు, కలుషితమైన చూపులు గలవాడు అయిన అతడు అన్నివైపులా చూపు సారిస్తూ ఆ నిశాచరులను చూశాడు. ఉపమల బాహుళ్యం గమనించదగినది — బడబాముఖం, పాతాళం, మేరువు మీద ఉదయించిన సూర్యుడు, పర్వతం నుండి వచ్చే గాలి, యుగాంతంలో కాలుడు, మహాగ్రహాలు — ఉపమలన్నీ ప్రళయపు, విశ్వపు పరిమాణంతో ఉన్నాయి. ఇక్కడ ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) ‘యుగాంతే సర్వభూతాని కాలస్యేవ దిధక్షతః’ (యుగాంతంలో సర్వప్రాణులనూ దహించగోరే కాలుని వలె) అని ఉండగా, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘తపాంతే సబలాకస్య మేఘస్యేవ వివర్షతః’ (వేసవి చివర కొంగలతో కూడి వర్షిస్తున్న మేఘం వలె) అనే భిన్నమైన ఉపమానం ఉంది. ‘తృప్తి చెందాడు’ అని తెలుసుకున్న తరువాతే రాక్షసులు దగ్గరకు వస్తారు — తృప్తి చెందకపోతే అతడు తమను కూడా తినేస్తాడని వారి భయం. 62, 65 శ్లోకాలు ప్రచలిత పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి. ‘నిద్రావిశదనేత్రః’, ‘కలుషీకృతలోచనః’ విరుద్ధంగా కనిపిస్తాయి — నిద్రతో సగం తెరిచిన కళ్ళు కూడా కలుషితంగా ఉన్నాయి. ఆవలింత వర్ణన దీర్ఘమూ విశదమూ అయినది — బాహువులు విదిలించడం, నోరు తెరవడం, నిశ్వాసం, లేవడం, కళ్ళ ప్రకాశం. ఇదంతా నిద్ర వీడే స్వాభావిక క్రమాన్ని అతిశయంగా వర్ణిస్తుంది. భోజనంలో కూడా క్రమం — మొదట మాంసం, తరువాత రక్తం, తరువాత మేదస్సూ మద్యమూ. ‘శక్రరిపుః’ (ఇంద్రశత్రువు) అనే పదం భోజనసమయంలో కూడా అతని ఇంద్రవిజయాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. రాక్షసులు నమస్కరించి చుట్టుముడతారు — వారిపై కూడా అతని ప్రభావం గొప్పది. ‘సముత్పేతుః’ (దగ్గరకు వచ్చారు) — అంటే ఇంతకుముందు వారు భయంతో దూరంగా నిలిచారు.

రాక్షసశ్రేష్ఠుడైన అతడు రాక్షసులందరినీ ఊరడించాడు; తనను మేల్కొలపడంతో విస్మయం చెంది అతడు రాక్షసులతో ఇలా అన్నాడు — ‘మీరు ఇంత శ్రద్ధగా నన్ను ఎందుకు మేల్కొలిపారు? రాజు క్షేమంగా ఉన్నాడు కదా? ఇక్కడ ఏ భయమూ లేదు కదా? లేక నిశ్చయంగా ఇతరుల నుండి గొప్ప భయం సంభవించింది, అందుకే మీరు తొందరగా నన్ను మేల్కొలిపారు. ఈనాడు రాక్షసరాజు భయాన్ని పెకలించివేస్తాను; మహేంద్రుని చీల్చివేస్తాను, లేక అగ్నిని చల్లార్చివేస్తాను. నాలాంటివాడు నిద్రిస్తుంటే అల్పకారణానికి మేల్కొలపరు కదా; కాబట్టి నన్ను మేల్కొలపడానికి కారణాన్ని యథార్థంగా వివరించి చెప్పండి.’ ఇలా ఆవేశంతో మాట్లాడుతున్న శత్రుదమనుడైన కుంభకర్ణునితో రాజమంత్రి యూపాక్షుడు చేతులు జోడించి ఇలా అన్నాడు — ‘మాకు దేవతల వల్ల ఏ భయమూ ఎన్నడూ లేదు; రాజా, ఒక మనిషి వల్ల కలిగిన తుములమైన భయం మమ్మల్ని పీడిస్తోంది. మాకు ఇప్పుడు వచ్చిపడిన మనుష్యభయం వంటిది దైత్యదానవుల నుండి ఎన్నడూ కలగలేదు. పర్వతాకారులైన వానరులు ఈ లంకను చుట్టుముట్టారు; సీతాపహరణంతో పరితపిస్తున్న రాముని నుండి మాకు తుములమైన భయం. ఇంతకుముందు ఒక్క వానరుడు ఈ మహానగరాన్ని దహించాడు, కుమారుడు అక్షుని అనుచరులతో, ఏనుగులతో సహా చంపాడు. స్వయంగా రాక్షసాధిపతి, పౌలస్త్యుడు, దేవకంటకుడు అయిన రావణుని కూడా సూర్యుని వంటి తేజస్సు గల రాముడు యుద్ధంలో ‘వెళ్ళు’ అని విడిచిపెట్టాడు. దేవతలు గానీ, దైత్యులు గానీ, దానవులు గానీ రాజుకు చేయనిది ఇక్కడ రాముడు చేశాడు — ప్రాణసంశయం నుండి అతనిని విడిచిపెట్టాడు.’ కుంభకర్ణుని మొదటి ప్రశ్న రాజు క్షేమం గురించే — అతని భ్రాతృస్నేహం ఆరంభం నుండే స్పష్టం. అతని గర్వం కూడా — ‘మహేంద్రుని చీల్చివేస్తాను, అగ్నిని చల్లార్చివేస్తాను’ అని. యూపాక్షుని సమాధానంలో ‘మానుషాత్’ (మనిషి వల్ల) అనే పదం పునరావృత్తి రావణుని వరంలోని లోపాన్ని మళ్ళీ గుర్తుచేస్తుంది. ‘వ్రజ’ (వెళ్ళు) అనే రాముని మాట — రణంలో ఓడిన రావణుని విడిచిపెట్టడం — రాక్షసులకు గొప్ప అవమానం; యూపాక్షుడు దానిని స్పష్టంగా చెబుతాడు. హనుమంతుడు లంకను దహించడం, అక్షుని చంపడం పూర్వఘటనల స్మరణ. ‘రాముని నుండి భయం’ అనేదే సమాధానమంతటి సారం. కుంభకర్ణుడు ‘సాంత్వయామాస’ (ఊరడించాడు) — కోపంగా ఉన్నా అతడు మొదట అనుచరులను ఊరడిస్తాడు, ఇది అతని నాయకత్వ గుణం. ‘నాలాంటివానిని అల్పకారణానికి మేల్కొలపరు’ అనేది ఆత్మగౌరవపు మాట, గొప్ప కారణం ఉంటుందనే ఊహ కూడా. యూపాక్షుడు ‘కృతాంజలిః’ — భయంతోనూ వినయంతోనూ — మాట్లాడతాడు. అతని సమాధానంలో ఘటనల క్రమం — సేతువు, ముట్టడి, లంకాదహనం, అక్షవధ, రావణపరాజయం — అంతా సంక్షిప్తంగా, దీనితో కుంభకర్ణుడు సంక్షోభపు తీవ్రతను గ్రహించాలని. ‘దేవకంటకః’ అనే రావణుని విశేషణం — దేవతలకు ముల్లు వంటివాడు కూడా ఒక మనిషిచేత విడిచిపెట్టబడ్డాడు — ఈ విరోధం యూపాక్షుని మాటలో స్పష్టం.

యుద్ధంలో సోదరుని పరాభవాన్ని తెలిపే యూపాక్షుని ఆ మాట విని కుంభకర్ణుడు కళ్ళు తిప్పుతూ యూపాక్షునితో ఇలా అన్నాడు — ‘యూపాక్షా, ఈనాడే లక్ష్మణునితో సహా వానరసైన్యమంతటినీ, రాఘవునీ రణంలో జయించి ఆ తరువాత రావణుని చూస్తాను. వానరుల మాంసంతో రక్తంతో రాక్షసులను తృప్తిపరుస్తాను, రామలక్ష్మణుల రక్తాన్ని నేనే తాగుతాను.’ గర్వంతో కూడి రోషంతో దోషం పెరిగిన, అలా మాట్లాడుతున్న అతని ఆ మాట విని రాక్షసయోధులలో ముఖ్యుడైన మహోదరుడు చేతులు జోడించి ఉపజాతివృత్తంలో ఇలా అన్నాడు — ‘మహాబాహూ, రావణుని మాట విని, గుణదోషాలను ఆలోచించి, ఆ తరువాత కూడా యుద్ధంలో శత్రువులను జయించవచ్చు.’ మహోదరుని మాట విని రాక్షసులతో చుట్టుముట్టబడిన మహాతేజస్వి, మహాబలుడు అయిన కుంభకర్ణుడు బయలుదేరాడు. కుంభకర్ణుని స్వభావం ఇక్కడ స్పష్టం — మొదట కార్యం, తరువాత మాట; రాజును చూడడానికి ముందే యుద్ధం చేయాలనుకుంటాడు. మహోదరుడు మాత్రం రాజాజ్ఞ క్రమాన్ని గుర్తుచేస్తాడు — మొదట రాజును చూడాలి, అతని మాట వినాలి. ‘రోషవివృద్ధదోషమ్’ (రోషంతో దోషం పెరిగిన) అనే పదంతో కవి కుంభకర్ణుని మాటలో క్రోధం వల్ల పుట్టిన దోషాన్ని — ఆలోచించని సాహసాన్ని — సూచిస్తాడు. ముందు అరవై నాలుగవ సర్గలో మహోదరుడే అతడు ఒంటరిగా వెళ్ళడాన్ని నిందిస్తాడు; కాబట్టి వారి విరోధానికి బీజం ఇక్కడే కనిపిస్తుంది. ‘రామలక్ష్మణుల రక్తం తాగుతాను’ అనే మాట అతని రాక్షసస్వభావాన్నీ, ‘గుణదోషాలను ఆలోచించి’ అనే మహోదరుని మాట రాజనీతినీ చూపుతాయి. మహోదరుని మాటను అతడు వెంటనే స్వీకరిస్తాడు — సోదరుని ఆజ్ఞ పట్ల అతని ఆదరం. ‘వివృత్తాక్షః’ — క్రోధంతో తిరిగిన కళ్ళు — సోదరుని అవమానం విని అతని రోషం. ‘తతో ద్రక్ష్యామి రావణమ్’ (ఆ తరువాత రావణుని చూస్తాను) అనే మాటలో అతడు విజయాన్నే కానుకగా సోదరుని ఎదుట ఉంచాలనుకుంటాడు — వీరుని స్వాభావిక అభిమానం. మహోదరుని జోక్యం కూడా ఆలోచించదగినది — రాజు అనుమతి లేకుండా కుంభకర్ణుడు యుద్ధానికి వెళ్ళడాన్ని అతడు నివారిస్తాడు, దీనితో రావణుని అధికారం రక్షించబడుతుంది; ఈ మంత్రి ఎల్లప్పుడూ రాజు పక్షానే ఉంటాడు, ఇది తరువాతి సర్గలలో కూడా కనిపిస్తుంది. కుంభకర్ణుడు మాత్రం వెంటనే అతని మాటను స్వీకరిస్తాడు, ఎందుకంటే అన్నగారి ఆజ్ఞ అతనికి సర్వోపరి.

భయంకరమైన కళ్ళు గల, భయంకరమైన రూపమూ పరాక్రమమూ గల కుంభకర్ణుని నిద్ర నుండి లేపి రాక్షసులు త్వరగా దశగ్రీవుని నివాసానికి వెళ్ళారు. శ్రేష్ఠాసనం మీద కూర్చున్న దశగ్రీవుని సమీపించి ఆ నిశాచరులందరూ చేతులు జోడించి ఇలా అన్నారు — ‘రాక్షసేశ్వరా, నీ సోదరుడు కుంభకర్ణుడు మేల్కొన్నాడు. ఏమి చేయాలి — అతడు అక్కడి నుండే యుద్ధానికి బయలుదేరాలా, లేక నీవు అతనిని ఇక్కడికి రప్పించి చూస్తావా?’ రావణుడు సంతోషించి ఎదుట నిలిచిన ఆ రాక్షసులతో ఇలా అన్నాడు — ‘అతనిని ఇక్కడ చూడాలనుకుంటున్నాను; యథోచితంగా అతనిని సత్కరించండి.’ ‘అలాగే’ అని పలికి ఆ రాక్షసులందరూ మళ్ళీ వచ్చి రావణుని ప్రేరణతో కుంభకర్ణునితో ఇలా అన్నారు — ‘రాక్షసశ్రేష్ఠులందరికీ ప్రభువైన రాజు నిన్ను చూడాలనుకుంటున్నాడు; వెళ్ళడానికి నిశ్చయించుకో, సోదరుని సంతోషపెట్టు.’ ఎదిరించరానివాడు, మహావీర్యుడు అయిన కుంభకర్ణుడు సోదరుని ఆజ్ఞను గ్రహించి ‘అలాగే’ అని పలికి శయ్య నుండి దూకాడు. సంతోషంతో ముఖం కడుక్కొని, స్నానం చేసి, పరమానందంతో ఉన్న అతడు దప్పిగొని బలాన్ని ప్రేరేపించే పానీయాన్ని త్వరగా తెమ్మన్నాడు. అప్పుడు రావణుని ఆజ్ఞతో తొందరపడిన ఆ రాక్షసులు అక్కడ మద్యాన్నీ రకరకాల భక్ష్యాలనూ త్వరగా తెచ్చారు. రెండువేల కుండలు తాగి కొంచెం ఉద్ధతుడై, మత్తెక్కి, తేజస్సుతో బలంతో కూడి అతడు బయలుదేరడానికి ఉపక్రమించాడు. కోపించిన కుంభకర్ణుడు కాలుని, అంతకుని, యముని వలె ప్రకాశించాడు; రాక్షససేనతో కూడి సోదరుని భవనానికి వెళ్తూ అతడు అడుగుల తాకిడికి భూమిని కంపింపజేశాడు. తొంభై నాలుగవ శ్లోకం షట్పాది; దాని చివరి రెండు అర్ధాలు అరవై రెండవ సర్గలోని ఐదవ శ్లోకంలో దాదాపుగా పునరావృతమవుతాయి. రాజదర్శనపు శిష్టాచారం ఇక్కడ వర్ణించబడింది — దూతలు ఇద్దరి మధ్యా తిరుగుతారు, రావణుడు ‘యథాన్యాయం పూజ్యతామ్’ (యథోచితంగా సత్కరించండి) అని ఆదేశిస్తాడు. ‘బలసమీరణం పానమ్’ (బలాన్ని ప్రేరేపించే పానీయం) — మద్యం బలాన్ని పెంచుతుందని రాక్షసుల అభిప్రాయం. రెండువేల కుండలు తాగినా ‘ఈషత్’ (కొంచెం) మాత్రమే మత్తు — అతని పానపు పరిమాణం కూడా విశాలమైనదే. స్నానం, ముఖప్రక్షాళనం రాజసభకు తగిన సన్నాహం. ‘కాలాంతకయమోపమః’ అనే మూడు పదాల ఉపమ — కాలుడు, అంతకుడు, యముడు — మృత్యువుకు మూడు పేర్లు, అతని భీషణత్వానికి పరాకాష్ఠ. దూతలు రెండవసారి రాకపోకలు సాగించడం కథాగతిని మందగింపజేస్తుంది, దీనితో కుంభకర్ణుని రాజసభాప్రవేశం గౌరవంతో జరుగుతుంది. మద్యపు పరిమాణం — రెండువేల కుండలు — అతిశయోక్తి, కానీ అతని శరీర పరిమాణానికి సరిపోతుంది. ‘ఈషత్ సముత్కటః మత్తః’ (కొంచెం ఉద్ధతుడై, మత్తెక్కి) అనే మూడు పదాలు అతని మత్తు పరిమాణాన్ని చెబుతాయి — పూర్తిగా మత్తెక్కలేదు, కానీ ఉత్సాహంతో నిండి ఉన్నాడు. ‘యథాన్యాయం పూజ్యతామ్’ అనే రావణుని ఆజ్ఞ సోదరుని పట్ల గౌరవాన్నీ, అతనితో తనకున్న అవసరాన్నీ సూచిస్తుంది.

నాలుగు దీర్ఘవృత్త శ్లోకాలతో (వంశస్థం, ఉపజాతి, ఉపజాతి, వంశస్థం) సర్గ ముగుస్తుంది. ‘సహస్రకిరణుడైన సూర్యుడు కిరణాలతో భూమిని ప్రకాశింపజేసినట్లు అతడు తన శరీరంతో రాజమార్గాన్ని ప్రకాశింపజేస్తూ, అంజలిమాలతో చుట్టుముట్టబడి, శతక్రతువైన ఇంద్రుడు స్వయంభువు బ్రహ్మ గృహానికి వెళ్ళినట్లు అక్కడికి వెళ్ళాడు. రాజమార్గంలో ఉన్న, శత్రుసంహారకుడైన, అపారమైన, కొండశిఖరం వంటి అతనిని చూసి బయట ఉన్న ఆ వనవాసులైన వానరులు యూథపతులతో సహా హఠాత్తుగా భయపడిపోయారు. కొందరు శరణ్యుడైన రాముని శరణు వేడారు, కొందరు బాధతో పడిపోయారు, కొందరు ‘దశః’ (దిక్కులకు?) బాధతో పడిపోయారు, కొందరు భయార్తులై నేలమీద పడుకున్నారు. కొండశిఖరం వంటి, కిరీటం ధరించిన, తన తేజస్సుతో సూర్యుని తాకుతున్నట్లు పెరిగిన, అద్భుతమైన అతనిని చూసి భయంతో పీడించబడిన వనవాసులు అటూ ఇటూ పారిపోయారు.’ తొంభై ఏడవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘కేచిద్ దశశ్చ’ అని ఉంది; సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘కే చిద్ దిశః స్మ’ — ‘దిశః’ (దిక్కులకు) అనే అర్థం సంభావ్యమే, కానీ ముద్రించినదే ఉంచబడింది. అంజలిమాలతో చుట్టుముట్టబడ్డాడు అంటే రాక్షసులు చేతులు జోడించి అతని చుట్టూ అనుసరిస్తున్నారు — అతనికి సన్మానం. వానరుల భయపు నాలుగు విధాల చిత్రం — శరణు వేడడం, పడిపోవడం, దిక్కులకు పారిపోవడం, నేలమీద పడుకోవడం — కరుణమూ హాస్యమూ కూడా. ‘రాముని శరణు వేడారు’ అనేది వానరులకు రామునిపై ఉన్న విశ్వాసాన్ని చూపుతుంది. ఈ విధంగా సర్గ రాక్షసుల పునరుత్సాహంతోనూ వానరుల భయంతోనూ ముగుస్తుంది, తరువాతి సర్గలో రాముని ప్రశ్నా విభీషణుని సమాధానమూ వస్తాయి. ‘సహస్రకిరణుడు భూమిని ప్రకాశింపజేసినట్లు’ అనే ఉపమ అతని బంగారు ఆభరణాల కాంతినీ, ‘శతక్రతువు స్వయంభువు గృహానికి వెళ్ళినట్లు’ అనేది సోదరుని పట్ల గౌరవాన్నీ చూపుతాయి. ‘సూర్యుని తాకుతున్నట్లు’ అనేది అతని ఎత్తు — ఆకాశం వరకూ. బయట ఉన్న వానరులు లంక ప్రాకారం బయటి నుండే అతనిని చూసి పారిపోతారు, దీనితో అతని శరీరపు విశాలత దూరం నుండి కూడా కనిపిస్తుందని తెలుస్తుంది. యూథపతులతో సహా భయం — సాధారణ వానరులే కాదు, వారి నాయకులు కూడా భయపడ్డారు; ఇది విభీషణుని తరువాతి ఉపాయపు అవసరాన్ని చూపుతుంది. శరణ్యుడైన రాముని శరణు వేడే వానరులు రాముని ఆశ్రయత్వాన్ని మళ్ళీ ప్రమాణీకరిస్తారు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षष्टितमः सर्गः॥ ६०॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి