॥वाल्मीकिरामायणम् యుద్ధకాండ · 59వ సర్గ

యుద్ధకాండ

సర్గ

రావణుని మొదటి యుద్ధం, పరాభవం

ప్రహస్తవధతో కోపించిన రావణుని నిర్గమనం, విభీషణుడు రాక్షసవీరులను పరిచయం చేయడం, సుగ్రీవుని మూర్ఛ, హనుమ-రావణుల అరచేతి దెబ్బలు, నీలుని నేర్పు, పతనం, లక్ష్మణుడు శక్తితో పడిపోవడం, హనుమంతుని పిడికిలిపోటు, హనుమంతుని వీపుపై నిలిచిన రాముని విజయం, రావణుని లంకాప్రవేశం

వానరశ్రేష్ఠుడైన నీలుడు ఆ యుద్ధంలో రాక్షససేనాపాలకుడైన ప్రహస్తుని చంపగా, భయంకరమైన ఆయుధాలు గల, సముద్రవేగంతో సమానమైన రాక్షసరాజు సైన్యం చెదిరిపోయింది, పారిపోయింది. వారు వెళ్ళి రాక్షసాధిపతి రావణునికి ‘సేనాపతి ప్రహస్తుడు అగ్నిపుత్రుడైన నీలునిచేత చంపబడ్డాడు’ అని తెలియజేశారు. వారి ఆ మాట విని రాక్షసాధిపతి క్రోధవశుడయ్యాడు. యుద్ధంలో ప్రహస్తుడు హతుడయ్యాడని విని క్రోధంతో పీడించబడి, శోకంతో నిండిన మనస్సుతో అతడు, ఇంద్రుడు దేవయూథముఖ్యులతో పలికినట్లు, రాక్షసయూథముఖ్యులతో ఇలా అన్నాడు — ‘శత్రువును అలక్ష్యం చేయకూడదు; ఇంద్రుని సైన్యాన్ని కూడా నాశనం చేయగల నా సేనాపాలకుని అనుచరులతో, ఏనుగులతో సహా ఎవరు సంహరించారో, ఆ శత్రువులు తుచ్ఛులు కారు. కాబట్టి శత్రువుల వినాశం కోసం, విజయం కోసం నేను సంకోచించకుండా స్వయంగా ఆ అద్భుతమైన రణాగ్రానికి వెళ్తాను. ఈనాడు ఆ వానరసేననూ, లక్ష్మణునితో కూడిన రామునీ, మండే అగ్నులు అడవిని దహించినట్లు, బాణసమూహాలతో దహించివేస్తాను; ఈనాడు వానరుల రక్తంతో భూమిని తృప్తిపరుస్తాను.’ ఇక్కడ రావణుని మనస్సులో మొదటిసారి మార్పు కనిపిస్తుంది — అతడు ఇంతవరకూ వానరులను అవజ్ఞతో చూస్తూ వచ్చాడు, ఇప్పుడు ‘నావజ్ఞా రిపవే కార్యా’ (శత్రువును అలక్ష్యం చేయకూడదు) అని స్వయంగా అంగీకరిస్తాడు. ప్రహస్తుడు ఇంద్రుని సేనను కూడా నాశనం చేయగలవాడు; అలాంటివాని వధ శత్రువుల సామర్థ్యానికి ప్రమాణం. ఆరంభంలోని మూడు శ్లోకాలు ఉపజాతివృత్తంలో రచించబడి సర్గ గౌరవాన్ని సూచిస్తాయి. ఆరవ శ్లోకం షట్పాది, దాని చివరి అర్ధభాగం ‘అద్య సంతర్పయిష్యామి పృథివీం కపిశోణితైః’ సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు. రావణుడు అన్న ‘అవిచారయన్’ అనే పదం రెండు అర్థాలనిస్తుంది — సందేహం లేకుండా అని, అలాగే వివేకం లేకుండా అని కూడా; అతడు పరిణామాన్ని ఆలోచించడు. ‘రణశీర్షమ్’ అంటే యుద్ధపు అగ్రభాగం, ముఖ్యవీరులు పోరాడే చోటు; రాజు స్వయంగా అక్కడికి వెళ్తాడనేది అతని దృఢనిశ్చయం.

ఇలా పలికి దేవరాజుకు శత్రువైన రావణుడు అగ్నివలె ప్రకాశించే, ఉత్తమాశ్వాల వరుసతో కూడిన, తన శరీరకాంతితో ప్రకాశిస్తూ మండుతున్న రథాన్ని ఎక్కాడు. శంఖాల, భేరుల, పణవాల నినాదాలతో, భుజాస్ఫాలనాలతో, కేకలతో, సింహనాదాలతో, పవిత్రమైన స్తోత్రాలతో పూజించబడుతూ రాక్షసరాజశ్రేష్ఠుడు అప్పుడు బయలుదేరాడు. కొండల వంటి, మేఘాల వంటి రూపాలు గల, మాంసాహారులైన, అగ్నివలె మండే కళ్ళు గల రాక్షసులతో చుట్టుముట్టబడిన అతడు, భూతగణాలతో చుట్టుముట్టబడిన దేవేశుడైన రుద్రుని వలె ప్రకాశించాడు. తరువాత మహాతేజస్వి అయిన అతడు హఠాత్తుగా నగరం నుండి బయటికి వచ్చి, మహాసముద్రం వలె, మేఘం వలె గర్జిస్తున్న, చెట్లనూ శిలలనూ చేతబట్టి సన్నద్ధమైన ఆ ఉగ్రమైన వానరసైన్యాన్ని చూశాడు. ఇక్కడ రావణుని నిర్గమనం ప్రహస్తుని నిర్గమనానికి భిన్నమైనది — అక్కడ అశుభ నిమిత్తాలు, ఇక్కడ పవిత్ర స్తోత్రాలూ మంగళవాద్యాలూ. రుద్రుని ఉపమ రావణుని గొప్పతనాన్నీ భీషణత్వాన్నీ సూచిస్తుంది — భూతగణాలతో చుట్టుముట్టబడిన శివుని వలె ఘోరరాక్షసులతో చుట్టుముట్టబడిన రావణుడు. రావణుడు శివభక్తుడని ప్రసిద్ధి, కాబట్టి ఈ ఉపమ సార్థకమైనది. వానరసేన కూడా ఉగ్రమైనది, చెట్లతో శిలలతో సన్నద్ధమైనది — రెండు సేనలూ సమానమైన బలంతో ఎదురెదురవుతాయి. నాలుగు శ్లోకాలూ ఉపజాతివృత్తంలో ఉన్నాయి. ‘ఆస్ఫోటిత’ అంటే భుజాలను చరచడం, ‘క్ష్వేడిత’ అంటే సింహనాదం వంటి ధ్వని — ఇవి యోధుల ఉత్సాహానికి చిహ్నాలు.

సర్పరాజు వంటి బాహువులు గలవాడు, విస్తారమైన శోభ గలవాడు అయిన రాముడు సేన వెంటరాగా అతి ప్రచండమైన ఆ రాక్షససేనను చూసి శస్త్రధారులలో శ్రేష్ఠుడైన విభీషణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘రకరకాల పతాకాలతో, ధ్వజాలతో, ఛత్రాలతో కూడి, ప్రాసాలతో, ఖడ్గాలతో, శూలాలతో, ఇతర ఆయుధాలతో, శస్త్రాలతో నిండి, భయం లేని యోధులు సేవిస్తున్న, మహేంద్రపర్వతం వంటి ఏనుగులతో నిండిన, క్షోభింపచేయరాని ఈ సైన్యం ఎవరిది?’ అప్పుడు ఇంద్రునితో సమానమైన పరాక్రమం గల విభీషణుడు రాముని మాట విని మహాత్ములైన రాక్షసశ్రేష్ఠుల సైన్యంలోని ముఖ్యులను గురించి చెప్పాడు — ‘రాజా, ఏనుగు మూపురం ఎక్కి, అప్పుడే ఉదయించిన సూర్యుని వలె రాగిరంగు ముఖంతో, ఏనుగు తలను కదిలిస్తూ వస్తున్నవానిని అకంపనుడని తెలుసుకో. సింహధ్వజం గలవాడై, రథంలో నిలిచి, ఇంద్రధనుస్సు వంటి ధనుస్సును ఆడిస్తూ, ఉగ్రంగా బయటపడిన కోరలు గల ఏనుగులా ప్రకాశిస్తున్నవాడు వరాలలో ప్రధానుడైన ఇంద్రజిత్తు. వింధ్య, అస్త, మహేంద్ర పర్వతాల వంటివాడై, ధనుర్ధారియై, రథంలో నిలిచి, అతిరథుడూ అతివీరుడూ అయి సాటిలేని ధనుస్సును సారిస్తున్నవాడు అతి పెద్ద శరీరం గల అతికాయుడు. అప్పుడే ఉదయించిన సూర్యుని వలె రాగిరంగు కళ్ళతో, గంటల నినాదం గల క్రూరమైన ఏనుగును ఎక్కి గర్జిస్తున్నవాడు — ఇతడే మహోదరుడనే వీరుడు. బంగారంతో చిత్రించిన జీనుగల, సంధ్యామేఘాలతో కూడిన కొండ వంటి గుర్రాన్ని ఎక్కి, కిరణాలతో మెరిసే ప్రాసాన్ని ఎత్తిపట్టి వస్తున్నవాడు పిడుగు వంటి వేగం గల పిశాచుడు. మెరుపు వంటి కాంతిగల, వజ్రవేగం గల వాడి శూలాన్ని పట్టుకొని, చంద్రుని వలె ప్రకాశించే వృషభరాజాన్ని ఎక్కి వస్తున్నవాడు యశస్వి అయిన త్రిశిరుడు. మేఘం వంటి రూపం గలవాడై, విశాలమైన, వెడల్పైన, చక్కగా ఏర్పడిన వక్షస్థలం గలవాడై, ఏకాగ్రచిత్తుడై, సర్పరాజధ్వజంతో ధనుస్సును సారిస్తూ వెళ్తున్నవాడు కుంభుడు. బంగారంతో, వజ్రాలతో అలంకరించిన, మండుతూ పొగలు చిమ్ముతున్న పరిఘను పట్టుకొని రాక్షససేనకు ధ్వజంలా వస్తున్నవాడు అద్భుతమైన ఘోరకర్మలు చేసే నికుంభుడు. ధనుస్సులతో, ఖడ్గాలతో, బాణసమూహాలతో కూడిన, పతాకం గల, అగ్నివలె మండే రథం ఎక్కి ఉన్నతంగా ప్రకాశిస్తున్నవాడు పర్వతశిఖరాలతో పోరాడే నరాంతకుడు. పులి, ఒంటె, ఏనుగు, మృగం, గుర్రం ముఖాలు గల, తిరుగుతున్న కళ్ళు గల, రకరకాల ఘోరరూపాల భూతాలతో చుట్టుముట్టబడి ప్రకాశిస్తున్నవాడు దేవతల దర్పాన్ని కూడా అణచినవాడు; ఎక్కడ ఈ చంద్రుని వంటి, సన్నని కమ్ములు గల, శ్రేష్ఠమైన తెల్లని ఛత్రం ప్రకాశిస్తున్నదో, అక్కడ ఈ మహాత్ముడైన రాక్షసాధిపతి భూతాలతో చుట్టుముట్టబడిన రుద్రుని వలె ప్రకాశిస్తున్నాడు. కిరీటం ధరించినవాడు, కదలే కుండలాలతో ముఖం గలవాడు, పర్వతరాజైన వింధ్యపర్వతం వంటి భయంకరమైన శరీరం గలవాడు, మహేంద్రుని, వైవస్వతుడైన యముని దర్పాన్ని కూడా అణచినవాడు అయిన ఆ రాక్షసాధిపతి సూర్యుని వలె ప్రకాశిస్తున్నాడు.’ ఈ పరిచయం రావణుని సేనలోని ముఖ్యులందరినీ ఒకేచోట చూపిస్తుంది — వీరందరూ తరువాతి సర్గలలో ఒక్కొక్కరుగా వధించబడతారు. ప్రతివాని వాహనమూ, ధ్వజమూ, ఆయుధమూ, రూపమూ విడివిడిగా వర్ణించబడ్డాయి — ఏనుగు, రథం, క్రూరమైన ఏనుగు, గుర్రం, వృషభం. విభీషణుని మాట రామునికి గూఢచారి ఇచ్చే సమాచారం వంటిది; అతనికి శత్రుసేన రహస్యాలన్నీ తెలుసు. పదిహేను శ్లోకాలూ ఉపజాతివృత్తంలో రచించబడి వర్ణన వైభవాన్ని పెంచుతాయి. ఈ అకంపనుడు ఇంతకుముందు హతుడైనవానికి భిన్నుడనీ, ఈ త్రిశిరుడు జనస్థానంలో హతుడైన త్రిశిరునికి భిన్నుడనీ హిందీ వ్యాఖ్యానంలో టిప్పణి ఉంది. పన్నెండవ శ్లోకపు పాదక్రమం సమీక్షిత సంస్కరణకు విరుద్ధంగా ఉంది — అక్కడ ‘సైన్యం నగేంద్రోపమనాగజుష్టం’ మొదట ఉండగా ఇక్కడ చివర ఉంది. రాముని ప్రశ్నలో కూడా విశేషం ఉంది — అతడు సేన శోభను ‘అక్షోభ్యమ్’ (క్షోభింపచేయరానిది), ‘అభీరుజుష్టమ్’ (భయం లేనివారు సేవించేది) అని ప్రశంసిస్తాడు; శత్రుబలాన్ని యథార్థంగా అంచనా వేస్తాడు, అవజ్ఞ చేయడు. విభీషణుని వర్ణనలో ప్రతి వీరుడూ ‘యోఽసౌ… సః’ (ఏ ఆ… అతడు) అనే ఒకే వాక్యరీతిలో చూపబడతాడు, ఎవరో వేలితో చూపిస్తూ చెబుతున్నట్లు; ఈ శైలి నాటకీయమైనది, పాఠకుడు కూడా రణభూమిలో నిలిచి వారిని చూస్తున్నట్లుంటుంది. చివర రావణుని వర్ణన అందరికంటే దీర్ఘమైనది — మొదట అతని ఛత్రం, తరువాత భూతగణాలు, తరువాత కిరీటం, కుండలాలు, శరీరం, తరువాత అతని పరాక్రమం (మహేంద్రుని, యముని దర్పాన్ని అణచినవాడు) — ఈ విధంగా పరిచయం క్రమంగా పరాకాష్ఠను చేరుతుంది. ‘రుద్ర ఇవావభాతి’, ‘సూర్య ఇవావభాతి’ అని రెండుసార్లు ఉపమ, ఇది రావణుని తేజస్సునూ భీషణత్వాన్నీ ఏకకాలంలో చూపుతుంది. ఇంద్రజిత్తుకు ‘వరప్రధానః’ అనే విశేషణం అతనికి లభించిన బ్రహ్మవరాలను సూచిస్తుంది; అతికాయుని పేరే అతని శరీరాన్ని వర్ణిస్తుంది. ఈ వీరులందరూ రావణుని పుత్రులో సోదరులో — వంశబలమంతా ఇక్కడ ఒకచోట చేరింది. ఈ పరిచయానికి ప్రయోజనం రెండు విధాలు — రామునికి శత్రుసేన జ్ఞానం, పాఠకునికి రాబోయే యుద్ధాల ముందుసూచన. తరువాతి సర్గలలో కుంభకర్ణుడు, అతికాయుడు, ఇంద్రజిత్తు మొదలైనవారు ఒక్కొక్కరుగా యుద్ధానికి వస్తారు.

అప్పుడు శత్రుదమనుడైన రాముడు విభీషణునితో ఇలా బదులిచ్చాడు — ‘ఆహా, ప్రజ్వలించే మహాతేజస్సు గల రాక్షసేశ్వరుడు రావణుడు సూర్యుని వలె కిరణాలతో చూడశక్యం కానివాడై ప్రకాశిస్తున్నాడు; తేజస్సుతో ఆవరించబడిన అతని రూపాన్ని నేను స్పష్టంగా చూడలేకపోతున్నాను. రాక్షసేంద్రుని ఈ శరీరం ప్రకాశిస్తున్నంతగా దేవ, దానవ వీరుల శరీరం కూడా ఉండదు. ఆ మహాత్ముని యోధులందరూ పర్వతాల వంటివారు, అందరూ పర్వతాలతో పోరాడేవారు, అందరూ మండే ఆయుధాలు ధరించినవారు. భయంకరంగా కనిపించే, ప్రజ్వలించే, తీక్ష్ణమైన భూతాలతో చుట్టుముట్టబడిన ఈ రాక్షసరాజు శరీరం ధరించిన భూతాలతో చుట్టుముట్టబడిన అంతకుని వలె ప్రకాశిస్తున్నాడు. అదృష్టవశాత్తు ఈ పాపాత్ముడు ఈనాడు నా కంటిచూపులోకి వచ్చాడు; ఈనాడు సీతాపహరణం వల్ల పుట్టిన నా క్రోధాన్ని విడిచిపెడతాను.’ ఇలా పలికి వీర్యవంతుడైన రాముడు ధనుస్సును తీసుకొని ఉత్తమమైన బాణాన్ని పైకి తీసి లక్ష్మణుడు వెంటరాగా నిలిచాడు. అప్పుడు మహాత్ముడైన రాక్షసాధిపతి మహాబలులైన ఆ రాక్షసులతో ఇలా అన్నాడు — ‘మీరు ద్వారాలలో, వీధులలో, రాజమార్గాలలో, ఇళ్ళలో, గోపురాలలో నిశ్చింతగా, నిశ్శంకగా నిలవండి. మీతో కలిసి నేను ఇక్కడికి వచ్చానని తెలుసుకొని, ఈ లోపాన్ని గ్రహించి, వనవాసులైన వానరులు కలిసికట్టుగా హఠాత్తుగా ఖాళీగా ఉన్న, ఎదిరించరాని నా నగరాన్ని ధ్వంసం చేసి ఆక్రమించవచ్చు.’ తరువాత మంత్రులను పంపివేసి, ఆ రాక్షసులు తమకు నియమించిన చోట్లకు వెళ్ళగా, అతడు నిండిన సముద్రప్రవాహాన్ని మహామత్స్యం చీల్చినట్లు వానరసముద్ర ప్రవాహాన్ని చీల్చాడు. రాముని మాటలో శత్రువు తేజస్సుకు కూడా ప్రశంస కనిపిస్తుంది — అతడు రావణుని రూపాన్ని దేవదానవుల కంటె అధికంగా భావిస్తాడు. కానీ వెంటనే అతడు ‘పాపాత్ముడు’ అని గుర్తుచేసుకుంటాడు, సీతాపహరణపు క్రోధాన్నీ; సౌందర్యమూ తేజస్సూ పాపాన్ని కడిగివేయవు. రావణుని ఏర్పాటు తెలివైనది — అతడు స్వయంగా యుద్ధానికి వెళ్తాడు, కానీ నగర రక్షణను ఉపేక్షించడు; వానరులు ఖాళీ నగరంలో ప్రవేశిస్తారేమోనని అతని భయం. ఈ దూరదృష్టి అతని రాజనీతిజ్ఞతను చూపుతుంది. ‘దిష్ట్యాయమద్య…’, ‘ఇహాగతం మాం…’ అనే శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు. మహామత్స్యపు ఉపమ — తిమింగిలం సముద్రాన్ని చీల్చినట్లు — రావణుని ఒంటరి పరాక్రమాన్ని సూచిస్తుంది; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘మహామత్స్యం (తిమింగిలం)’ అని వివరిస్తుంది. రాముడు కూడా యుద్ధానికి సిద్ధంగా ఉన్నాడు — ‘ధనురాదాయ… సముద్ధృత్య శరోత్తమమ్’ (ధనుస్సు తీసుకొని… ఉత్తమ బాణాన్ని పైకి తీసి) — కానీ మొదట రావణుడు వానరసేనపై దాడిచేస్తాడు, కాబట్టి రాముడు వెంటనే పోరాడడు. రాముని ఉపమ ‘దేహవద్భిరివాంతకః’ (శరీరం ధరించిన భూతాలతో కూడిన అంతకుని వలె) రావణుని మృత్యువుతోనే సమానం చేస్తుంది — అతని పరివారం కూడా మృత్యుదూతల వంటిది. ‘సునిర్వృతాః నిర్విశంకాః’ (నిశ్చింతగా, నిశ్శంకగా) అనే రావణుని ఆజ్ఞ సైనికుల భయాన్ని పోగొట్టడానికి — వారు నగరంలో సురక్షితంగా ఉండాలి, యుద్ధభారం రాజుదే. రాముని దృష్టిలో రావణుడు ‘పాపాత్ముడు’ — అతని తేజస్సంతా సీతాపహరణ పాపంతో మలినమైనది; కాబట్టి రాముని క్రోధం వ్యక్తిగతమైనది కాదు, ధర్మరక్షణ కోసమైనది. ‘దిష్ట్యా’ (అదృష్టవశాత్తు) అనే పదంతో రాముని హర్షం కూడా సూచించబడుతుంది — చిరకాలంగా వెతుకుతున్న శత్రువు ఇప్పుడు ఎదుటికి వచ్చాడు.

యుద్ధంలో మండే బాణాలూ ధనుస్సూ గల రాక్షసేంద్రుడు హఠాత్తుగా మీదికి రావడం చూసి వానరాధిపతి సుగ్రీవుడు ఒక పెద్ద కొండశిఖరాన్ని పెకలించి రాక్షసాధిపతి మీదికి పరుగెత్తాడు. అనేక చెట్లతో కూడిన చరియలు గల ఆ కొండశిఖరాన్ని పట్టుకొని అతడు నిశాచరుని మీదికి విసిరాడు; అది హఠాత్తుగా మీదికి రావడం చూసి రావణుడు బంగారు పింఛాలు గల బాణాలతో దానిని ఖండించాడు. పెద్ద పెద్ద చరియలూ చెట్లూ గల ఆ శిఖరం చీలి భూమిమీద పడగా, రాక్షసలోకనాథుడు మహాసర్పం వంటి, అంతకుని వంటి ఒక బాణాన్ని సంధించాడు. గాలితో సమానమైన వేగం గల, నిప్పురవ్వలతో కూడిన, అగ్నివలె ప్రకాశించే, మహేంద్రుని వజ్రాయుధంతో సమానమైన వేగం గల ఆ బాణాన్ని తీసుకొని అతడు కోపంతో సుగ్రీవుని వధ కోసం విసిరాడు. రావణుని బాహువు నుండి విడువబడిన, ఇంద్రుని వజ్రం వంటి శరీరకాంతి గల ఆ బాణం, కుమారస్వామి ప్రయోగించిన ఉగ్రమైన శక్తి క్రౌంచపర్వతాన్ని చీల్చినట్లు, వేగంగా సుగ్రీవుని చేరి చీల్చింది. బాణంతో బాధపడి, స్పృహ తప్పిన వీరుడు సుగ్రీవుడు మూలుగుతూ భూమిమీద పడ్డాడు; నేలపై స్పృహ లేకుండా పడిన అతనిని చూసి సంతోషించిన రాక్షసులు యుద్ధంలో గర్జించారు. అప్పుడు గవాక్షుడు, గవయుడు, సుషేణుడు, ఋషభుడు, జ్యోతిర్ముఖుడు, నలుడు శరీరాలను పెంచుకొని, శిలలను పెకలించి ఆ రాక్షసేంద్రుని మీదికి పరుగెత్తారు. రాక్షసాధిపతి వాడి కొనలు గల వందలాది బాణాలతో వారి దెబ్బలను వ్యర్థం చేశాడు, బంగారంతో చిత్రించిన పింఛాలు గల బాణజాలాలతో ఆ వానరేంద్రులను కూడా చీల్చాడు. దేవశత్రువు బాణాలతో చీల్చబడిన ఆ భీమకాయులైన వానరేంద్రులు భూమిమీద పడ్డారు; తరువాత అతడు ఆ ఉగ్రమైన వానరసైన్యాన్ని బాణజాలాలతో కప్పివేశాడు. దెబ్బలు తింటూ, పడిపోతూ, భయమనే ముల్లు గుచ్చుకొని, మాటిమాటికీ అరుస్తూ, రావణుని బాణాలతో బాధపడుతున్న ఆ వీరులైన వానరులు శరణ్యుడైన రాముని శరణు పొందారు. స్కందుడు క్రౌంచాన్ని చీల్చిన ఉపమ రావణుని బాణపు భీషణత్వాన్ని చూపుతుంది — కార్తికేయుని శక్తి పర్వతాన్ని కూడా చీల్చినట్లు. సుగ్రీవుడు వానరులకు రాజు; అతని పతనంతో వానరసేన మనోబలం భగ్నమైంది. తరువాత యూథపతులు కలిసి దాడిచేస్తారు, కానీ రావణుని నేర్పు వారి దెబ్బలన్నిటినీ నిష్ఫలం చేస్తుంది. చివరకు వానరులు ‘శరణ్యం శరణం’ — శరణు ఇచ్చే రాముని శరణు — పొందుతారు; రాముడు శరణాగతవత్సలుడని హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా గుర్తుచేస్తుంది. ఈ భాగంలోని శ్లోకాలన్నీ ఉపజాతివృత్తంలో ఉన్నాయి. రావణుడు ఇంతవరకూ ఒక్క పరాజయం కూడా పొందలేదు; అతని మొదటి యుద్ధం విజయంతో ఆరంభమవుతుంది. బాణ వర్ణనలో నాలుగు గుణాలు — గాలివంటి వేగం, నిప్పురవ్వలతో కూడిన అగ్నివంటి ప్రకాశం, ఇంద్రుని వజ్రం వంటి శక్తి, సర్పం వంటి భీషణత్వం. వానరయూథపతుల పేర్లు — గవాక్షుడు, గవయుడు, సుషేణుడు, ఋషభుడు, జ్యోతిర్ముఖుడు, నలుడు — అందరూ ప్రసిద్ధవీరులే; వారు కూడా ‘వివృద్ధకాయాః’ — శరీరాలను పెంచుకొని — దాడిచేస్తారు, కానీ నిష్ఫలమవుతారు. రావణుని బాణాలు ‘జాంబూనదచిత్రపుంఖాః’ — బంగారంతో అలంకరించబడినవి — యుద్ధంలో కూడా అతని వైభవం కనిపిస్తుంది. వానరుల పలాయనం కూడా రాముని వైపే — శత్రువుకు దూరంగా కాదు, శరణ్యుని సమీపానికి.

అప్పుడు ధనుర్ధారి, మహాత్ముడు అయిన రాముడు ధనుస్సు తీసుకొని హఠాత్తుగా బయలుదేరాడు. లక్ష్మణుడు చేతులు జోడించి అతనిని సమీపించి పరమార్థంతో కూడిన మాట పలికాడు — ‘ఆర్యా, ఈ దురాత్ముని వధకు నేను పూర్తిగా సమర్థుడను; నేను ఇతనిని నాశనం చేస్తాను, ప్రభూ, నాకు అనుమతి ఇవ్వు.’ మహాతేజస్వి, సత్యపరాక్రముడు అయిన రాముడు అతనితో ఇలా అన్నాడు — ‘లక్ష్మణా, వెళ్ళు, యుద్ధంలో జాగ్రత్తగా ప్రయత్నించు. రావణుడు మహావీర్యుడు, రణంలో అద్భుతపరాక్రముడు; కోపించినప్పుడు అతడు ముల్లోకాలకూ ఎదిరించరానివాడు, సందేహం లేదు. అతని లోపాలను వెతుకు, నీ లోపాలను గమనించు; ఏకాగ్రతతో, కంటితోనూ ధనుస్సుతోనూ నిన్ను నీవు కాపాడుకో.’ రాఘవుని మాట విని సౌమిత్రి అతనిని కౌగిలించుకొని, పూజించి, నమస్కరించి యుద్ధానికి వెళ్ళాడు. ఏనుగు తొండం వంటి బాహువు గలవాడై, భయంకరంగా ఎత్తిపట్టిన మండే ధనుస్సును ధరించి, బాణవర్షజాలాలతో శరీరాలు చీలి చెల్లాచెదురైన ఆ వానరులను కప్పివేస్తున్న రావణుని అతడు చూశాడు. రాముని ఉపదేశం యుద్ధనీతి సారం — శత్రువు బలహీనతలను వెతకాలి, తన బలహీనతలను రక్షించుకోవాలి; కంటితో జాగరూకుడై, ధనుస్సుతో రక్షితుడై ఉండాలి. హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘ఎక్కడా శత్రువు వాటిని ఉపయోగించుకోకుండా’ అని వివరిస్తుంది. లక్ష్మణుని వినయం — చేతులు జోడించి అతడు అన్నగారి అనుమతి కోరతాడు; రాముని స్నేహం — అతడు అతనిని కౌగిలించుకొని పంపుతాడు. సోదరుల ఈ సంవాదం యుద్ధమధ్యంలో కరుణమూ మధురమూ అయిన దృశ్యం. రాముడు శత్రువు సామర్థ్యాన్ని అతిశయోక్తి లేకుండా, అవజ్ఞ లేకుండా యథార్థంగా చెబుతాడు. సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘స్వచ్ఛిద్రాణి చ గోపయ’, ‘రక్షాత్మానం సమాహితః’ అనే పాఠాలు ఉండగా ఇక్కడ ‘లక్షయ’, ‘గోపాయస్వ’ అని ఉన్నాయి. రావణుని బాహువు ఏనుగు తొండంతో ఉపమించబడింది — ఏనుగు తొండంలా దీర్ఘమైనది, బలమైనది. ‘పరమార్థయుక్తమ్’ — లక్ష్మణుని మాట సత్యంతోనూ కర్తవ్యంతోనూ కూడినది; అతడు గర్వంతో కాదు, అన్నగారి సేవ కోసం అడుగుతాడు.

ఆ రావణుని చూసి మహాతేజస్వి, వాయుపుత్రుడు అయిన హనుమంతుడు బాణజాలాలను నివారించుకుంటూ రావణుని మీదికి పరుగెత్తాడు. అతని రథాన్ని చేరి, కుడి బాహువును ఎత్తి రావణుని భయపెడుతూ బుద్ధిమంతుడైన హనుమంతుడు ఇలా అన్నాడు — ‘దేవ, దానవ, గంధర్వ, యక్ష, రాక్షసుల చేతిలో చావు లేకుండా నీవు వరం పొందావు, కానీ వానరుల నుండి నీకు భయం ఉంది. ఇదిగో, ఐదు కొమ్మల వంటి వేళ్ళు గల నా కుడి బాహువు ఎత్తబడి ఉంది; ఇది నీ శరీరంలో చిరకాలంగా నివసిస్తున్న జీవాత్మను బయటికి గెంటివేస్తుంది.’ హనుమంతుని ఆ మాట విని భయంకర పరాక్రముడైన రావణుడు కోపంతో కళ్ళు ఎర్రబడగా ఇలా అన్నాడు — ‘వానరా, నిస్సంకోచంగా త్వరగా కొట్టు, స్థిరమైన కీర్తిని పొందు; ఆ తరువాత నీ పరాక్రమాన్ని తెలుసుకొని నిన్ను నాశనం చేస్తాను.’ రావణుని మాట విని వాయుపుత్రుడు ఇలా అన్నాడు — ‘ఇంతకుముందే నేను నీ కుమారుడు అక్షుని చంపాను, అది గుర్తుచేసుకో.’ ఇలా అనబడిన మహాతేజస్వి, వీర్యవంతుడు అయిన రాక్షసేశ్వరుడు రావణుడు వాయుపుత్రుని వక్షస్థలం మీద అరచేతితో కొట్టాడు. ఆ అరచేతి దెబ్బకు హనుమంతుడు మాటిమాటికీ తడబడ్డాడు; కానీ మహాబుద్ధిమంతుడు, తేజస్వి అయిన అతడు ఒక క్షణం నిలదొక్కుకొని నిలిచి, మిక్కిలి కోపించి అరచేతితోనే దేవద్వేషి అయిన రావణుని కొట్టాడు. మహాత్ముడైన ఆ వానరుని దెబ్బకు దశగ్రీవుడు భూకంపంలో పర్వతంలా కంపించిపోయాడు. సంగ్రామంలో అరచేతి దెబ్బ తిన్న రావణుని అలా చూసి ఋషులు, వానరులు, సిద్ధులు, దేవతలు, అసురులు నినదించారు. అప్పుడు తేరుకున్న మహాతేజస్వి రావణుడు ఇలా అన్నాడు — ‘భేష్ వానరా, పరాక్రమంలో నీవు నాకు ప్రశంసనీయుడైన శత్రువువు.’ రావణుడు ఇలా అనగా మారుతి ఇలా అన్నాడు — ‘రావణా, నీవు ఇంకా బ్రతికి ఉన్నావంటే నా పరాక్రమానికి ధిక్కారం. దుర్బుద్ధీ, ఎందుకు బడాయి కొడుతున్నావు? ఇప్పుడు ఒక్కసారి కొట్టు; ఆ తరువాత నా పిడికిలి నిన్ను యమలోకానికి పంపుతుంది.’ అప్పుడు మారుతి మాటతో అతని కోపం ప్రజ్వలించింది. కళ్ళు ఎర్రబడిన వీర్యవంతుడైన అతడు ప్రయత్నపూర్వకంగా కుడి పిడికిలి బిగించి వేగంగా వానరుని వక్షస్థలం మీద పడవేశాడు. విశాలమైన వక్షస్థలం మీద దెబ్బ తిన్న హనుమంతుడు మళ్ళీ మళ్ళీ తడబడ్డాడు. ఇక్కడ ఇద్దరు వీరుల సంవాదం విచిత్రమైనది — హనుమంతుడు బ్రహ్మవరంలోని లోపాన్ని చూపిస్తాడు, ఎందుకంటే రావణుడు వానరులనూ మనుష్యులనూ తుచ్ఛులుగా భావించి వారి నుండి అవధ్యత్వాన్ని కోరలేదు. రావణుడు కూడా హనుమంతుని పరాక్రమాన్ని అంగీకరిస్తాడు — ‘శ్లాఘనీయః రిపుః’ (ప్రశంసనీయుడైన శత్రువు) అని; శత్రువును ప్రశంసించడం వీరుని లక్షణం. అక్షకుమారుని స్మరణ రావణుని హృదయంలో ముల్లు వంటిది — పుత్రశోకం మళ్ళీ మేల్కొంటుంది. హనుమంతుని సమాధానం వినయమూ దర్పమూ కలగలిసినది — ఒక్క దెబ్బతో రావణుడు చావలేదని అతడు తన పరాక్రమాన్ని నిందించుకుంటాడు. అరచేతి దెబ్బలు ముఖాముఖి యుద్ధానికి పరాకాష్ఠ — శస్త్రమూ లేదు, అస్త్రమూ లేదు, కేవలం చేయి. 61వ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం ‘స్థితో ముహూర్తం తేజస్వీ…’, 70వ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు. ఈ భాగంలో రావణుని పాత్రలోని మరో పార్శ్వం కనిపిస్తుంది — అతడు క్రూరుడైనా వీరుడు, శత్రువు మొదటి దెబ్బను స్వీకరించడానికి సిద్ధంగా ఉన్నాడు; ‘క్షిప్రం ప్రహర నిఃశంకమ్’ (నిస్సంకోచంగా త్వరగా కొట్టు) అనే అతని సవాలు వీరధర్మానికి అనుకూలమైనది. హనుమంతుడు కూడా వీరధర్మాన్ని పాటిస్తాడు — శత్రువు అనుమతి పొందిన తరువాతే కొడతాడు. మొదట రావణుడు కొడతాడు, తరువాత హనుమంతుడు; తరువాత రావణుడు తేరుకొని ప్రశంసిస్తాడు, హనుమంతుడు తనను తాను నిందించుకుంటాడు; తరువాత రావణుడు పిడికిలితో కొడతాడు — ఈ విధంగా ద్వంద్వయుద్ధం నియమబద్ధమైనది. ఋషులు, దేవతలు, సిద్ధులు, వానరులు, అసురులతో కూడిన నినాదం — లోకాలన్నీ ఈ ద్వంద్వాన్ని చూస్తున్నాయి, రావణుడు అరచేతి దెబ్బ తినడంతో సంతోషిస్తున్నాయి. ‘భూమితలేఽచలః’ అనే ఉపమ — భూకంపంలో పర్వతం కూడా కంపించినట్లు రావణుడు కూడా హనుమంతుని దెబ్బకు కంపించాడు. ‘ధిగస్తు మమ వీర్యస్య’ (నా పరాక్రమానికి ధిక్కారం) అనే హనుమంతుని మాట అతని ఉన్నతమైన లక్ష్యాన్ని చూపుతుంది — అతని దృష్టిలో రావణవధే సాఫల్యం. రావణుని పిడికిలిపోటుకు హనుమంతుడు తడబడ్డాడు, కానీ పడిపోలేదు — ‘సంచచాల పునః పునః’ (మళ్ళీ మళ్ళీ తడబడ్డాడు) అని. హనుమంతుని కుడి బాహువు ‘పంచశాఖః’ — ఐదు వేళ్ళు కొమ్మల వంటివి; వానరుని బాహువు వృక్షంతో ఉపమించబడింది. ‘చిరోషితం భూతాత్మానమ్’ (చిరకాలంగా నివసిస్తున్న జీవాత్మ) — రావణుని దీర్ఘాయువు, అతని శరీరంలో చిరకాలంగా నివసిస్తున్న జీవాత్మ; దానిని బయటికి గెంటివేస్తానని హనుమంతుడు ప్రతిజ్ఞ చేస్తాడు. రావణుడు హనుమంతుని ‘జ్ఞాతవిక్రాంతం’ చేయాలనుకుంటాడు — మొదట అతని బలాన్ని తెలుసుకొని తరువాతే చంపుతాను అని.

మహాబలుడైన హనుమంతుడు వివశుడవడం చూసి అతిరథుడు, రాక్షసాధిపతి, ప్రతాపవంతుడు అయిన దశగ్రీవుడు రథంతో వేగంగా నీలుని వైపు వెళ్ళాడు. సర్పాల వంటి, భయంకరమైన, మర్మస్థానాలను చీల్చే బాణాలతో అతడు వానర సేనాపతి నీలుని దహించాడు. బాణసమూహాలతో పీడించబడిన వానర సేనాపతి నీలుడు ఒక్క చేతితో కొండశిఖరాన్ని రాక్షసాధిపతి మీదికి విసిరాడు. తేజస్వి, మహామనస్వి అయిన హనుమంతుడు కూడా తేరుకొని యుద్ధం కోరుతూ, చుట్టూ చూస్తూ కోపంతో ఇలా అన్నాడు — ‘నీలునితో కలిసి పోరాడుతున్న రావణుని మీదికి నేను పరుగెత్తడం తగదు; మరొకనితో పోరాడుతున్నవానిపై దాడిచేయడం వీరధర్మానికి విరుద్ధం.’ అప్పుడు మహాతేజస్వి రావణుడు అతి వాడి కొనలు గల ఏడు బాణాలతో ఆ శిఖరాన్ని కొట్టగా, అది ముక్కలై పడిపోయింది. కొండశిఖరం ముక్కలవడం చూసి శత్రువీరులను చంపే వానర సేనాపతి కోపంతో కాలాగ్నిలా మండిపోయాడు. అతడు అశ్వకర్ణ వృక్షాలను, సాల వృక్షాలను, బాగా పూచిన మామిడి చెట్లను, ఇంకా రకరకాల చెట్లను యుద్ధంలో విసిరాడు. రావణుడు ఆ చెట్లను ఎదుర్కొని ఖండించాడు, అగ్నిపుత్రుడైన నీలుని మీద ఘోరమైన బాణవర్షం కురిపించాడు. మేఘం మహాపర్వతం మీద కురిపించినట్లు బాణసమూహంతో ముంచెత్తబడిన నీలుడు చిన్న రూపం ధరించి రావణుని ధ్వజాగ్రం మీద వాలాడు. ధ్వజాగ్రం మీద నిలిచిన అగ్నిపుత్రుని చూసి రావణుడు క్రోధంతో మండిపోయాడు, నీలుడు గర్జించాడు. ధ్వజాగ్రం మీద, ధనుస్సు కొన మీద, కిరీటాగ్రం మీద ఆ వానరుని చూసి లక్ష్మణుడు, హనుమంతుడు, రాముడు మిక్కిలి విస్మయం చెందారు. మహాతేజస్వి రావణుడు కూడా వానరుని నేర్పుకు విస్మయం చెంది ప్రజ్వలించే అద్భుతమైన ఆగ్నేయాస్త్రాన్ని తెప్పించాడు. నీలుని నేర్పుతో రావణుడు తికమకపడటం చూసి, అవకాశం దొరికిన వానరులు సంతోషంతో కేకలు వేశారు. వానరుల నాదంతో ఆవేశపడి, తత్తరపాటు నిండిన హృదయంతో రావణుడు ఏమీ చేయలేకపోయాడు. తరువాత ఆగ్నేయాస్త్రంతో కూడిన బాణాన్ని తీసుకొని నిశాచరుడు రావణుడు ధ్వజశిఖరం మీద నిలిచిన నీలుని చూసి ఇలా అన్నాడు — ‘వానరా, నీవు గొప్ప మాయతో కూడిన నేర్పు గలవాడివి. వానరా, శక్తి ఉంటే నీ ప్రాణాన్ని కాపాడుకో; నీవు ఆయా స్వరూపాలను అనేక విధాలుగా సృష్టిస్తున్నావు; అయినా నేను విడిచే, అస్త్రంతో ప్రయోగించబడిన ఈ బాణం ప్రాణం కాపాడుకుంటున్న నిన్ను ప్రాణం నుండి వేరుచేస్తుంది.’ ఇలా పలికి మహాబాహువైన రాక్షసేశ్వరుడు రావణుడు బాణాన్ని అస్త్రంతో సంధించి సేనాపతి నీలుని కొట్టాడు. అస్త్రంతో విడువబడిన బాణం వక్షస్థలం మీద తగలగా నీలుడు దహించబడుతూ హఠాత్తుగా నేలమీద పడ్డాడు. తండ్రి అయిన అగ్ని మాహాత్మ్యం తోడుకావడం వల్ల, తన తేజస్సు వల్ల అతడు మోకాళ్ళ మీద నేలకు ఒరిగాడు, కానీ ప్రాణాలు కోల్పోలేదు. వానరుడు స్పృహ తప్పడం చూసి యుద్ధోత్సాహంతో దశగ్రీవుడు మేఘగర్జన వంటి ధ్వని గల రథంతో సౌమిత్రి మీదికి దూసుకువెళ్ళాడు. హనుమంతుని మాట వీరధర్మానికి ఆదర్శం — మరొకనితో పోరాడుతున్న శత్రువుపై దాడిచేయకూడదు. నీలుని నేర్పు సర్గలోని అద్భుత దృశ్యాలలో ఒకటి — చిన్న రూపంతో అతడు ధ్వజం మీద, ధనుస్సు మీద, కిరీటం మీద వరుసగా కూర్చుంటాడు, రావణుని పరిహసిస్తున్నట్లు. రావణుడు కూడా విస్మయం చెంది తికమకపడతాడు — అతని గర్వం క్షణకాలం భగ్నమైంది. ఆగ్నేయాస్త్రం నీలుని చంపదు, ఎందుకంటే అతడు అగ్నిపుత్రుడు — తండ్రి కుమారుని దహించడని కవి సూచిస్తాడు. 77వ శ్లోకంలో ‘సోఽశ్వకర్ణద్రుమాన్’ అని ముద్రణ, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘అశ్వకర్ణాన్ ధవాన్’ అని ఉంది. ఇక్కడ ‘శక్తోఽసి’, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘శక్నోషి’. నీలుడు ‘అపతత్’ — మోకాళ్ళ మీదే — అతడు పూర్తిగా పడిపోలేదు, కాబట్టి బ్రతికి ఉన్నాడు. హనుమంతుని విరామం కూడా ముఖ్యమైనది — అతడు వివశుడయ్యాడు, తేరుకొని మళ్ళీ యుద్ధానికి సిద్ధమయ్యాడు, కానీ నీలుని యుద్ధంలో జోక్యం చేసుకోడు; ఇది వానరుల ధర్మబోధ కూడా. నీలుని యుద్ధనీతి కూడా ఆసక్తికరమైనది — బలంతో రావణుని జయించలేనని తెలిసి అతడు నేర్పును ఆశ్రయిస్తాడు; చిన్న రూపం ధరించి అతడు రావణుని శరీరానికి సమీపంలోనే ఉంటాడు, అక్కడ రావణుని బాణాలు కొట్టలేవు. ధ్వజం, ధనుస్సు కొన, కిరీటం అనే మూడు స్థానాలు వరుసగా మరింత ఉన్నతమైనవి, రావణుని గౌరవానికి ప్రతీకలు — నీలుడు వాటన్నిటి మీదా కూర్చుని రావణుని అవమానిస్తాడు. రామ, లక్ష్మణ, హనుమంతుల విస్మయం నీలుని కౌశలానికి ప్రమాణం. వానరుల కేకలు రావణుని తికమకపెడతాయి — ‘న కించిత్ప్రత్యపద్యత’ (ఏమీ చేయలేకపోయాడు), అతడు క్షణకాలం కర్తవ్యం తోచనివాడయ్యాడు. చివరకు అతడు దివ్యాస్త్రాన్ని ప్రయోగిస్తాడు, ఇది రావణుని అసమర్థతను సూచిస్తుంది — సాధారణ బాణాలతో అతడు నీలుని జయించలేకపోయాడు. రావణుని మాటలో ‘తాని తాన్యాత్మరూపాణి సృజసి’ (ఆయా స్వరూపాలను సృష్టిస్తున్నావు) — నీలుని నేర్పు అతనికి మాయలా అనిపిస్తుంది. అస్త్రం తగిలినా నీలుడు బ్రతికాడు, ఎందుకంటే తండ్రి అగ్ని అతని రక్షకుడు; ఇక్కడ దైవశక్తీ మానవ పరాక్రమమూ కలిశాయి. సర్గలోని ఈ భాగంలో నలుగురు వానరవీరులు — సుగ్రీవుడు, యూథపతులు, హనుమంతుడు, నీలుడు — వరుసగా రావణునితో పోరాడతారు; ప్రతి ఒక్కరూ కొంత సాఫల్యం పొంది చివరకు పరాభవం పొందుతారు, దీనితో రావణుని బలపు గొప్పతనం స్థాపించబడుతుంది. ఇదంతా రామలక్ష్మణుల రాకకు భూమిక. నీలునిపై రావణుని మొదటి దాడి ‘పరమర్మాభిభేదనైః’ బాణాలతో — మర్మస్థానాలను చీల్చేవాటితో; నీలుడు కొండశిఖరాన్ని విసురుతాడు, రావణుడు ఏడు బాణాలతో దానిని చీల్చుతాడు — సుగ్రీవుని కొండశిఖరానికి పట్టిన గతే. తరువాత నీలుడు చెట్ల వాన కురిపిస్తాడు — అశ్వకర్ణాలు, సాలాలు, పూచిన చూతాలు; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘చూతం’ అంటే మామిడి అని వివరిస్తుంది. రావణుడు వాటన్నిటినీ ఖండించి, మేఘం పర్వతం మీద కురిసినట్లు బాణవర్షం కురిపిస్తాడు; అప్పుడు నీలుడు చిన్న రూపం ధరించి ధ్వజం మీదికి ఎగురుతాడు. హనుమంతుడు, లక్ష్మణుడు, రాముడు — ముగ్గురు మహావీరులు — విస్మయం చెందారని కవి చెబుతాడు, కాబట్టి నీలుని కౌశలం అసాధారణమైనది. రావణుడు కూడా ‘కపిలాఘవవిస్మితః’ (వానరుని నేర్పుకు విస్మయం చెందినవాడు) — శత్రువు కూడా ప్రశంసిస్తాడు. ఆగ్నేయాస్త్ర ప్రయోగం విరోధాభాసంతో కూడినది — అగ్ని అస్త్రం అగ్ని పుత్రునికి వ్యతిరేకంగా; అందుకే అతడు కేవలం మూర్ఛపోయాడు, మరణించలేదు. ఈ భాగం చివర రావణుడు లక్ష్మణుని వైపు వెళ్తాడు — ‘రణోత్సుకః’ (యుద్ధోత్సాహంతో) అని, అతడు ఇంకా యుద్ధంతో తృప్తి చెందలేదు. నీలుని పరాక్రమం అల్పకాలికమైనా స్మరణీయమైనది, ఎందుకంటే అతడు ఒక్కడే రావణుని తికమకపెట్టగలిగాడు. ఆ వీరుడు కేవలం బలంతో కాదు, బుద్ధితో కూడా పోరాడతాడు, ఇది వానరసేన విశేషం.

రణమధ్యంలో లక్ష్మణుని ఎదుర్కొని, అతనిని అడ్డగించి మండిపడుతూ నిలిచిన ప్రతాపవంతుడైన రాక్షసేంద్రుడు ధనుస్సును సారించాడు. దైన్యం లేని సత్త్వం గల సౌమిత్రి అపారమైన ధనుస్సును సారిస్తున్న అతనితో ఇలా అన్నాడు — ‘నిశాచరేంద్రా, ఈనాడు నన్ను ఎదుర్కో; నీవు వానరులతో పోరాడదగినవాడివి కావు.’ నిండైన ఘోషతో కూడిన అతని మాటనూ, ఉగ్రమైన అల్లెత్రాటి శబ్దాన్నీ విని రాజైన రావణుడు ఎదుట నిలిచిన సౌమిత్రిని సమీపించి రోషంతో ఇలా అన్నాడు — ‘రాఘవా, అదృష్టవశాత్తు నీవు నా కంటిచూపులోకి వచ్చావు, చావు వైపు సాగుతున్న, విపరీతబుద్ధి గలవాడివి; ఈ క్షణంలోనే నా బాణజాలాలతో నలిగిపోయి మృత్యులోకానికి వెళ్తావు.’ బయటపడిన వాడి కొనల కోరలతో గర్జిస్తున్న అతనితో ఏమాత్రం విస్మయం లేకుండా సౌమిత్రి ఇలా అన్నాడు — ‘రాజా, మహాప్రభావం గల వీరులు గర్జించరు; ఓ పాపాత్ములలో శ్రేష్ఠుడా, నీవు బడాయి కొడుతున్నావు. రాక్షసేంద్రా, నీ వీర్యమూ, బలమూ, ప్రతాపమూ, పరాక్రమమూ నాకు తెలుసు; నేను బాణమూ ధనుస్సూ చేతబట్టి నిలిచాను; రా, వ్యర్థమైన బడాయితో ఏమి ప్రయోజనం?’ ఇలా అనబడి కోపించిన రాక్షసాధిపతి చక్కని పింఛాలు గల ఏడు బాణాలను విడిచాడు; లక్ష్మణుడు బంగారంతో చిత్రించిన పింఛాలు గల, వాడి కొనలూ అంచులూ గల బాణాలతో వాటిని ఖండించాడు. పడగలు తెగిన సర్పరాజుల వలె హఠాత్తుగా ఖండించబడిన వాటిని చూసి లంకేశ్వరుడు క్రోధవశుడయ్యాడు, మరికొన్ని వాడి బాణాలను విడిచాడు. రాముని తమ్ముడు ధనుస్సు నుండి తీవ్రమైన బాణవర్షం కురిపించాడు, క్షురాలతో, అర్ధచంద్రాలతో, ఉత్తమమైన కర్ణులతో, భల్లాలతో రావణుని బాణాలను ఖండించాడు, ఏమాత్రం చలించలేదు. తన బాణజాలాలన్నీ వ్యర్థమవడం చూసి దేవశత్రువుల రాజు లక్ష్మణుని నేర్పుకు విస్మయం చెంది, మళ్ళీ వాడి బాణాలను విడిచాడు. మహేంద్రునితో సమానుడైన లక్ష్మణుడు కూడా వాడి కొనలు గల, పిడుగువలె భయంకర వేగం గల, అగ్నివలె ప్రకాశించే బాణాలను ధనుస్సుపై సంధించి రాక్షసాధిపతి వధకు విడిచాడు. రాక్షసేంద్రుడు ఆ వాడి బాణాలను ఖండించి, కాలాగ్నితో సమానమైన కాంతి గల, స్వయంభువు బ్రహ్మ ఇచ్చిన బాణంతో లక్ష్మణుని నుదుటిపై కొట్టాడు. రావణుని బాణంతో బాధపడిన లక్ష్మణుడు సడలిన ధనుస్సును పట్టుకొని తడబడ్డాడు; కష్టంతో మళ్ళీ స్పృహ పొంది దేవేంద్రశత్రువు ధనుస్సును ఖండించాడు. ధనుస్సు తెగిన అతనిని దాశరథి మూడు వాడి బాణాలతో కొట్టాడు; బాణాలతో బాధపడిన రాజు తడబడ్డాడు, కష్టంతో మళ్ళీ స్పృహ పొందాడు. ధనుస్సు తెగి, బాణాలతో కొట్టబడి, మేదస్సుతో తడిసిన శరీరంతో, రక్తంతో తడిసి, ఉగ్రమైన శక్తి గల దేవశత్రువు యుద్ధంలో స్వయంభువు ఇచ్చిన శక్తి అనే ఆయుధాన్ని పట్టుకున్నాడు. పొగతో కూడిన అగ్ని వంటి, యుద్ధంలో వానరులను భయపెట్టే, మండుతున్న ఆ శక్తిని రాక్షసరాజ్యాధిపతి వేగంగా సౌమిత్రి మీదికి విసిరాడు. మీదికి వస్తున్న దానిని భరతుని తమ్ముడు అస్త్రాలతో, ఆహుతులు పోసిన అగ్నివంటి బాణాలతో కొట్టాడు; అయినా ఆ శక్తి దాశరథి విశాలమైన వక్షస్థలంలోకి ప్రవేశించింది. శక్తిమంతుడైన రఘువీరుడు శక్తితో కొట్టబడి నేలమీద మండుతున్నట్లు పడ్డాడు; వివశుడైన అతనిని హఠాత్తుగా సమీపించి రాజైన రావణుడు వేగంగా రెండు చేతులతో పట్టుకున్నాడు. ఇక్కడ లక్ష్మణుని మాట సంయమానికి ఆదర్శం — ‘న గర్జంతి మహాప్రభావాః’ (మహాప్రభావం గలవారు గర్జించరు) అని, వీరులు కార్యంతో మాట్లాడతారు, మాటతో కాదు. ఇద్దరి బాణయుద్ధమూ సమానమే — ప్రతిదెబ్బా ప్రత్యుత్తరమూ; క్షుర, అర్ధచంద్ర, కర్ణి, భల్లాలు అనే బాణ రకాలు చెప్పబడ్డాయి. బ్రహ్మ ఇచ్చిన బాణమూ శక్తీ రావణుని చివరి ఆయుధాలు; వాటితోనే అతడు లక్ష్మణుని పడగొడతాడు. 102వ శ్లోకం (‘స బాణజాలాన్యపి…’), 110వ శ్లోకం (‘స శక్తిమాఞ్…’) సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; 93వ శ్లోకం కూడా. లక్ష్మణుని సవాలు ‘న వానరాంస్త్వం ప్రతియోద్ధుమర్హసి’ — వానరులు నీకు సమానులు కారు, నేను నీకు ప్రతియోధుడను — ఇది వీరునికి తగిన మాట. రావణుడు కూడా లక్ష్మణుని ‘రాఘవా’ అని సంబోధిస్తాడు, రఘువంశంలోని అందరినీ శత్రువులుగా భావిస్తూ. ‘అంతగామీ విపరీతబుద్ధిః’ (చావు వైపు సాగుతున్న విపరీతబుద్ధి) అనే అతని మాట విపరీతంగానే ఫలిస్తుంది — అలా అంటున్నవాడే వినాశాభిముఖుడు. ఇద్దరి బాణయుద్ధమూ సమమే, కానీ లక్ష్మణుని నేర్పు మరింత శ్రేష్ఠమైనది; రావణుడు కూడా ‘విసిస్మియే’ (విస్మయం చెందాడు). బ్రహ్మ ఇచ్చిన బాణం లక్ష్మణుని మూర్ఛపుచ్చుతుంది, కానీ అతడు మళ్ళీ స్పృహ పొంది రావణుని ధనుస్సును ఖండిస్తాడు — వీరుని అదమ్యత. రావణుడు కూడా మూడు బాణాలతో కొట్టబడి మూర్ఛపోతాడు — ఇద్దరూ సమానమైన దెబ్బ తిన్నారు. అప్పుడు రావణుడు చివరిదైన, బ్రహ్మ ఇచ్చిన శక్తిని ప్రయోగిస్తాడు, దానిని లక్ష్మణుని అస్త్రాలు కూడా నివారించలేవు. ‘తథాపి సా తస్య వివేశ శక్తిః’ (అయినా ఆ శక్తి అతనిలోకి ప్రవేశించింది) — బ్రహ్మవరపు శక్తి అనివార్యమైనది. ఈ భాగంలోని శ్లోకాలన్నీ దీర్ఘవృత్తాలలో ఉండి యుద్ధపు గాంభీర్యాన్నీ వేగాన్నీ పెంచుతాయి. లక్ష్మణుని సమాధానంలో రావణుని గుణాలు అంగీకరించబడ్డాయి — వీర్యం, బలం, ప్రతాపం, పరాక్రమం; అతడు శత్రువును అలక్ష్యం చేయడు, కానీ అతని బడాయిని నిందిస్తాడు. ‘పాపకృతాం వరిష్ఠ’ (పాపాత్ములలో శ్రేష్ఠుడా) అనేది వ్యంగ్యోక్తి — పాపులలో శ్రేష్ఠుడని, సీతాపహరణ స్మరణ. శక్తి వర్ణన భీషణమైనది — పొగతో కూడిన అగ్నివంటిది, వానరులను భయపెట్టేది, మండుతున్నది; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘పొగతో కూడిన అగ్ని’ అని వివరిస్తుంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో మాత్రం ‘విధూమ’ (పొగలేని) అనే విరుద్ధ పాఠం ఉంది. లక్ష్మణుడు ‘హుతాగ్నికల్పైః’ (ఆహుతులు పోసిన అగ్నివంటి) బాణాలతో శక్తిని నివారించడానికి ప్రయత్నిస్తాడు — అతని ప్రయత్నం సంపూర్ణమైనది, కానీ దైవం ప్రబలమైనది.

హిమవంతాన్నీ, మందరాన్నీ, మేరువునూ, దేవతలతో కూడిన ముల్లోకాలనూ కూడా రావణుడు బాహువులతో ఎత్తగలడు; కానీ భరతుని తమ్ముడైన లక్ష్మణుని ఎత్తలేకపోయాడు. బ్రహ్మశక్తితో వక్షస్థలం మధ్యలో కొట్టబడినా సౌమిత్రి తాను విష్ణువు యొక్క అచింత్యమైన అంశనని స్మరించుకున్నాడు. అప్పుడు దేవకంటకుడైన రావణుడు దానవుల దర్పాన్ని అణచే ఆ సౌమిత్రిని బాహువులతో నొక్కిపట్టినా కదిలించడానికి — చలింపచేయడానికి — సమర్థుడు కాలేకపోయాడు. అప్పుడు కోపించిన వాయుపుత్రుడు రావణుని మీదికి దూసుకువెళ్ళి వజ్రంవంటి పిడికిలితో అతని వక్షస్థలం మీద కొట్టాడు. ఆ పిడికిలిపోటుకు రాక్షసేశ్వరుడు రావణుడు మోకాళ్ళ మీద నేలకు ఒరిగాడు, తడబడ్డాడు, పడిపోయాడు. అతని ముఖాల నుండి, కళ్ళ నుండి, చెవుల నుండి విస్తారంగా రక్తం కారింది; గిరగిర తిరుగుతూ, చేష్టలుడిగి అతడు రథం మధ్యభాగంలో కూలబడ్డాడు. అతడు స్పృహ తప్పి మూర్ఛపోయాడు, తన స్థానంలో నిలవలేకపోయాడు. భయంకర పరాక్రముడైన రావణుడు సమరంలో స్పృహ తప్పడం చూసి ఋషులు, వానరులు, దేవతలు, అసురులు నినదించారు. అప్పుడు తేజస్వి అయిన హనుమంతుడు రావణునిచేత పీడించబడిన లక్ష్మణుని బాహువులతో ఎత్తుకొని రాఘవుని సమీపానికి తీసుకువచ్చాడు. వాయుపుత్రుని సౌహృదం వల్ల, పరమభక్తి వల్ల, శత్రువులకు కదిలించశక్యం కానివాడైనా ఆ లక్ష్మణుడు వానరునికి తేలికయ్యాడు. యుద్ధంలో జయించబడిన సౌమిత్రిని విడిచి ఆ శక్తి రావణుని ఆ రథంలో మళ్ళీ తన స్థానానికి చేరుకుంది. మహాతేజస్వి రావణుడు కూడా మహాయుద్ధంలో స్పృహ పొంది వాడి బాణాలను తీసుకున్నాడు, పెద్ద ధనుస్సును పట్టుకున్నాడు. శత్రుసంహారకుడైన లక్ష్మణుడు కూడా తాను విష్ణువు యొక్క అచింత్యమైన అంశనని స్మరించుకుంటూ తేరుకున్నాడు, శల్యం లేనివాడయ్యాడు. మహావీరులు పడిపోయిన వానరుల మహాసేనను రణంలో చూసి రాఘవుడు రావణుని మీదికి దూసుకువెళ్ళాడు. ఇక్కడ రామాయణపు గూఢతత్త్వం ప్రకటితమైంది — లక్ష్మణుడు విష్ణువు అంశ; అందుకే ముల్లోకాలను ఎత్తగల రావణుడు కూడా అతనిని కదిలించలేడు. కానీ హనుమంతుడు భక్తితో అతనిని సులువుగా మోస్తాడు — భక్తి శక్తి బలం కంటె అధికమని కవి చూపుతాడు. శత్రువులకు కదిలించశక్యం కానిది భక్తునికి తేలిక. హనుమంతుని పిడికిలిపోటు రావణునికి మొదటి తీవ్రమైన దెబ్బ — ముఖం, కళ్ళు, చెవుల నుండి రక్తం కారుతుంది. 113వ శ్లోకంలో ‘న ప్రభుః’ అనే పదవిభాగం ముద్రణానుసారం, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘అప్రభుః’. 112వ శ్లోకపు స్థానం సమీక్షిత సంస్కరణకు భిన్నం — అక్కడ హిమవంతపు శ్లోకానికి ముందు ఉంది. 116, 117.1 ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) విశేషాలు; 119వ శ్లోకం షట్పాది. రావణుని అసమర్థత వర్ణన విరోధాభాసంతో కూడినది — హిమవంతాన్నీ మేరువునూ ముల్లోకాలనూ ఎత్తగలవాడు ఒక్క మనిషిని కదిలించలేడు; ఈ విరోధం లక్ష్మణుని దివ్యత్వాన్ని ప్రకటిస్తుంది. హనుమంతుని పిడికిలి ‘వజ్రకల్పః’ (వజ్రం వంటిది) — ఇంద్రుని వజ్రాయుధానికి కూడా కంపించని రావణుడు వానరుని పిడికిలికి మూర్ఛపోయాడు. శక్తి తనంతట తానే రావణుని రథానికి తిరిగివస్తుంది — బ్రహ్మ ఇచ్చిన ఆయుధపు విశేషం, అది కార్యం ముగించి స్వామి దగ్గరకు తిరిగివస్తుంది. ఇద్దరూ — రావణుడూ లక్ష్మణుడూ — మూర్ఛ నుండి తేరుకున్నారు, యుద్ధం మళ్ళీ ఆరంభమవుతుంది; కానీ ఇప్పుడు రాముడు స్వయంగా ప్రవేశిస్తాడు. ‘రథోపస్థ ఉపావిశత్’ (రథం మధ్యభాగంలో కూలబడ్డాడు) — రావణుడు రథం అడుగున చేష్టలుడిగి కూర్చున్నాడు, రాజు దుస్థితి దయనీయమైనది. హనుమంతుడు లక్ష్మణుని రాముని దగ్గరకు తీసుకువస్తాడు — యుద్ధంలో కూడా అతడు సేవకధర్మాన్ని మరువడు; మొదట స్వామి సోదరుని రక్షణ, తరువాత శత్రువధ. ఇదే హనుమంతుని పాత్ర సారం. లక్ష్మణుడు ‘విశల్యః’ అయి తేరుకున్నాడు — శక్తి తనంతట తానే బయటికి వెళ్ళిపోయింది, కాబట్టి శరీరంలో శల్యం మిగలలేదు; విష్ణువు అంశను స్మరించుకోవడంతో అతడు మళ్ళీ స్వస్థుడై యుద్ధానికి సిద్ధమయ్యాడు. ఈ భాగంలో మూడు క్షణాలు — రావణుని అసమర్థత, హనుమంతుని దెబ్బ, లక్ష్మణుని పునరుజ్జీవనం — అన్నీ రాముని పక్షానికి అనుకూలమైనవి.

అప్పుడు హనుమంతుడు ఆ రాముని సమీపించి ఇలా అన్నాడు — ‘విష్ణువు గరుత్మంతుని ఎక్కి దేవశత్రువును శిక్షించినట్లు, నీవు నా వీపు ఎక్కి రాక్షసుని శిక్షించాలి.’ వాయుపుత్రుడు పలికిన ఆ మాట విని రాఘవుడు వెంటనే మహాకపి హనుమంతుని ఎక్కాడు. మనుజాధిపతి అయిన రాముడు యుద్ధంలో రథంలో నిలిచిన రావణుని చూశాడు; అతనిని చూసి మహాతేజస్వి అయిన అతడు, కోపించి ఆయుధం ఎత్తిన విష్ణువు విరోచనుని కుమారుడైన బలి మీదికి పరుగెత్తినట్లు, రావణుని మీదికి దూసుకువెళ్ళాడు. అతడు వజ్రపాతం వంటి కఠినమైన, తీవ్రమైన అల్లెత్రాటి శబ్దం చేశాడు, గంభీరమైన స్వరంతో రాక్షసేంద్రునితో ఇలా అన్నాడు — ‘నిలు, నిలు; నాకు ఇంతటి అప్రియం చేసి, ఓ రాక్షసశార్దూలా, ఎక్కడికి వెళ్ళి విముక్తి పొందుతావు? నీవు ఇంద్రుని దగ్గరకో, వైవస్వతుడైన యముని దగ్గరకో, సూర్యుని దగ్గరకో, స్వయంభువు బ్రహ్మ దగ్గరకో, వైశ్వానరుడైన అగ్ని దగ్గరకో, శంకరుని దగ్గరకో, లేక పది దిక్కులకో వెళ్ళినా, ఈనాడు నా చేతిలో పడ్డ నీవు తప్పించుకోలేవు. నీవు ఈనాడు శక్తితో కొట్టగా హఠాత్తుగా విషాదం పొందిన ఇతడే, ఓ రాక్షసగణరాజా, ఈనాడు యుద్ధంలో పుత్రపౌత్రులతో సహా నీకు మృత్యువవుతాడు. ఇతనిచేతనే జనస్థానంలో నివాసం ఏర్పరచుకున్న, శ్రేష్ఠమైన ఆయుధాలు ధరించిన, అత్యద్భుతంగా కనిపించే పద్నాలుగు వేల రాక్షసులు బాణాలతో సంహరించబడ్డారు.’ రాఘవుని మాట విని మహాబలుడైన రాక్షసేంద్రుడు మహారోషంతో ఆవేశించి, పూర్వవైరాన్ని తలచుకొని, రణంలో రాఘవుని మోస్తున్న మహావేగుడైన వాయుపుత్రుని కాలాగ్ని జ్వాలల వంటి మండే బాణాలతో కొట్టాడు. యుద్ధంలో రాక్షసుని బాణాలతో కొట్టబడినా, స్వభావసిద్ధమైన తేజస్సు గల ఆ హనుమంతుని తేజస్సు మరింత పెరిగింది. అప్పుడు మహాతేజస్వి రాముడు రావణుడు గాయపరచిన వానరశార్దూలుని చూసి క్రోధవశుడయ్యాడు. ఇక్కడ హనుమంతుడు గరుడుని స్థానం తీసుకుంటాడు, రాముడు విష్ణువు స్థానం — ఈ దృశ్యం రాముని దివ్యత్వాన్ని సూచిస్తుంది. రాముని మాట అతని దృఢనిశ్చయపు ప్రకటన — ముల్లోకాలలో ఎక్కడా రావణునికి ఆశ్రయం లేదు. ఇక్కడ రాముడు లక్ష్మణుని పరాక్రమాన్ని గుర్తుచేస్తాడు — ‘జనస్థానంలో పద్నాలుగు వేలు’ అని; వాస్తవానికి అరణ్యకాండలో రాముడే వారిని చంపాడు, కాబట్టి ‘ఏతేన’ (ఇతనిచేత) అనే పదాన్ని కొందరు రామునిచేతనే అని వివరిస్తారు; హిందీ వ్యాఖ్యానం మాత్రం ‘ఈ రఘువంశ రాజకుమారునిచేత’ అని లక్ష్మణపరంగా వివరిస్తుంది. హనుమంతుని పట్ల రావణుని పూర్వవైరం — లంకాదహనం, అక్షవధ. హనుమంతుని తేజస్సు దెబ్బలతో పెరుగుతుంది — ఇది అతని స్వభావం. 125వ శ్లోకపు పూర్వార్ధం, 132వ శ్లోకం, 133.2, 134.1 ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) విశేషాలు; 126వ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం సమీక్షిత సంస్కరణలో అదనపు అర్ధపంక్తి (6.047.118e). హనుమంతుని ప్రతిపాదన భక్తికి పరమ అభివ్యక్తి — గరుడుడు విష్ణువుకు వాహనమైనట్లు అతడు స్వయంగా వాహనం కావాలనుకుంటాడు. రాముడు రథికుడు కాడు, రావణుడు మాత్రం రథంలో ఉన్నాడు; హనుమంతుని వీపే రాముని రథమై ఇద్దరి మధ్య సమత్వం స్థాపించబడింది. రాముని మాటలో మూడు అంశాలు — మొదట ‘తిష్ఠ తిష్ఠ’ (నిలు, నిలు) అనే సవాలు, తరువాత రావణుని నిరాశ్రయత ప్రకటన, తరువాత లక్ష్మణుని పరాక్రమ స్మరణ, దీనితో రావణుడు తాను హతుడని భావిస్తున్నవాడే తనకు మృత్యువని తెలుసుకుంటాడు. ‘సపుత్రపౌత్రస్య’ (పుత్రపౌత్రులతో సహా) — రావణుని సంపూర్ణ వంశవినాశం సూచించబడింది. రావణుడు రాముని నేరుగా కాక రాముని వాహనమైన హనుమంతుని కొడతాడు — ఇది చూసి రాముని క్రోధం మేల్కొంటుంది; సేవకుని క్లేశమే స్వామి క్రోధానికి కారణం. ‘స్వభావతేజోయుక్తస్య భూయస్తేజోఽభ్యవర్ధత’ (స్వభావ తేజస్సు గలవాని తేజస్సు మరింత పెరిగింది) — ఇది హనుమంతుని విశేషం; దెబ్బలతో అతని బలం క్షీణించదు, ఇంధనంతో అగ్నిలా పెరుగుతుంది.

రాముడు రావణుని రథాన్ని సమీపించి, చక్రాలతో, గుర్రాలతో, ధ్వజంతో, ఛత్రంతో, మహాపతాకంతో, సారథితో, అశని-శూల-ఖడ్గాలతో సహా ఆ రథాన్ని వాడి బాణాగ్రాలతో ముక్కలు చేశాడు. తరువాత భగవంతుడైన ఇంద్రుడు వజ్రంతో మేరువును కొట్టినట్లు, అతడు వజ్రం వంటి, పిడుగు వంటి బాణంతో ఇంద్రశత్రువైన రావణుని విశాలమైన, చక్కగా ఏర్పడిన వక్షస్థలం మీద వేగంగా కొట్టాడు. వజ్రపాతాలకూ పిడుగుపాట్లకూ కూడా క్షోభించని, చలించని ఆ రాజు, ఆ వీరుడు, రామబాణం తగిలి మిక్కిలి బాధపడి తడబడ్డాడు, ధనుస్సును విడిచాడు. వివశుడైన అతనిని చూసి మహాత్ముడైన రాముడు మండే అర్ధచంద్ర బాణాన్ని తీసుకొని, దానితో రాక్షసాధిపతి సూర్యవర్ణ కిరీటాన్ని హఠాత్తుగా ఖండించాడు. విషం లేని విషసర్పం వలె, జ్వాలలు ఆరిపోయి ప్రకాశం లేని సూర్యుని వలె, శోభ కోల్పోయి కిరీటశిఖరం తెగిన ఆ రాక్షసేంద్రునితో రాముడు యుద్ధంలో ఇలా అన్నాడు — ‘నీవు గొప్ప, అతి భయంకరమైన కార్యం చేశావు, నా ప్రముఖ వీరులను కూడా చంపావు; అయినా నీవు అలసిపోయావని నిశ్చయించి బాణాలతో నిన్ను మృత్యువశం చేయను. రాత్రించరరాజా, నీవు రణంలో పీడించబడ్డావని నాకు తెలుసు; వెళ్ళు, లంకలో ప్రవేశించి సేదతీరి, రథం ఎక్కి, ధనుస్సు ధరించి మళ్ళీ బయలుదేరి రా; అప్పుడు రథంలో నిలిచి నా బలాన్ని చూస్తావు.’ ఇలా అనబడి, దర్పమూ హర్షమూ నశించి, ధనుస్సు తెగి, గుర్రాలూ సారథీ హతులై, బాణాలతో పీడించబడి, మహాకిరీటం భగ్నమైన ఆ రాజు హఠాత్తుగా లంకలో ప్రవేశించాడు. మహాబలుడు, దానవదేవశత్రువు అయిన ఆ రజనీచరేంద్రుడు లంకలో ప్రవేశించగా, రాముడు లక్ష్మణునితో కలిసి మహాయుద్ధాగ్రంలో వానరులను శల్యాలు లేనివారిగా చేశాడు. దేవేంద్రశత్రువైన అతడు భగ్నుడవగా దేవతలు, అసురులు, భూతగణాలు, సముద్రాలతో కూడిన దిక్కులు, ఋషులతో మహాసర్పాలతో కూడినవారు, భూచరాలు, జలచరాలు అన్నీ సంతోషించాయి. ఇక్కడ రాముని ధర్మయుద్ధానికి పరమాదర్శం — అలసిపోయిన, ఆయుధం లేని, రథం లేని శత్రువును అతడు చంపడు, మళ్ళీ సిద్ధమై రావడానికి అనుమతిస్తాడు. ఈ దయ దౌర్బల్యం కాదు, ఆత్మవిశ్వాసం — సిద్ధమైన రావణుని కూడా తాను జయిస్తానని అతనికి తెలుసు. కిరీటం ఖండించడం రాజుకు అవమానపు పరాకాష్ఠ; ‘నిర్విషాశీవిష’ (విషం లేని విషసర్పం), ‘శాంతార్చిః సూర్యః’ (జ్వాలలు ఆరిన సూర్యుడు) అనే ఉపమలతో రావణుని తేజస్సు, దర్పం నశించడం చిత్రించబడింది. చివరకు రాముడు మొదట తన సైనికులకు చికిత్స చేస్తాడు — వానరులను శల్యాలు లేనివారిగా చేస్తాడు; అతని కరుణ అంతటా ఉంది. శ్లోకాలన్నీ ఉపజాతివృత్తంలో ఉన్నాయి; 143వ శ్లోకం (‘ప్రయాహి జానామి…’) సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు. సమస్త ప్రాణుల హర్షం సర్గను మంగళంతో ముగిస్తుంది. ‘యో వజ్రపాతాశనిసంనిపాతాన్న చుక్షుభే’ (వజ్రపాతాలకూ పిడుగుపాట్లకూ క్షోభించనివాడు) అనే శ్లోకం రావణుని పూర్వగౌరవాన్ని గుర్తుచేస్తుంది, దీనితో ఇప్పటి అతని పరాభవం మరింత తీవ్రంగా అనిపిస్తుంది. రాముని బాణం ఇంద్రుని వజ్రం కంటె అధికమైనది — వజ్రంతో సాధ్యం కానిది రామబాణంతో సాధ్యమైంది. రావణుని పరాభవం సంపూర్ణమైనది — రథం, గుర్రాలు, సారథి, ధ్వజం, ఛత్రం, ధనుస్సు, కిరీటం అన్నీ నశించాయి; కేవలం ప్రాణాలు మిగిలాయి, అవి కూడా రాముని దయవల్ల. రావణుని లంకాప్రవేశం ‘సహసా’ (హఠాత్తుగా) — సిగ్గుతో భయంతో అతడు త్వరగా వెళ్తాడు. దేవతలూ అసురులూ కూడా సంతోషించారని చెప్పబడింది — రావణుడు ఇద్దరికీ శత్రువు, కాబట్టి అతని పరాభవం అందరి హర్షానికి కారణం. ఈ పరాభవమే తరువాతి కుంభకర్ణ ప్రబోధనానికి కారణమవుతుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः॥ ५९॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి