సర్గ
నీలుడు ప్రహస్తుని వధించడం
రాముని ప్రశ్న, విభీషణుడు ప్రహస్తుని పరిచయం చేయడం, ఘోరయుద్ధం, మంత్రుల వధ, రణనది, నీల-ప్రహస్తుల ద్వంద్వయుద్ధం, ప్రహస్తుని వధ, రాక్షసుల శోకం
యుద్ధానికి సన్నద్ధుడై బయలుదేరుతున్న ప్రహస్తుని చూసి శత్రుదమనుడైన రాముడు చిరునవ్వుతో విభీషణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘మహాసైన్యంతో చుట్టుముట్టబడి మహావేగంతో వస్తున్న ఈ మహాకాయుడు ఎవరు? ఇతని రూపం, బలం, పౌరుషం ఎలాంటివి? ఓ మహాబాహూ, ఈ వీర్యవంతుడైన నిశాచరుని గురించి నాకు చెప్పు.’ రాఘవుని మాట విని విభీషణుడు ఇలా బదులిచ్చాడు — ‘ఇతడు రావణుని సేనాపతి, ప్రహస్తుడనే రాక్షసుడు. లంకలో రాక్షసేంద్రుని సైన్యంలో మూడవ భాగంతో కూడి ఉన్నవాడు, వీర్యవంతుడు, అస్త్రవేత్త, శూరుడు, సుప్రసిద్ధ పరాక్రమం గలవాడు.’ రాముని చిరునవ్వు అతని నిర్భయత్వాన్ని చూపుతుంది — మహాశత్రువు వస్తున్నా అతడు శాంతంగా ఉన్నాడు. లంకలోని వీరులందరూ విభీషణునికి తెలుసు కాబట్టి రాముడు అతనినే అడుగుతాడు; యుద్ధంలో విభీషణుని ఈ ఉపయోగం మళ్ళీ మళ్ళీ కనిపిస్తుంది. ‘త్రిభాగబలసంవృతః’ — లంక మొత్తం సైన్యంలో మూడవ భాగం ప్రహస్తునితో బయలుదేరిందని హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా వివరిస్తుంది. ఈ సర్గలోని మొదటి నాలుగు శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; అక్కడ సర్గ ‘తతః ప్రహస్తం నిర్యాంతం భీమం భీమపరాక్రమమ్’ అనే ఐదవ శ్లోకంతో ఆరంభమవుతుంది. నాలుగవ శ్లోకం షట్పాది, విభీషణుని పరిచయవాక్యాన్ని పూర్తిగా ఒకే శ్లోకంలో ముగిస్తుంది. ఈ సంవాదం తరువాతి సర్గలో రావణుడు వచ్చినప్పుడు మళ్ళీ విస్తారంగా కనిపిస్తుంది, అక్కడ విభీషణుడు రాక్షసవీరులందరినీ ఒక్కొక్కరిగా పరిచయం చేస్తాడు.
అప్పుడు భయంకరుడు, భయంకర పరాక్రమం గలవాడు, గర్జిస్తున్నవాడు, మహాకాయుడు, రాక్షసులచే చుట్టుముట్టబడి బయలుదేరుతున్నవాడు అయిన ప్రహస్తుని బలవంతులైన వానరుల మహాసేన చూసింది. ఆ వానరుల ఘోష పుట్టింది, వారు ప్రహస్తుని మీదికి గర్జించారు. విజయం కోరుతూ వానరుల మీదికి పరుగెత్తుతున్న రాక్షసుల చేతులలో ఖడ్గాలు, శక్తులు, ఋష్టులు, శూలాలు, బాణాలు, ముసలాలు, గదలు, పరిఘలు, ప్రాసాలు, రకరకాల గండ్రగొడ్డళ్ళు, విచిత్రమైన ధనుస్సులు పట్టబడి ప్రకాశించాయి. యుద్ధం కోరుకునే వానరులు కూడా పూచిన చెట్లను, కొండలను, విశాలమైన పొడవైన శిలలను పట్టుకున్నారు. వారు ఒకరినొకరు ఢీకొనడంతో అతి గొప్ప సంగ్రామం జరిగింది — కొందరు రాళ్ళ వాన, మరికొందరు బాణాల వాన కురిపించారు. ఇక్కడ ఆయుధాల రెండు రకాల జాబితా ఇవ్వబడింది — రాక్షసులవి తయారుచేసిన ఇనుప శస్త్రాలు, వానరులవి ప్రకృతి ఇచ్చిన చెట్లూ శిలలూ. రెండింటి కురిపించడమూ ఉపమించబడింది — రాళ్ళ వానా బాణాల వానా మేఘాల్లా కురుస్తాయి. ‘పుష్పితాన్’ (పూచిన) అనే పదం ఆసక్తికరమైనది — యుద్ధంలో కూడా కవి వనసౌందర్యాన్ని మరువడు; పూచిన చెట్లతోనే వానరులు కొడతారు. సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘అతిసంజాతరోషాణామ్’ అనే పాఠం ఉండగా ఇక్కడ ‘అభిసంజాతఘోషాణామ్’ అని ఉంది — ఇక్కడ వానరుల క్రోధానికి బదులు ఘోష చెప్పబడింది. సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘పుష్పితాన్ వానరర్షభాః’ అని ఉండగా ఇక్కడ ‘పుష్పితాంస్తు గిరీంస్తథా’ అని ఉంది. వానరులు ప్రహస్తుని పేరునూ ప్రభావాన్నీ లెక్కచేయకుండా అతని ఎదుట గర్జిస్తారు — పూర్వ సర్గలలో ధూమ్రాక్షుడు, వజ్రదంష్ట్రుడు, అకంపనుడు వధించబడటంతో వారి ఉత్సాహం పెరిగింది. యుద్ధారంభం సమానంగా ఉంది — రెండు పక్షాలూ సమానమైన ఉత్సాహంతో ఒకరినొకరు కొట్టుకుంటాయి. శస్త్రాలకు ‘అరాజంత’ (ప్రకాశించాయి) అనే క్రియ అవి సూర్యకాంతిలో మెరుస్తున్నాయని సూచిస్తుంది — యుద్ధారంభంలో సేనా వైభవాన్ని కవి ఉపేక్షించడు, అది త్వరలో నశించేదే అయినా.
యుద్ధంలో అనేకమంది రాక్షసులు అనేకమంది వానరశ్రేష్ఠులను, అనేకమంది వానరులు కూడా అనేకమంది రాక్షసులను చంపారు. కొందరు శూలాలతో నలిగిపోయారు, కొందరు శ్రేష్ఠమైన ఆయుధాలతో, కొందరు పరిఘలతో కొట్టబడ్డారు, కొందరు గండ్రగొడ్డళ్ళతో నరకబడ్డారు. కొందరు ఊపిరి ఆగిపోయి నేలమీద పడ్డారు, కొందరు బాణసంధానంతో కొట్టబడి గుండెలు చీలినవారయ్యారు. కొందరు ఖడ్గాలతో రెండుగా నరకబడి గిలగిలలాడుతూ నేలపై పడ్డారు; శూరులైన రాక్షసులు వానరుల పార్శ్వాలను చీల్చారు. బాగా కోపించిన వానరులు కూడా రాక్షస సమూహాలను అన్నివైపులా చెట్లతో, కొండశిఖరాలతో నేలమీద నలిపివేశారు. వజ్రస్పర్శ వంటి అరచేతులతో, పిడికిళ్ళతో గట్టిగా కొట్టబడిన రాక్షసులు నోళ్ళ నుండి రక్తం కక్కారు, వారి పళ్ళూ కళ్ళూ చితికిపోయాయి. ఆర్తస్వరాలతో అరిచే, సింహనాదాలు చేసే వానరుల, రాక్షసుల తుములమైన శబ్దం పుట్టింది. కోపించిన వానరులూ రాక్షసులూ వీరమార్గాన్ని అనుసరిస్తూ, నోళ్ళు తెరిచి, క్రూరులై, భయం లేనివారిలా కార్యాలు చేశారు. ఇక్కడ ‘అనేకులు… అనేకులను… అనేకులు… అనేకులను’ అనే పునరుక్తితో యుద్ధపు సమతుల్యతా వ్యాపకత్వమూ చూపబడ్డాయి — ఏ ఒక్క పక్షమూ గెలవడం లేదు. మరణ విధానాలు రకరకాలుగా వరుసగా చెప్పబడ్డాయి — శూలంతో, పరిఘతో, గండ్రగొడ్డలితో, బాణంతో, ఖడ్గంతో, చెట్టుతో, శిలతో, పిడికిలితో. దీనితో కవి యుద్ధపు భీషణత్వాన్ని కళ్ళకు కట్టినట్లు చేస్తాడు. ‘వీరమార్గమనువ్రతాః’ (వీరమార్గాన్ని అనుసరించినవారు) — పారిపోకుండా మరణించడమే వీరుల మార్గం; రెండు పక్షాలూ దానినే అనుసరిస్తాయి. శబ్దం కూడా రెండు రకాలు — ఆర్తస్వరం గాయపడినవారిది, సింహనాదం విజేతలది. వానరుల పిడికిలిపోట్లు ‘వజ్రస్పర్శతలైః’ (వజ్రస్పర్శ వంటి అరచేతులతో) అనే విశేషణంతో గౌరవించబడ్డాయి — వారి చేతులే ఆయుధాలు. సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘ఇషుసంతానసందితాః’ అనే పాఠం ఉండగా ఇక్కడ ‘ఇషుసంధానసాధితాః’ అని ఉంది; అక్కడ ‘ధరణీతలే’, ఇక్కడ ‘జగతీతలే’ అని ఉంది. ఈ విధంగా యుద్ధపు మొదటి భాగం అనిర్ణీతంగానే ఉంది. రెండు పక్షాల నష్టమూ సమానమేనని కవి నిష్పక్షపాతంగా వర్ణిస్తాడు; రాక్షసులు కూడా వీరులే, కేవలం పిరికివారు కారు. కానీ వానరుల పక్షంలో రాముని ధర్మం ఉంది, కాబట్టి చివరకు వారి విజయం నిశ్చితం.
నరాంతకుడు, కుంభహనువు, మహానాదుడు, సమున్నతుడు అనే ఈ ప్రహస్తుని మంత్రులందరూ వనవాసులైన వానరులను చంపారు. వారు వేగంగా మీదపడుతూ వానరులను చంపుతుండగా ద్వివిదుడు ఒక కొండశిఖరంతో నరాంతకుని ఒక్కనిని చంపాడు. దుర్ముఖుడనే వానరుడు మళ్ళీ లేచి విశాలమైన చెట్టును పట్టుకొని, చురుకైన చేతులు గల రాక్షసుడు సమున్నతుని మట్టుపెట్టాడు. తేజస్వి అయిన జాంబవంతుడు మిక్కిలి కోపించి పెద్ద శిలను పట్టుకొని మహానాదుని వక్షస్థలం మీద పడవేశాడు. అప్పుడు వీర్యవంతుడైన కుంభహనువు అక్కడ తారుని ఎదుర్కొని, అతడు పెద్ద చెట్టుతో కొట్టగా వెంటనే ప్రాణాలు విడిచాడు. ఆ కార్యాన్ని సహించలేక రథం ఎక్కిన ప్రహస్తుడు చేత ధనుస్సుతో వనవాసులైన వానరులను ఘోరంగా సంహరించాడు. అప్పుడు రెండు సేనలలో సుడిగుండం వంటిది ఏర్పడింది, క్షోభించిన అపారమైన సముద్రం వంటి ఘోష పుట్టింది. రణదుర్మదుడైన రాక్షసుడు ప్రహస్తుడు మిక్కిలి కోపించి మహాయుద్ధంలో పెద్ద బాణసమూహంతో వానరులను పీడించాడు. నలుగురు మంత్రులు నలుగురు వానరవీరులచే చంపబడ్డారు — ప్రతి రాక్షసునికీ వేరే ప్రతియోధుడు, దీనితో వానరసేనలోని వీరుల సామర్థ్యం చూపబడింది. ద్వివిదుడు కొండశిఖరంతో, దుర్ముఖుడు చెట్టుతో, జాంబవంతుడు శిలతో, తారుడు వృక్షంతో — ఆయుధాలు కూడా వేర్వేరు. ఇక్కడ మంత్రుల వధే ప్రహస్తుని క్రోధానికి కారణం; తన సహాయకుల నాశనాన్ని చూసి అతడు స్వయంగా యుద్ధంలో ప్రవేశిస్తాడు. ‘ఆవర్త ఇవ’ (సుడిగుండంలా) అనే ఉపమ సేనల భ్రమణాన్నీ కలగలుపునూ చూపుతుంది — నీటిలో సుడిగుండం అన్నిటినీ తనలోకి లాక్కున్నట్లు. సమీక్షిత సంస్కరణలో కుంభహనువు వధ ‘వృక్షేణాభిహతో మూర్ధ్ని ప్రాణాంస్తత్యాజ రాక్షసః’ (తలమీద చెట్టుతో కొట్టబడి రాక్షసుడు ప్రాణాలు విడిచాడు) అని ఉంది, ఇక్కడ ‘వృక్షేణ మహతా సద్యః ప్రాణాన్సంత్యాజయద్రణే’ అనే భిన్నమైన పాఠం ఉంది. అలాగే అక్కడ ‘మహతా హి శరౌఘేణ ప్రహస్తో యుద్ధకోవిదః’ అని ఉండగా ఇక్కడ ‘రాక్షసో రణదుర్మదః’ అని ఉంది. ప్రహస్తుడు రథం నుండి బాణాలు కురిపించడం రథికుని ప్రయోజనాన్ని చూపుతుంది — వానరులు కాలిబంట్లు, అతడు దూరం నుండి కొడతాడు. మంత్రుల వధ ఒక్కొక్క శ్లోకంలో వరుసగా చెప్పబడింది, దానివల్ల ప్రతి వానరవీరుని పరాక్రమం విడిగా స్మరించబడుతుంది. దుర్ముఖుని విషయంలో ‘పునరుత్థాయ’ (మళ్ళీ లేచి) అనే పదం అతడు ఇంతకుముందు పడిపోయాడని సూచిస్తుంది, అయినా మళ్ళీ లేచి శత్రువును చంపాడు — వానరుల ధైర్యానికి ఉదాహరణ.
వానరుల, రాక్షసుల భయంకరమైన శరీరాలతో భూమి నిండిపోయి, పర్వతాలతో కప్పబడినట్లయింది. రక్తప్రవాహంతో కప్పబడిన ఆ భూమి మాధవమాసంలో — వైశాఖంలో — పూచిన మోదుగ చెట్లతో కప్పబడినట్లు ప్రకాశించింది. తరువాత కవి యుద్ధభూమిని నదిరూపంలో వర్ణిస్తాడు — హతులైన వీరుల రాశులు దాని గట్లు, విరిగిన ఆయుధాలు గట్లపై మహావృక్షాలు, రక్తప్రవాహాలు దాని మహాజలం, అది యమసముద్రం వైపు ప్రవహిస్తుంది. కాలేయాలూ ప్లీహాలూ దాని లోతైన బురద, చెల్లాచెదురైన పేగులు నాచు, చీలిన శరీరాలూ తలలూ చేపలు, అవయవాలూ వెంట్రుకలూ పచ్చిక, గడ్డి వంటివి. గద్దలు హంసల వలె, కంకపక్షులు సారసాల వలె దానిని సేవిస్తాయి; మేదస్సు దాని నురుగు, ఆర్తుల మూలుగులు దాని ఘోష. పిరికివారికి దాటరాని యుద్ధభూమిమయమైన ఆ నదిని, మేఘాలు తొలగిన శరత్కాలంలో హంసలూ సారసాలూ సేవించే నదిలాంటి దానిని, రాక్షసులూ వానరముఖ్యులూ దాటారు — గజయూథపతులు పద్మపరాగంతో కలుషితమైన కొలనును దాటినట్లు. ఈ రూపకం రామాయణంలోని ప్రసిద్ధ వర్ణనలలో ఒకటి — భీషణమైన దృశ్యం సుందరమైన నది ఉపమానాలతో వర్ణించబడింది, దానివల్ల బీభత్సరసం అద్భుతరసంతో కలిసింది. వసంతంలో పూచిన మోదుగల ఉపమ ఎరుపు రంగును స్పష్టం చేస్తుంది. ‘కాపురుషదుస్తారాం’ (పిరికివారికి దాటరానిది) — పిరికివారు దీనిని దాటలేరు, వీరులు మాత్రం ఏనుగులు కొలనును దాటినట్లు అవలీలగా దాటుతారు. నదిలోని ప్రతి అవయవమూ — గట్లు, చెట్లు, నీరు, బురద, నాచు, చేపలు, గడ్డి, పక్షులు, నురుగు, ధ్వని — యుద్ధంలోని ఏదో ఒక వస్తువవుతుంది; ఈ విధంగా రూపకం సంపూర్ణమైనది. ‘యమసాగరగామినీ’ (యమసముద్రం వైపు ప్రవహించేది) — నది సముద్రం వైపు సాగినట్లే ఈ రక్తనది మృతుల ప్రాణాలను మోసుకుంటూ యమలోకం వైపు సాగుతుంది. సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘గృధ్రహంసగణాకీర్ణామ్’ అని ఉండగా ఇక్కడ ‘గృధ్రహంసవరాకీర్ణామ్’ అని ఉంది. ముప్పై రెండవ, ముప్పై మూడవ శ్లోకాలు ఒకే వాక్యం — ‘తాం నదీం … తేరుః’ (ఆ నదిని … దాటారు). ఈ వర్ణనలో కవి యుద్ధపు భీషణత్వాన్ని సౌందర్యంతో కప్పుతాడు, కానీ దాచిపెట్టడు — పాఠకుడు భయమూ విస్మయమూ రెండింటినీ ఏకకాలంలో అనుభవిస్తాడు. వీరులకు యుద్ధం నదిని దాటడం వంటి సాధారణ కార్యమని కూడా సూచించబడుతుంది.
అప్పుడు రథంలో నిలిచి బాణసమూహాలను విడుస్తూ వానరులను చెల్లాచెదురు చేస్తున్న ప్రహస్తుని నీలుడు వేగంగా చూశాడు. గాలి ఆకాశంలో పెద్ద మేఘసమూహాన్ని బలంగా చెదరగొట్టినట్లు నీలుడు రాక్షససేనను చెదరగొట్టాడు. యుద్ధంలో తన మీదికి దూసుకువస్తున్న అతనిని చూసి సేనాపతి ప్రహస్తుడు సూర్యవర్ణమైన రథంతో నీలుని మీదికే దూసుకువెళ్ళాడు. ధనుర్ధారులలో శ్రేష్ఠుడైన అతడు మహాయుద్ధంలో ధనుస్సును సారించి నీలుని మీద బాణాలు విడిచాడు. ఆ బాణాలు నీలుని చేరి అతనిని చీల్చి, కోపించిన సర్పాల వలె మహావేగంతో భూమిలోకి దూసుకుపోయాయి. అగ్నివంటి వాడి బాణాలతో కొట్టబడిన మహాకపి నీలుడు మీదికి వస్తున్న అతి దుర్ధర్షుడైన ప్రహస్తుని ఒక చెట్టును పెకలించి కొట్టాడు. అతనిచేత కొట్టబడి కోపించిన రాక్షసశ్రేష్ఠుడు గర్జిస్తూ వానర సేనాపతి మీద బాణవర్షాలు కురిపించాడు. దురాత్ముడైన రాక్షసుని ఆ బాణసమూహాలను నివారించలేక నీలుడు కళ్ళు మూసుకొని వాటిని తన మీద స్వీకరించాడు — ఆబోతు హఠాత్తుగా వచ్చిన శరత్కాలపు వానను సహించినట్లు. ఈ విధంగానే ప్రహస్తుని దుస్సహమైన బాణవర్షాలను నీలుడు కళ్ళు మూసుకొని ఒక్కసారిగా సహించాడు. బాణవర్షంతో కోపించిన మహాబలుడు నీలుడు పెద్ద సాలవృక్షంతో ప్రహస్తుని గుర్రాలను చంపాడు. తరువాత క్రోధంతో నిండిన మనస్సుతో నీలుడు ఆ దురాత్ముని ధనుస్సును వేగంగా విరిచాడు, మళ్ళీ మళ్ళీ గర్జించాడు. అతనిచేత ధనుస్సు లేనివానిగా చేయబడిన సేనాపతి ప్రహస్తుడు ఘోరమైన ముసలాన్ని పట్టుకొని రథం నుండి కిందికి దూకాడు. ఇక్కడ నీలుని యుద్ధనీతి తెలివైనది — అతడు మొదట బాణవర్షాన్ని సహిస్తాడు, తరువాత గుర్రాలను చంపి రథాన్ని నిశ్చలం చేస్తాడు, తరువాత ధనుస్సును విరిచి ప్రహస్తుని నేలమీద పోరాడేలా బలవంతపెడతాడు; ఈ విధంగా శత్రువు ప్రయోజనాలన్నీ వరుసగా నశిస్తాయి. ఆబోతు ఉపమ సుందరమైనది — శరత్కాలపు వానలో ఎద్దు కళ్ళు మూసుకొని నిశ్చలంగా నిలిచినట్లు నీలుడు బాణవర్షంలో నిలిచాడు. నీలుడు అగ్నిపుత్రుడని ప్రసిద్ధి, అందుకే అతని సహనశక్తి అద్భుతమైనది. 35–38 శ్లోకాలు (గాలి ఉపమ, ప్రహస్తుడు రథంతో దాడిచేయడం, బాణాలు విడవడం), 44వ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; 41వ శ్లోకం షట్పాది, దాని మొదటి అర్ధభాగం ‘తస్య బాణగణానేవ…’ ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో మాత్రమే ఉంది. ‘నిమీలితాక్షః’ (కళ్ళు మూసుకున్నవాడు) అనే పదం రెండుసార్లు వస్తుంది — సహనపు తీవ్రతను చూపడానికి. రథం నుండి కిందికి దూకడం ప్రహస్తుని నిస్సహాయతను సూచిస్తుంది — ఇప్పుడు ఇద్దరూ కాలిబంట్లుగా సమానులు. ప్రహస్తుని పక్షంలో కూడా గుణాలు చెప్పబడ్డాయి — అతడు ధనుర్ధారులలో శ్రేష్ఠుడు, అతని రథం సూర్యవర్ణమైనది, అతని బాణాలు అగ్నివంటివి, సర్పాల వంటివి. ఈ విధంగా శత్రువు గొప్పతనాన్ని అంగీకరించే కవి నీలుని విజయాన్ని గౌరవిస్తాడు. నీలుని మొదటి దెబ్బ చెట్టుతో ప్రహస్తుని శరీరం మీద, రెండవది సాలవృక్షంతో గుర్రాల మీద, మూడవది ధనుస్సు మీద — ప్రతి దెబ్బా శత్రువు సాధనాలలో ఒకదానిని నాశనం చేస్తుంది. ‘పునః పునః ననాద’ (మళ్ళీ మళ్ళీ గర్జించాడు) అనేది నీలుని ఉత్సాహాన్ని చూపుతుంది — ధనుస్సు విరిగినప్పుడు అతడు జయఘోష చేస్తాడు. నీలుడు బాణాలను ‘ప్రత్యగృహ్ణాత్’ — తన శరీరంతో స్వీకరించాడు — అనేది అతని సాహసానికి పరాకాష్ఠ; అతడు బాణాలను నివారించడానికి ప్రయత్నించడు, కేవలం సహిస్తాడు, అవకాశం కోసం ఎదురుచూస్తాడు. ఈ ధైర్యంతో కూడిన నిరీక్షణే అతని విజయానికి మూలం; యుద్ధంలో బలం కంటే ధైర్యమే ఎక్కువ ఫలిస్తుందనేది ఇక్కడి ఉపదేశం.
బద్ధవైరులైన, వేగవంతులైన ఆ ఇద్దరు సేనాముఖ్యులు రక్తంతో తడిసిన అవయవాలతో మదించిన రెండు ఏనుగుల వలె నిలిచారు. అతి వాడి కోరలతో ఒకరినొకరు చీరుకుంటూ వారు సింహం-పెద్దపులి వలె ఉన్నారు, సింహం-పెద్దపులి వలె చేష్టించారు. పరాక్రమంతో విజయాలు సాధించినవారు, యుద్ధాలలో వెనుదిరగని ఆ వీరులిద్దరూ వృత్రుడు-ఇంద్రుని వలె యశస్సు పొందగోరారు. అప్పుడు సర్వప్రయత్నంతో ప్రహస్తుడు ముసలంతో నీలుని నుదుట కొట్టాడు, దానితో రక్తం స్రవించింది. అప్పుడు రక్తంతో తడిసిన అవయవాలు గల మహాకపి కోపించి పెద్ద చెట్టును పట్టుకొని ప్రహస్తుని వక్షస్థలం మీదికి విసిరాడు. ఆ దెబ్బను లెక్కచేయకుండా అతడు పెద్ద ముసలాన్ని పట్టుకొని బలవంతుడైన వానరుడు నీలుని మీదికి బలంగా దూసుకువెళ్ళాడు. ఉగ్రవేగంతో, ఆవేశంతో మీదికి వస్తున్న అతనిని చూసి మహావేగుడైన మహాకపి ఒక మహాశిలను పట్టుకున్నాడు. యుద్ధంలో ముసలంతో పోరాడే, యుద్ధకాముకుడైన ప్రహస్తుని తలమీద నీలుడు వేగంగా శిలను పడవేశాడు. కపిముఖ్యుడైన నీలుడు విసిరిన ఆ ఘోరమైన మహాశిల ప్రహస్తుని తలను అనేక ముక్కలుగా చీల్చింది. ప్రాణం పోయి, శోభ పోయి, బలం పోయి, ఇంద్రియాలు పోయి అతడు వేరు తెగిన చెట్టులా హఠాత్తుగా నేలమీద పడ్డాడు. చీలిన తల గల అతని తలనుండీ శరీరం నుండీ కొండనుండి జలపాతంలా విస్తారంగా రక్తం స్రవించింది. ఇక్కడ ఉపమానాలు క్రమంగా తీవ్రమవుతాయి — మదించిన ఏనుగులు, సింహం-పెద్దపులి, వృత్రుడు-ఇంద్రుడు; యుద్ధం పశుస్థాయి నుండి దైవస్థాయికి ఎత్తబడుతుంది. ఇంద్రుడు వృత్రుని చంపాడు కాబట్టి వృత్ర-ఇంద్రుల ఉపమ నీలుని విజయాన్ని సూచిస్తుంది. ‘గతాసుః గతశ్రీకః గతసత్త్వః గతేంద్రియః’ అనే నాలుగు ‘గత’ పదాలతో మరణపు సంపూర్ణత వర్ణించబడింది — ప్రాణాలూ, శోభా, బలమూ, ఇంద్రియాలూ అన్నీ పోయాయి. ముసలానికి ప్రతీకారం శిలతో — చివరి దెబ్బ తలమీద, అకంపనుని విషయంలో లాగానే. సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘సా తేన కపిముఖ్యేన’ అని ఉండగా ఇక్కడ ‘నీలేన కపిముఖ్యేన’ అని పేరు చెప్పబడింది; అక్కడ ‘క్షతజదిగ్ధాంగౌ’, ఇక్కడ ‘క్షతజసిక్తాంగౌ’; అక్కడ ‘పరమాయస్తస్తస్య సుస్రావ’, ఇక్కడ ‘పరమాయత్తస్తతః సుస్రావ’. నీలుని నుదుటి నుండి రక్తస్రావం, ప్రహస్తుని తల నుండీ శరీరం నుండీ రక్తప్రవాహం — ఇద్దరికీ తలమీదే దెబ్బ, కానీ ఒకడు బ్రతుకుతాడు, మరొకడు మరణిస్తాడు. జలపాతపు ఉపమ ప్రహస్తుని పర్వతాకార శరీరాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. ఇక్కడ యుద్ధం చివరి క్షణంలో అతివేగంగా నిర్ణయమవుతుంది — ప్రహస్తుడు ముసలంతో పరుగెత్తుతాడు, నీలుడు శిలను పట్టుకుంటాడు, ఒక్క దెబ్బతోనే అంతా ముగుస్తుంది. ‘పరమాయత్తః’ అనే పదం ప్రహస్తుని సంపూర్ణ ప్రయత్నాన్ని చూపుతుంది — అతడు సర్వశక్తితో కొడతాడు, కానీ నీలుడు సహిస్తాడు. ‘తమచింత్యప్రహారం’ (ఆ దెబ్బను లెక్కచేయకుండా) అనేదానితో ప్రహస్తుని ధైర్యం కూడా సూచించబడింది — చెట్టు దెబ్బను అతడు లెక్కచేయడు. ఈ విధంగా ఇద్దరు వీరుల సహనశక్తీ సమానమే, భేదం కేవలం భాగ్యంలోనూ ధర్మంలోనూ. నుదుటి నుండి రక్తం కారుతున్నా నీలుడు వెనుదిరగడు; రక్తంతో తడిసిన అవయవాలతో అతడు మరింత కోపించి కొడతాడు — పూర్వ సర్గలో బాణాలతో గాయపడిన హనుమంతుని వలె. వేరు తెగిన చెట్టు ఉపమ కూడా సార్థకమైనది — వేరు తెగిన చెట్టు హఠాత్తుగా కూలినట్లు రావణుని సేనకు మూలాధారమైన ప్రహస్తుడు కూలిపోయాడు.
నీలుడు ప్రహస్తుని చంపగా, ఎవరూ కదిలించలేని ఆ మహాబలమైన సైన్యం సంతోషం కోల్పోయిన రాక్షసులతో లంకకు తిరిగివెళ్ళింది. సేనాపతి హతుడవడంతో వారు నిలవలేకపోయారు — తెగిన ఆనకట్టను చేరిన నీరు నిలవనట్లు. ఆ సేనాముఖ్యుడు హతుడవడంతో ఉత్సాహం కోల్పోయిన ఆ రాక్షసులు రాక్షసపతి రావణుని ఇంటికి వెళ్ళి చింతతో మూగబోయారు; తీవ్రమైన శోకసముద్రంలో మునిగిన వారు స్పృహ కోల్పోయినట్లయ్యారు. అప్పుడు తన సత్కార్యానికి ప్రశంసలు పొందుతూ విజయుడైన మహాబలుడు యూథపతి నీలుడు లక్ష్మణునితో కూడిన రాముని చేరి సంతోషంతో వెలిగిపోయాడు. ఆనకట్ట ఉపమ సుందరమైనది — ఆనకట్ట నీటిని నిలిపినట్లు, ఆనకట్ట తెగితే నీరు ప్రవహించినట్లు, సేనాపతే సేనను నిలుపుతాడు; అతడు హతుడైతే సేన చెదిరిపోతుంది. ‘ధ్యానమూకత్వమ్’ (చింతతో మూగబోవడం) అనే పదం రాక్షసుల మనఃస్థితిని చక్కగా వర్ణిస్తుంది — వారు చింతతో మూగవారయ్యారు, మాట్లాడలేకపోతున్నారు. అరవయ్యవ శ్లోకం ఒకే అర్ధభాగంతో రచించబడి, పూర్వశ్లోకపు వాక్యాన్ని పూర్తిచేస్తుంది. చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో ఉండి నీలుని గౌరవంతో సర్గను ముగిస్తుంది. ప్రహస్తుడు రావణుని ప్రధాన సేనాపతి; అతని వధతో రావణుని సేనకు స్తంభమే విరిగిపోయింది — అందుకే తరువాతి సర్గలో రావణుడు స్వయంగా యుద్ధానికి బయలుదేరుతాడు. రామలక్ష్మణులతో నీలుని సమాగమమే అతనికి పురస్కారం — ప్రభువుల ప్రశంసే సేవకునికి పరమఫలం. ఈ విధంగా సర్గ ఆరంభంలో రాముని ప్రశ్నతో, చివర రామునితో నీలుని సమాగమంతో వలయాకారంగా ముగుస్తుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डेऽष्टपञ्चाशः सर्गः॥ ५८॥