సర్గ
ప్రహస్తుని రణప్రయాణం
రావణుడు నగరాన్ని పరిశీలించడం, ప్రహస్తునితో పలికిన మాట, ప్రహస్తుని ప్రత్యుత్తరం, ప్రతిజ్ఞ, సేనాసన్నాహం, రథవర్ణన, దుర్నిమిత్తాలు, వానరసేనతో సంఘర్షణ
అకంపనుని వధను విని రాక్షసేశ్వరుడైన రావణుడు కోపించాడు, కానీ అతని ముఖంలో కొంత దైన్యం కూడా కనిపించింది; అతడు మంత్రుల వైపు చూశాడు. ఒక ముహూర్తకాలం ధ్యానించి, మంత్రులతో కలిసి ఆలోచించి, రాక్షసాధిపతి రావణుడు పూర్వాహ్ణంలో అన్ని గుల్మాలనూ — సేనలు నిలిచిన స్థానాలను — పరిశీలించడానికి లంకానగరమంతా తిరిగాడు. రాక్షసగణాలతో రక్షించబడి, అనేక గుల్మాలతో ఆవరించబడి, పతాకాలతో ధ్వజాలతో మాలలు ధరించినట్లున్న ఆ నగరాన్ని ఆ రాజు చూశాడు. శత్రువులు ముట్టడించిన నగరాన్ని చూసి రాక్షసేశ్వరుడైన రావణుడు తగిన సమయంలో యుద్ధకోవిదుడైన ప్రహస్తునితో తనకు హితమైన మాట పలికాడు. ఇక్కడ రావణుని మనఃస్థితి రెండు విధాలు — క్రోధమూ దైన్యమూ; సేనాపతులు ఒకరి తర్వాత ఒకరు వధించబడుతుండటంతో అతని ఆత్మవిశ్వాసం సడలుతోంది, అయినా అతడు వెనుకకు తగ్గడు. అతడు స్వయంగా నగరమంతా తిరిగి రక్షణ ఏర్పాట్లను చూస్తాడు — ఇది రాజుకు తగిన కార్యం. ‘రుద్ధాం నగరీమ్’ (ముట్టడించబడిన నగరం) అనే పదంతో పరిస్థితి తీవ్రత స్పష్టమవుతుంది — లంక నాలుగు దిక్కులా శత్రువులతో చుట్టుముట్టబడి ఉంది. రెండవ శ్లోకం షట్పాది; దాని మధ్యలోని ‘తతస్తు రావణః పూర్వదివసే రాక్షసాధిపః’ అనే అర్ధభాగం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు. హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘పూర్వదివసే’ అనే పదాన్ని ‘రోజు యొక్క పూర్వభాగంలో’ అని వివరిస్తుంది. రావణుడు మంత్రుల వైపు చూడటం కూడా అర్థవంతమే — అతడు వారి ముఖాలలో ఊరటనో ఉపాయాన్నో వెతుకుతున్నాడు. ప్రహస్తుడు అతని మేనమామ, ప్రధాన సేనాపతి అని ప్రసిద్ధి; అందుకే చివరి నమ్మకం అతని మీదే.
‘ఓ యుద్ధవిశారదా, శత్రువు హఠాత్తుగా వచ్చి సమీపంలో విడిదిచేసి పీడిస్తున్న ఈ నగరానికి యుద్ధం తప్ప మరో విముక్తి నాకు కనిపించడం లేదు. ఇలాంటి భారాన్ని నేనో, కుంభకర్ణుడో, నా సేనాపతివైన నీవో, ఇంద్రజిత్తో, నికుంభుడో మాత్రమే మోయగలరు. కాబట్టి నీవు వెంటనే సైన్యాన్ని తీసుకొని, సమకూర్చుకొని, వనవాసులైన వానరులందరూ ఉన్నచోటికి విజయం కోసం బయలుదేరు. నీవు బయలుదేరగానే చలించిన వానరసేన, గర్జించే రాక్షసవీరుల నాదం విని త్వరగా పారిపోతుంది. వానరులు చపలులు, వినయం లేనివారు, చంచలచిత్తులు; ఏనుగులు సింహనాదాన్ని సహించలేనట్లే వారు నీ నాదాన్ని సహించలేరు. ఆ సేన పారిపోగానే, ఓ ప్రహస్తా, సౌమిత్రితో కూడిన రాముడు ఆధారం లేనివాడై, నిస్సహాయుడై నీ వశమవుతాడు. యుద్ధంలో మరణం సందేహాస్పదం — కావచ్చు, కాకపోవచ్చు — అలాంటి ఆపద శ్రేయస్కరమే; యుద్ధం లేకుండా నిశ్చితమైన మరణం మాత్రం శ్రేయస్కరం కాదు. ప్రతికూలమైనా అనుకూలమైనా నీవు మాకు ఏది హితమని భావిస్తావో అది చెప్పు.’ ఇక్కడ రావణుడు తనను కూడా యోధులలో లెక్కించుకుంటాడు, కానీ మొదట ప్రహస్తుని పంపుతాడు. వానరుల పట్ల అతని అవజ్ఞ మళ్ళీ కనిపిస్తుంది — ‘చపలులు, వినయం లేనివారు’ అని; పూర్వ సర్గలలో వానరుల పరాక్రమాన్ని చూసినా అతడు వారిని తుచ్ఛులుగానే భావిస్తాడు. ‘ఆపత్సంశయితా శ్రేయః’ (సందేహంతో కూడిన ఆపదే మేలు) అనే మాట నీతిశాస్త్ర సూత్రం వంటిది — మరణం నిశ్చితమైనచోట సందేహంతో కూడిన విపత్తైనా మేలు. చివరకు రావణుడు ‘ప్రతిలోమానులోమం వా’ (ప్రతికూలమైనా అనుకూలమైనా) అని ప్రహస్తుని అభిప్రాయం అడుగుతాడు — అప్రియమైనది చెప్పడానికి కూడా అనుమతిస్తాడు; ఇది రాజు వివేకానికి లక్షణం. సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘నిర్యాణాదేవ తే నూనం చపలా హరివాహినీ’ అని పాఠం ఉండగా, ఇక్కడ ‘తూర్ణం చ చలితా’ అని ఉంది. రావణుని పథకం సరళమైనది — సేన భగ్నమైతే ఇద్దరు నాయకులూ నిరాశ్రయులవుతారు.
రావణుడు ఇలా అనగా సేనాపతి ప్రహస్తుడు, అసురేంద్రుడైన బలితో శుక్రాచార్యుడు ఉశనసుడు పలికినట్లు, రాక్షసేంద్రునితో ఇలా అన్నాడు — ‘రాజా, ఇంతకుముందే నేర్పరులైన మంత్రులతో కలిసి మేము ఈ విషయాన్ని చర్చించాము, ఒకరినొకరు పరిశీలించుకుంటూ మా మధ్య వివాదం కూడా జరిగింది. సీతను తిరిగి ఇవ్వడంలోనే శ్రేయస్సు ఉందని నేను నిశ్చయించాను; ఇవ్వకపోతే యుద్ధం తప్పదని కూడా మేము అలాగే గ్రహించాము. అయినా దానాలతో, సన్మానాలతో, రకరకాల సాంత్వనాలతో నీవు ఎప్పటికప్పుడు నన్ను సదా గౌరవించావు; నీకు హితమైనది నేను ఎందుకు చేయను? నా ప్రాణం, పుత్రులు, భార్యలు, ధనం — ఇవేవీ నాకు కాపాడుకోవలసినవి కావు. చూడు, నీ కోసం యుద్ధంలో నా ప్రాణాన్ని ఆహుతి చేయబోతున్నాను.’ ఇలా ప్రభువైన రావణునితో చెప్పి సేనాపతి ప్రహస్తుడు ఎదుట నిలిచిన సేనాధ్యక్షులతో ఇలా అన్నాడు — ‘రాక్షసుల మహాసైన్యాన్ని త్వరగా నా దగ్గరకు తీసుకురండి. ఈనాడు రణభూమిలో నా బాణాల వేగానికి హతులైన వనవాసుల మాంసంతో మాంసాహారులైన పక్షులు తృప్తి చెందుగాక.’ అతని ఆ మాట విని మహాబలులైన సేనాధ్యక్షులు సన్నద్ధులయ్యారు. ప్రహస్తుని మాట నిష్ఠకు ఆదర్శం — అతడు రావణుని నీతిని అంగీకరించడు, సీతను తిరిగి అప్పగించడమే శ్రేయస్కరమని స్పష్టంగా చెబుతాడు; అయినా ప్రభువు చేసిన ఉపకారాన్ని తలచుకొని ప్రాణాలను అర్పిస్తాడు. ఈ మార్గం విభీషణుని మార్గానికి భిన్నమైనది — విభీషణుడు ధర్మాన్ని నిశ్చయించుకొని ప్రభువును విడిచిపెట్టాడు, ప్రహస్తుడు మాత్రం అభిప్రాయభేదం ఉన్నా ప్రభువును విడువడు. ‘జుహూషంతమ్’ (ఆహుతి చేయగోరుతున్న) అనే పదంతో యుద్ధం యజ్ఞంతోనూ, ప్రాణం హవిస్సుతోనూ పోల్చబడ్డాయి — అతడు స్వయంగా యజ్ఞంలో ఆహుతి కావాలనుకుంటున్నాడు. ఉశనసుని ఉపమానం ప్రహస్తుని బుద్ధిమత్తనూ నీతిజ్ఞతనూ సూచిస్తుంది. ‘తస్య తద్వచనం శ్రుత్వా’ అనే అర్ధభాగం సమీక్షిత సంస్కరణలోని ‘ఇత్యుక్తాస్తే ప్రహస్తేన’ అనే దానికి బదులుగా ముద్రించబడింది. ప్రహస్తుని ఆజ్ఞ కూడా అతని ఆత్మవిశ్వాసాన్ని చూపుతుంది — అతడు యుద్ధం చేస్తానని మాత్రమే అనడు, పక్షుల తృప్తిని కూడా ప్రతిజ్ఞ చేస్తాడు. ఈ విధంగా అభిప్రాయభేదం, కృతజ్ఞత, వీరదర్పం అనే మూడు భావాలు ఒకే వక్తలో కనిపిస్తాయి.
సేనాధ్యక్షులు ఆ రాక్షసనగరంలో సైన్యాన్ని సన్నద్ధం చేశారు. ముహూర్తకాలంలోనే ఆ లంక రకరకాల భయంకరమైన ఆయుధాలు ధరించిన, ఏనుగుల వంటి రాక్షసవీరులతో కిక్కిరిసిపోయింది. కొందరు అగ్నిని ఆహుతులతో తృప్తిపరిచారు, కొందరు బ్రాహ్మణులకు నమస్కరించారు; నెయ్యి సువాసనను మోసుకొంటూ సుగంధభరితమైన గాలి వీచింది. అభిమంత్రించిన రకరకాల ఆకారాల మాలలను స్వీకరించి, సంగ్రామానికి సిద్ధమైన రాక్షసులు సంతోషంతో అప్పుడు యుద్ధవేషం ధరించారు. ధనుస్సులు ధరించి కవచాలు తొడిగిన రాక్షసులు వేగంగా దూకి, రాజైన రావణుని చూసి ప్రహస్తుని చుట్టుముట్టారు. తరువాత రాజు అనుమతి తీసుకొని, భయంకరమైన భేరిని మోగించి, సన్నద్ధుడైన ప్రహస్తుడు సిద్ధం చేయబడిన రథాన్ని ఎక్కాడు. ఆ రథం మహావేగం గల గుర్రాలతో కూడి, సారథిచేత చక్కగా నియంత్రించబడి, మహామేఘంలా గంభీరంగా ఘోషిస్తూ, సాక్షాత్తు చంద్రసూర్యుల వలె ప్రకాశిస్తూ, సర్పధ్వజంతో ఎదిరించరానిదై, చక్కని రక్షణావరణంతో, మంచి ఉపకరణాలతో, బంగారు జాలంతో అలంకరించబడి, తన శోభతో నవ్వుతున్నట్లుగా ఉంది. రావణుని ఆజ్ఞను పొందిన ప్రహస్తుడు ఆ రథం ఎక్కి బయలుదేరాడు. ఇక్కడ రాక్షసుల ధార్మిక ఆచారాలు కూడా వర్ణించబడ్డాయి — అగ్నిహోత్రం, బ్రాహ్మణులకు నమస్కారం, మంత్రపూతమైన మాలలు; యుద్ధానికి ముందు మంగళకర్మలు అంతటా జరుగుతాయి. రథవర్ణన విస్తృతమైనది — దాని వేగం, శబ్దం, తేజస్సు, ధ్వజం, రక్షణావరణం, ఉపకరణాలు, బంగారు జాలం వరుసగా చెప్పబడ్డాయి. ‘ప్రహసంతమివ శ్రియా’ (శోభతో నవ్వుతున్నట్లు) అనేది రమణీయమైన కల్పన — రథం తన శోభతో ఇతరులను పరిహసిస్తున్నట్లుంది. హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘పరిహాసం చేస్తున్నట్లుగా’ అనే ప్రత్యామ్నాయ వివరణ ఇస్తుంది. ఈ వైభవమంతా రాబోయే అశుభ నిమిత్తాలకు నేపథ్యం. కవి మొదట మంగళాన్నీ వైభవాన్నీ వర్ణిస్తాడు, దానివల్ల తరువాతి పతనం మరింత తీవ్రంగా అనిపిస్తుంది — ఏది ఎంత ఉన్నతమో, దాని పతనం అంత భీషణం. రావణుని చూసి ప్రహస్తుని చుట్టుముట్టడం రాజభక్తికి సూచకం — సైనికులు రాజు అనుమతిని చూసిన తరువాతే సేనాపతిని అనుసరిస్తారు. భేరిని మోగించడం యుద్ధప్రస్థానానికి లాంఛనప్రాయమైన ఆరంభం. ‘సురభిర్మారుతో వవౌ’ (సుగంధభరితమైన గాలి వీచింది) అనే శుభలక్షణం కూడా ఇక్కడ చెప్పబడింది, కానీ అది రాక్షసులు స్వయంగా చేసిన కర్మల ఫలితం, దైవానుగ్రహం కాదు.
మహాసైన్యంతో చుట్టుముట్టబడిన ప్రహస్తుడు లంక నుండి త్వరగా బయలుదేరాడు. అప్పుడు మేఘగర్జన వంటి దుందుభుల ఘోషా, వాద్యాల నాదమూ భూమిని నింపుతున్నట్లు పుట్టాయి. సేనాపతి బయలుదేరగానే శంఖాల ధ్వని కూడా వినిపించింది; ఘోరమైన స్వరాలతో గర్జిస్తూ భీకరరూపులైన మహాకాయులైన రాక్షసులు ప్రహస్తునికి ముందు నడుస్తూ అగ్రభాగాన సాగారు. నరాంతకుడు, కుంభహనువు, మహానాదుడు, సమున్నతుడు అనే నలుగురు ప్రహస్తుని మంత్రులు అతనిని చుట్టుముట్టి బయలుదేరారు. అతి ఘోరంగా వ్యూహంగా ఏర్పడిన, ఏనుగుల గుంపు వంటి మహాసైన్యంతో చుట్టుముట్టబడి అతడు తూర్పు ద్వారం నుండి బయలుదేరాడు. సముద్రం వంటి ఆ సైన్యంతో కూడి కోపించిన ప్రహస్తుడు కాలుని, అంతకుని, యముని వలె బయలుదేరాడు. అతని ప్రయాణఘోషకూ, గర్జించే రాక్షసుల శబ్దానికీ లంకలోని ప్రాణులన్నీ వికృతమైన స్వరాలతో అరిచాయి. మాంసమూ రక్తమూ తినే పక్షులు మేఘాలు లేని ఆకాశంలోకి ప్రవేశించి రథం చుట్టూ అపసవ్యంగా — ఎడమవైపు నుండి — మండలాలు తిరిగాయి. అగ్నిజ్వాలలు కక్కుతూ ఘోరమైన నక్కలు ఊళ వేశాయి, అంతరిక్షం నుండి ఉల్క రాలిపడింది, గాలి కఠినంగా వీచింది. ఇక్కడ శుభమూ అశుభమూ కలగలిసి ఉన్నాయి — వాద్యాల మంగళధ్వని, తరువాత ప్రాణుల వికృతస్వరాలు, పక్షుల అపసవ్య భ్రమణం, నక్కల జ్వాలావమనం. సవ్యం-అపసవ్యం, ప్రదక్షిణం-అప్రదక్షిణం అనేవి నిమిత్తశాస్త్రంలో ముఖ్యమైనవి; అపసవ్య మండలం మృత్యువును సూచిస్తుంది. ‘కాలాంతకయమోపమః’ (కాలుని, అంతకుని, యముని పోలినవాడు) అనే మూడు పదాల ఉపమ ప్రహస్తుని భీషణత్వాన్ని చూపుతుంది, కానీ అతని మృత్యువే సమీపంలో ఉంది. మూడవదీ ముప్పయ్యవదీ శ్లోకాలు షట్పాదులు; ‘వాదిత్రాణాం చ నినదః’, ‘ప్రహస్తసచివా హ్యేతే’ అనే అర్ధభాగాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు, ‘నరాంతకః కుంభహనుః’ అనే అర్ధభాగం మాత్రం సమీక్షిత సంస్కరణలో తరువాతి సర్గలోనే (6.046.015a) ఉంది. తూర్పు ద్వారం నుండి బయలుదేరడం రణనీతిపరంగా కూడా సూచనాత్మకం — అక్కడ వానర సేనాపతి నీలుడు కాపలా ఉన్నాడు, కాబట్టి తరువాతి సంఘర్షణ అతనితోనే. సేనావర్ణనలో మూడు ఉపమానాలు — ఏనుగుల గుంపు, సముద్రం, కాలుడు — వరుసగా దాని దట్టతనాన్నీ విస్తారాన్నీ ఘోరత్వాన్నీ చెబుతాయి. లంకలోని ప్రాణులన్నీ వికృతస్వరాలతో అరవడం నగరవాసుల భయాన్ని కూడా సూచిస్తుంది, ఎందుకంటే వారు కూడా యుద్ధ పరిణామాన్ని శంకిస్తున్నారు.
ఒకదానితో ఒకటి తలపడుతున్నట్లున్న గ్రహాలు ప్రకాశించలేదు. కర్కశంగా గర్జించే మేఘాలు రాక్షసుని రథం మీద రక్తం కురిపించాయి, అతని ముందు నడిచేవారిని తడిపాయి. అతని ధ్వజం శిఖరం మీద దక్షిణముఖంగా ఒక గద్ద వాలి, రెండు వైపులా అరుస్తూ అతని శోభనంతా హరించింది. సంగ్రామంలోకి చొచ్చుకుపోతున్న అతని సారథి — గుర్రాలను నడిపేవాని — చేతి నుండి ముల్లుకర్ర పలుమార్లు జారిపడింది. బయలుదేరే సమయంలో అతనికి ఉన్న ప్రకాశవంతమైన, అతి దుర్లభమైన శోభ ముహూర్తంలో నశించింది; సమతలమైన నేల మీద కూడా గుర్రాలు తడబడ్డాయి. గుణాలతోనూ పౌరుషంతోనూ ప్రఖ్యాతుడై బయలుదేరుతున్న ఆ ప్రహస్తుని మీదికి రకరకాల ఆయుధాలు ధరించిన వానరసేన యుద్ధంలో ఎదురువచ్చింది. అప్పుడు చెట్లను పెరికి, బరువైన శిలలను పట్టుకుంటున్న వానరుల అతి తుములమైన ఘోష పుట్టింది. గర్జించే రాక్షసులూ, అరిచే వానరులూ — రెండు సైన్యాలూ ఉత్సాహంతో పొంగిపోయాయి. వేగవంతులు, సమర్థులు, ఒకరినొకరు చంపగోరుతూ పరస్పరం సవాలు చేసుకుంటున్నవారి మహానాదం వినిపించింది. అప్పుడు దుర్మతి అయిన ప్రహస్తుడు విజయం కోసం కపిరాజు సైన్యం వైపు సాగాడు, చావుకు సిద్ధమైన మిడత అగ్నిలో ప్రవేశించినట్లు, వేగం పెరిగిన ఆ సేనలోకి ప్రవేశించాడు. ధ్వజం మీద గద్ద వాలడం, అది దక్షిణముఖంగా ఉండటం యముని దిక్కును సూచిస్తాయి; రక్తవర్షం, సారథి చేతి నుండి ముల్లుకర్ర జారడం, సమతలంలో గుర్రాలు తడబడటం — ఇవన్నీ పరాజయ నిమిత్తాలు. సర్గలోని చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో రచించబడింది, దాని ఉపమ సర్గమంతటి సారం — మిడత మృత్యువని తెలిసినా దీపంలోకి ప్రవేశించినట్లే ప్రహస్తుడు కూడా; ‘దుర్మతిః’ అనే విశేషణం అతని మోహాన్ని సూచిస్తుంది, సీతను అప్పగించడమే శ్రేయస్కరమని ఇంతకుముందు చెప్పినవాడు అతడే అయినా. ముప్పై ఎనిమిదవ శ్లోకం పూర్వార్ధం ‘నదన్నుభయతః పార్శ్వం…’, నలభయ్యవ, నలభై రెండవ శ్లోకాల ఆరంభాలు ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) విశేషాలు; నలభయ్యవ శ్లోకం షట్పాది. రెండు సేనలూ ‘ప్రముదితే’ (ఉత్సాహంతో పొంగిపోయాయి) అనే వర్ణన యుద్ధోత్సాహాన్ని చూపుతుంది — వీరులు యుద్ధాన్ని ఉత్సవంలా భావిస్తారు. వానరులు కూడా నిర్భయంగా ప్రహస్తునికి ఎదురువెళ్తారు, అతడు వచ్చేవరకు ఎదురుచూడరు. ఈ సర్గ రచన ఆసక్తికరమైనది — ఆరంభంలో రావణుని దైన్యం, మధ్యలో ప్రహస్తుని నిష్ఠా వైభవమూ, చివర నిమిత్తాలు సూచించే వినాశం. ఈ విధంగా కవి తరువాతి సర్గలోని ప్రహస్తవధకు పూర్తి భూమికను సిద్ధం చేస్తాడు. ప్రహస్తుడు తిరిగిరాడని పాఠకునికి ఇక్కడే తెలిసిపోతుంది. అయినా అతని నిష్ఠ ఎల్లప్పుడూ స్మరించదగినది, ఎందుకంటే అతడు ప్రభువు కోసం ప్రాణాలను అర్పిస్తున్నాడు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तपञ्चाशः सर्गः॥ ५७॥