॥वाल्मीकिरामायणम् యుద్ధకాండ · 56వ సర్గ

యుద్ధకాండ

సర్గ

హనుమంతుని చేత అకంపనవధ

అకంపనుని క్రోధం, వానరులు పారిపోవడం, హనుమంతుని రాక, పర్వతశిఖరం ఛిన్నమవడం, అశ్వకర్ణ వృక్షంతో యుద్ధం, అకంపనుని వధ, హనుమంతునికి సత్కారం

కుముదుడు, నలుడు మొదలైన వానరశ్రేష్ఠులు చేసిన ఆ మహాకార్యాన్ని — రాక్షససేన సంహారాన్ని — చూసి అకంపనుడు యుద్ధంలో తీవ్రమైన క్రోధం పొందాడు. క్రోధంతో మూర్ఛితుడైనట్లున్న అతడు శ్రేష్ఠమైన ధనుస్సును ఆడిస్తూ, శత్రువుల కార్యాన్ని చూసి సారథితో ఇలా అన్నాడు: ‘సారథీ, ఈ బలవంతులైన వానరులు రణంలో అనేక రాక్షసులను ఎక్కడ చంపుతున్నారో అక్కడికే త్వరగా రథాన్ని తీసుకువెళ్ళు. ఈ బలవంతులూ భయంకర కోపం గలవారూ అయిన వానరులు చెట్లతో, కొండలతో కొడుతూ నా ఎదుట నిలిచి ఉన్నారు. యుద్ధాన్ని ప్రశంసించే వీరిని నేను సంహరించాలనుకుంటున్నాను, ఎందుకంటే రాక్షససేన అంతా వీరి చేత మథించబడినట్లు కనిపిస్తోంది.’ తరువాత రథికులలో శ్రేష్ఠుడైన అకంపనుడు వేగంగా కదిలే గుర్రాలు గల రథంతో దూరం నుంచే బాణజాలాలతో వానరుల మీదికి దూసుకువెళ్ళాడు. ఇక్కడ అకంపనుని క్రోధం కేవలం అహంకారం కాదు, తన సేన వినాశాన్ని చూసి కలిగిన దుఃఖం కూడా — ‘రాక్షససేన అంతా వీరి చేత మథించబడినట్లు కనిపిస్తోంది’ అనే మాటలో అతని వ్యథ కనిపిస్తుంది. సారథితో చెప్పిన మాట రణనీతిని సూచిస్తుంది — అతడు సామాన్య సైనికులను విడిచి, ఏ వీరుల చేత రాక్షససేన నశించిందో వారినే లక్ష్యంగా చేసుకుంటాడు. ‘సమరశ్లాఘినః’ (యుద్ధాన్ని ప్రశంసించేవారు) అనే పదంతో అతడు వానరులను కూడా వీరులుగా అంగీకరిస్తాడు, వారి యుద్ధప్రీతిని గౌరవిస్తాడు — శత్రువు గుణాలను అంగీకరించడం వీరుని లక్షణం. సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘ఏతేఽత్ర బహవః’ (ఇక్కడ అనేకులు) అనే పాఠం, ఇక్కడ ‘ఏతే చ బలినః’ (ఈ బలవంతులు); అక్కడ ‘భీమకాయాః’ (భయంకర దేహాలు గలవారు), ఇక్కడ ‘భీమకోపాః’ (భయంకర కోపం గలవారు) అనే భేదాలున్నాయి. రథవేగం ‘ప్రచలితాశ్వేన’ (కదిలే గుర్రాలు గల) అనే పదంతో చెప్పబడింది — సమీక్షిత పాఠంలో ‘ప్రజవితాశ్వేన’ (వేగం పెంచిన గుర్రాలు గల). దూరం నుంచి బాణాలు కురిపించడం రథికునికి లాభం, ఎందుకంటే వానరులు దగ్గరికి రాలేరు.

అకంపనుని బాణాలతో భగ్నమైన వానరులు రణంలో నిలవలేకపోయారు, ఇక పోరాడడం ఎక్కడ — వారందరూ పరుగెత్తి పారిపోయారు. అకంపనుని బాణాలకు గురై మృత్యువశమవుతున్న తన జ్ఞాతులను చూసి మహాబలుడైన హనుమంతుడు అక్కడికి వచ్చాడు. ఆ మహావానరుని చూసి వీరులైన వానరశ్రేష్ఠులందరూ సమరంలో కలిసి ఆనందంతో అతనిని చుట్టుముట్టారు. స్థిరంగా నిలిచిన హనుమంతుని చూసి, బలవంతుని ఆశ్రయించిన ఆ వానరశ్రేష్ఠులు తామూ బలవంతులయ్యారు. పర్వతంలా నిలిచిన హనుమంతుని మీద అకంపనుడు, మహేంద్రుడు జలధారలు కురిపించినట్లు, బాణాలు కురిపించాడు. శరీరంపై పడిన బాణసమూహాలను లెక్కచేయకుండా మహాబలుడైన కపి అకంపనుని వధించాలని నిశ్చయించుకున్నాడు. తరువాత మహాతేజస్వి, వాయుపుత్రుడు అయిన హనుమంతుడు నవ్వుతూ భూమిని కంపింపజేస్తున్నట్లు ఆ రాక్షసుని మీదికి పరుగెత్తాడు. ఇక్కడ కవి ఒక మనస్తత్వ సత్యాన్ని చూపుతాడు — ఒక్క దృఢమైన వీరుని ఉనికితోనే భగ్నమైన సైనికులు మళ్ళీ ధైర్యం పొందుతారు. ‘బలవంతుని ఆశ్రయించినవారు’ అనే మాట నాయకులందరికీ ఉపదేశం. ‘ప్రహస్య’ (నవ్వుతూ) అనే పదం హనుమంతుని నిర్భయత్వాన్ని సూచిస్తుంది — బాణవర్షంలో కూడా అతడు నవ్వుతాడు. ‘జ్ఞాతీన్’ (జ్ఞాతులను) అనే పదంతో హనుమంతుని కరుణ కూడా కనిపిస్తుంది — తన బంధువులు మృత్యుముఖంలో పడడం చూసే అతడు యుద్ధంలో ప్రవేశిస్తాడు, కీర్తి లోభంతో కాదు. అతని రాకతో యుద్ధపు దిశ మారింది — పారిపోతున్న వానరులు మళ్ళీ ఏకమయ్యారు. అకంపనుని బాణవర్షం ఇంద్రుని జలధారలతో పోల్చబడింది, హనుమంతుడు పర్వతంతో — పర్వతం వర్షధారలను సహించినట్లు హనుమంతుడు బాణాలను సహిస్తాడు. ఈ ఉపమానం హనుమంతుని స్థైర్యాన్ని చూపుతుంది. సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘ప్లవగయూథపాః’, ‘హరియూథపాః’ అనే పాఠాలు, ఇక్కడ రెండుసార్లు ‘ప్లవగర్షభాః’; అర్థం మాత్రం ఒకటే. ‘మేదినీం కంపయన్నివ’ (భూమిని కంపింపజేస్తున్నట్లు) అనే పదంతో అతని వేగమూ గౌరవమూ చెప్పబడ్డాయి — అకంపనుని ఎదుట భూమియే కంపిస్తోంది.

గర్జిస్తూ తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తున్న హనుమంతుని రూపం మండే అగ్నిలా ఎదిరించరానిదిగా అయింది. తన దగ్గర ఆయుధం లేదని తెలుసుకుని క్రోధంతో కూడిన వానరశ్రేష్ఠుడు వేగంగా ఒక పర్వతాన్ని పెకలించాడు. ఒక్క చేతితో ఆ అతి పెద్ద పర్వతాన్ని పట్టుకుని వీర్యవంతుడైన మారుతి మహానాదం చేసి దానిని గిరగిరా తిప్పాడు. తరువాత అతడు రాక్షసేంద్రుడైన అకంపనుని మీదికి పరుగెత్తాడు — పూర్వం యుద్ధంలో పురందరుడు వజ్రంతో నముచి మీదికి పరుగెత్తినట్లు. అకంపనుడు మాత్రం ఎత్తిపట్టిన ఆ పర్వతశిఖరాన్ని చూసి దూరం నుంచే అర్ధచంద్రాకార మహాబాణాలతో దానిని చీల్చివేశాడు. రాక్షసుని బాణాలతో ఆకాశంలోనే చీలి చెల్లాచెదురై పడిన ఆ పర్వతాగ్రాన్ని చూసి హనుమంతుడు క్రోధంతో మూర్ఛితుడయ్యాడు. రోషమూ దర్పమూ గల ఆ వానరుడు అశ్వకర్ణం అనే వృక్షాన్ని చేరి, మహాపర్వతంలా ఎత్తుగా ఉన్న దానిని వెంటనే పెకలించాడు. పెద్ద బోదె గల ఆ అశ్వకర్ణాన్ని పట్టుకుని మహాతేజస్వి అయిన అతడు పరమ ప్రీతితో యుద్ధంలో దానిని గిరగిరా తిప్పాడు. ఇక్కడ ‘పరయా ప్రీత్యా’ (పరమ ప్రీతితో) అనే పదం ఆసక్తికరమైనది — క్రోధంలో కూడా హనుమంతుని యుద్ధోత్సాహమూ ఆనందమూ నశించవు. నముచివధ ఉపమానం హనుమంతుని ఇంద్రునితో, అకంపనుని దైత్యునితో సమానం చేస్తుంది, రాబోయే వధను సూచిస్తుంది. అశ్వకర్ణం సాలవృక్షంలో ఒక రకమని ప్రసిద్ధి. ‘అప్రహరణమ్’ (ఆయుధం లేనివాడు) అనే పదం హనుమంతుని స్వభావాన్ని చూపుతుంది — అతడు ఆయుధాలు ధరించడు, దగ్గర ఏది దొరికితే అదే అతని ఆయుధం. మొదటి దెబ్బ విఫలమైంది, కానీ దానితో హనుమంతుని క్రోధం రెట్టింపైంది. పర్వతం నుంచి వృక్షానికి మారడం యుద్ధనీతి కూడా — దూరం నుంచి విసిరిన పర్వతం బాణాలతో చీలుతుంది, చేతిలో పట్టుకున్న వృక్షం మాత్రం దగ్గరి యుద్ధంలో ఉపయోగపడుతుంది. హనుమంతుని రూపం ‘దీప్తస్యేవ విభావసోః’ (మండే అగ్నిలా) అని అగ్నితో పోల్చబడింది — అతడు అగ్నిపుత్రుడైన నీలునికి సఖుడు, వాయుపుత్రుడు; వాయువుతో కలిసి అగ్ని మరింత ప్రజ్వలిస్తుందని కవి సూచిస్తున్నట్లుంది. అకంపనుని ధనుష్కౌశలం కూడా ఇక్కడ అంగీకరించబడింది — మహాపర్వతాన్ని ఆకాశంలోనే బాణాలతో ఛేదించడం సామాన్య యోధునికి సాధ్యం కాదు. కాబట్టి ఇది సమానులైన వీరుల యుద్ధమని చూపబడింది, దానితో హనుమంతుని విజయానికి మరింత గౌరవం లభిస్తుంది. పర్వతం చీలడం చూసి హనుమంతుడు నిరుత్సాహపడడు, క్రోధంతో మూర్ఛితుడవుతాడు — విఘ్నం వీరుని ఉత్సాహాన్ని పెంచుతుంది.

అమితవేగంతో పరుగెత్తుతూ పరమ క్రోధంతో ఉన్న హనుమంతుడు బలంగా చెట్లను విరిచాడు, పాదాలతో భూమిని చీలుస్తున్నట్లు నడిచాడు. బుద్ధిమంతుడైన హనుమంతుడు ఏనుగులను వాటిపై ఎక్కినవారితో సహా, రథాలను రథికులతో సహా, కాల్బలపు రాక్షసులను సంహరించాడు. అంతకునిలా కోపించిన, చెట్టు చేతబట్టిన, ప్రాణాలను హరించే హనుమంతుని చూసి రాక్షసులు పారిపోయారు. రాక్షసులకు భయం కలిగించే, బాగా కోపించిన అతడు మీదికి వస్తుండడం చూసి వీరుడైన అకంపనుడు కలతచెందాడు, గర్జించాడు. అతడు దేహాన్ని చీల్చే వాడి పద్నాలుగు బాణాలతో మహావీర్యుడైన హనుమంతుని చీల్చాడు. ఇలా నారాచాలతో, వాడి శక్తులతో నిండిపోయిన వీరుడు హనుమంతుడు చెట్లు మొలిచిన శిఖరాలు గల పర్వతంలా కనిపించాడు. రక్తంతో రంజితుడైన మహావీర్యుడు, మహాకాయుడు, మహాబలుడు అయిన అతడు పూచిన అశోకవృక్షంలా, పొగ లేని అగ్నిలా ప్రకాశించాడు. తరువాత మరొక చెట్టును పెకలించి సాటిలేని వేగంతో అతడు రాక్షసేంద్రుడైన అకంపనుని తలపై వెంటనే కొట్టాడు. కోపించిన మహాత్ముడైన వానరేంద్రుడు ఆ చెట్టుతో కొట్టగా ఆ రాక్షసుడు పడిపోయాడు, మరణించాడు. ‘పపాత చ మమార చ’ (పడ్డాడు, మరణించాడు) అనే రెండు క్రియలతో వధ ఆకస్మికత సూచించబడుతుంది. బాణాలు గుచ్చుకున్న హనుమంతుని ఉపమానాలు అందమైనవి — బాణాలు చెట్ల వంటివి, రక్తం అశోక పుష్పాల వంటిది. ‘విరరాజ మహావీర్యః’ అనే శ్లోకం సమీక్షిత పాఠంలో లేదు. దేవతలు కూడా కంపింపజేయలేని అకంపనుడు ఒక్క వృక్షప్రహారంతో కూలిపోయాడు — అతని పేరు అర్థం వ్యర్థమైంది. పద్నాలుగు బాణాలు కూడా హనుమంతుని ఆపలేవు; బాణాలు గుచ్చుకున్నా అతడు ముందుకే సాగుతాడు. హనుమంతుని పరాక్రమ వర్ణనలో సేనలోని నాలుగు అంగాలు చెప్పబడ్డాయి — ఏనుగులు, రథాలు, కాల్బలం, వాటిపై ఎక్కినవారు — దానితో అతడు ఒక్కడే సమస్త చతురంగసేనను నాశనం చేస్తాడని తెలుస్తుంది. ‘అంతకునిలా’ అనే ఉపమానం రాక్షసుల దృష్టితో చెప్పబడింది — వారికి అతడు సాక్షాత్ మృత్యువు. అకంపనునికి ‘చుక్షోభ’ (కలతచెందాడు) అనే క్రియ మొదటిసారి అతడు కూడా కలతచెందాడని సూచిస్తుంది — అతని పేరు అర్థం ఇక్కడే భగ్నమైంది. సమీక్షిత పాఠంలో ‘చుక్రోధ’ (కోపించాడు) అనే పాఠం, ఇక్కడ మాత్రం ముద్రణలో ‘చుక్షోభ’ ఉంది. వధ క్షణంలో కవి క్లుప్తంగా ఉంటాడు — ఒక శ్లోకం దెబ్బకు, ఒకటి పతనానికి; దీర్ఘ వర్ణన లేదు, ఎందుకంటే వీరుని కార్యం త్వరగా నెరవేరింది. బాణాలు గుచ్చుకున్నా హనుమంతుడు అలసిపోడు, ఇంకా ఎక్కువగా శోభిస్తాడు — ఈ విశేషం ముందు రావణునితో యుద్ధంలో కూడా కనిపిస్తుంది.

రాక్షసేంద్రుడైన అకంపనుడు నేలపై హతుడై ఉండడం చూసి రాక్షసులందరూ భూకంపంలో చెట్లలా వ్యథ చెందారు. ఓడిపోయిన వారందరూ ఆయుధాలు విసిరివేసి, వానరులు వెంటాడగా భయంతో లంకకు వెళ్ళారు. జుట్టు విరబోసుకుని, తొట్రుపడుతూ, గర్వం భగ్నమై, ఓడిపోయిన వారు భయంతో చెమట కారుతున్న అవయవాలతో పారిపోయారు. భయంతో ఒకరినొకరు తొక్కుకుంటూ వారు నగరంలో ప్రవేశించారు, మూఢులై మాటిమాటికీ వెనక్కి తిరిగి చూస్తూ ఉన్నారు. ఆ రాక్షసులు లంకలో ప్రవేశించగానే మహాబలులైన వానరులందరూ కలిసి హనుమంతుని పూజించారు. సత్త్వసంపన్నుడైన హనుమంతుడు కూడా ఉత్సాహంతో పొంగిపోయి, ఆ వానరులందరినీ యథోచితంగా, అనుకూలంగా తిరిగి సత్కరించాడు. జయోత్సాహంతో ఉన్న వానరులు శక్తి మేరకు గర్జించారు, అక్కడ ప్రాణాలతో ఉన్న రాక్షసులను కూడా ఈడ్చుకుపోయారు. విష్ణువు శత్రునాశకుడు, మహాబలుడు అయిన భయంకర మహాసురుని సేనాముఖంలో సంహరించి వీరశోభను పొందినట్లు, మహాకపి మారుతి రాక్షసులను ఎదుర్కొని సంహరించి వీరశోభను పొందాడు. అప్పుడు దేవగణాలు, స్వయంగా రాముడు, అతిబలుడైన లక్ష్మణుడు, సుగ్రీవుడు మొదలైన వానరులు, మహాబలుడైన విభీషణుడు ఆ కపిని పూజించారు. చివరి రెండు శ్లోకాలు దీర్ఘవృత్తంలో (వంశస్థంలో) రచించబడ్డాయి, సర్గ సమాప్తిని గౌరవంతో సూచిస్తాయి. ఓడిపోయిన రాక్షసుల వర్ణన కరుణాజనకమైనది — జుట్టు విరబోసుకుని, చెమటతో తడిసి, మళ్ళీ మళ్ళీ వెనక్కి చూస్తూ. హనుమంతుని వినయాన్ని కూడా ప్రస్తావించాలి — అతడు తానే పూజను స్వీకరించడమే కాదు, ఇతర వానరులను కూడా యథోచితంగా సత్కరిస్తాడు. ‘సప్రాణానేవ రాక్షసాన్ చకృషుః’ (ప్రాణాలతో ఉన్న రాక్షసులను ఈడ్చుకుపోయారు) — జీవించి ఉన్న రాక్షసులను కూడా వానరులు ఈడ్చుకుపోయారు, యుద్ధపు క్రూరత ఇక్కడ కూడా కనిపిస్తుంది. రాముని, లక్ష్మణుని పూజ హనుమంతునికి సర్వోత్తమ పారితోషికం. సర్గాంతంలో విష్ణువు ఉపమానం హనుమంతుని కార్యాన్ని దైవకార్యంతో సమానం చేస్తుంది. రాక్షసులు పారిపోవడం భూకంపంలో చెట్లు వణకడంతో పోల్చబడింది — అకంపనుని పతనమే భూకంపం, దానితో రాక్షసులందరూ చెట్లలా కంపించారు. ఈ ఉపమానం పేరులోని వైరుధ్యాన్ని కూడా సూచిస్తుంది — ‘అకంపనుడు’ (కంపించనివాడు) అని ప్రసిద్ధుడైనవాని పతనంతో సర్వమూ కంపించింది. వానరుల ఆనందం ‘యథాప్రాణమ్’ (శక్తి మేరకు) అనే పదంతో చెప్పబడింది — ప్రాణాలు అనుమతించినంత బిగ్గరగా వారు గర్జించారు. హనుమంతుని సత్కారం మూడు స్థాయిలలో వర్ణించబడింది — మొదట తోటి యోధులైన వానరుల చేత, తరువాత దేవతల చేత, తరువాత స్వామి రాముని, లక్ష్మణుని, సుగ్రీవుని, విభీషణుని చేత. ఇలా అతని కార్యపు గొప్పతనాన్ని సర్వలోకాలూ అంగీకరించాయి, సర్గ అతని కీర్తితోనే ముగుస్తుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षट्पञ्चाशः सर्गः॥ ५६॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి