॥वाल्मीकिरामायणम् యుద్ధకాండ · 55వ సర్గ

యుద్ధకాండ

సర్గ

అకంపనుని నిర్గమనం, ఘోరయుద్ధం

రావణుని ఆజ్ఞ, అకంపనుని ప్రశంస, దుశ్శకునాలు, ధూళితో కప్పబడిన రణాంగణం, వానర రాక్షసుల పరస్పర వధ

వాలిపుత్రుడైన అంగదుని చేత వజ్రదంష్ట్రుడు హతుడయ్యాడని విని రావణుడు చేతులు జోడించి నిలిచిన సేనాధ్యక్షునితో ఇలా అన్నాడు: ‘భయంకర విక్రములు, ఎదిరించరానివారు అయిన రాక్షసులు అన్ని శస్త్రాలలోనూ అస్త్రాలలోనూ నిపుణుడైన అకంపనుని ముందుంచుకుని వెంటనే బయలుదేరాలి.’ తరువాత అతడు అకంపనుని గుణాలను లెక్కిస్తాడు: ‘ఇతడు శాసించేవాడు, రక్షించేవాడు, నడిపించేవాడు, యుద్ధంలో శ్రేష్ఠుడు. ఇతడు ఎప్పుడూ నా శ్రేయస్సును కోరుకుంటాడు, ఎప్పుడూ యుద్ధాన్ని ప్రియంగా భావిస్తాడు. ఇతడు కాకుత్స్థులైన రామలక్ష్మణులను, మహాబలుడైన సుగ్రీవుని, ఇతర ఘోర వానరులను కూడా జయిస్తాడు, సంహరిస్తాడు, ఇందులో సందేహం లేదు.’ ‘నిత్యం నిత్యం’ (ఎప్పుడూ ఎప్పుడూ) అనే పునరుక్తితో రావణుని విశ్వాసం దృఢమైనదని చూపబడింది. ఇంతకు ముందు ధూమ్రాక్షుడూ, తరువాత వజ్రదంష్ట్రుడూ హతులయ్యారు; అయినా రావణుడు తన సేనాపతులపై ఆశను విడిచిపెట్టడు. మహాబలుడు, చురుకైన పరాక్రమం గల సేనాధ్యక్షుడు రావణుని ఆ ఆజ్ఞను స్వీకరించి అప్పుడే సేనను పంపాడు. హిందీ వ్యాఖ్యానం ఇక్కడ సేనాధ్యక్షుడు ప్రహస్తుడని వివరిస్తుంది. ఈ సర్గలోని మొదటి అయిదు శ్లోకాలు — ముఖ్యంగా మూడవ, నాలుగవ, అయిదవ శ్లోకాలు — సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; అక్కడ ‘ధూమ్రాక్షం నిహతం శ్రుత్వా’ (ధూమ్రాక్షుడు హతుడయ్యాడని విని) అనే ఆరంభం, ఇక్కడ మాత్రం ‘వజ్రదంష్ట్రం హతం శ్రుత్వా’ (వజ్రదంష్ట్రుడు హతుడయ్యాడని విని) అని. రావణుని మాటలలో మూడు గుణాలు విశేషంగా చెప్పబడ్డాయి — శాస్త అంటే తన సైనికులను నియంత్రించేవాడు, గోప్త అంటే వారిని రక్షించేవాడు, నేత అంటే రణంలో సేనను నడిపేవాడు. ఇవి సేనాపతికి అవసరమైన గుణాలని రావణునికి తెలుసు.

సేనాపతి ప్రేరేపించగా భయంకరమైన కళ్ళు గల, భయంకరంగా కనిపించే ముఖ్య రాక్షసులు రకరకాల ఆయుధాలు పట్టుకుని నగరం నుంచి బయటకు దూకారు. మేఘం వంటివాడు, మేఘవర్ణుడు, మేఘగర్జన వంటి మహాధ్వని చేసేవాడు అయిన అకంపనుడు కూడా పుటం పెట్టిన బంగారంతో అలంకరించిన విశాలమైన రథాన్ని ఎక్కి ఘోర రాక్షసులతో చుట్టుముట్టబడి బయలుదేరాడు. మహాయుద్ధంలో దేవతలు కూడా అతనిని కంపింపజేయలేకపోయారు, అందుకే అతడు ‘అకంపనుడు’ అని ప్రసిద్ధుడయ్యాడు; తేజస్సులో అతడు రాక్షసులలో సూర్యుని వంటివాడు. కానీ యుద్ధేచ్ఛతో ఉద్రేకంతో పరుగెత్తుతున్న అతని రథానికి కట్టిన గుర్రాలకు హఠాత్తుగా దైన్యం కలిగింది. యుద్ధాన్ని ఆనందించే అతని ఎడమ కన్ను అదిరింది, ముఖవర్ణం వెలవెలబోయింది, స్వరం గద్గదమైంది. మంచి రోజు అయినా ఆ సమయంలో కఠినమైన గాలితో కూడిన దుర్దినం ఏర్పడింది; పక్షులూ మృగాలూ అన్నీ క్రూరమైన, భయంకరమైన కూతలు కూశాయి. ఇవన్నీ అశుభ నిమిత్తాలు — ఎడమ కన్ను అదరడం పురుషునికి అనిష్టాన్ని సూచిస్తుంది, వాహనాల దైన్యం పరాజయాన్ని. అయినా సింహం వంటి బలిష్ఠమైన భుజాలు గల, పెద్దపులి వంటి విక్రమం గల అతడు ఆ ఉత్పాతాలను లెక్కచేయకుండానే రణభూమి వైపు బయలుదేరాడు. ఇక్కడ కవి గత సర్గలలో ధూమ్రాక్ష వజ్రదంష్ట్రులు బయలుదేరినప్పుడు అశుభాలు వర్ణించినట్లే మళ్ళీ వర్ణిస్తాడు — రాక్షసుల వినాశం నిమిత్తాలతో ముందే సూచించబడింది. ‘అచింత్య’ (లెక్కచేయకుండా) అనే పదంతో అతని దర్పమూ అవివేకమూ స్పష్టమవుతాయి. అతడు బయలుదేరిన సమయంలో రాక్షసులతో కలిసి సముద్రాన్ని కల్లోలపరుస్తున్నట్లు మహానాదం పుట్టింది. రథ వర్ణన, అతని స్వరూప వర్ణన, అతని పేరు అర్థం — ఈ మూడూ ఇక్కడ క్రమంగా చెప్పబడ్డాయి — మేఘం అతని ఆకారానికీ వర్ణానికీ స్వరానికీ, సూర్యుడు అతని తేజస్సుకూ. ఇలా కవి మొదట అతని గొప్పతనాన్ని స్థాపిస్తాడు, తరువాత నిమిత్తాలతో అతని భాగ్యపతనాన్ని సూచిస్తాడు. దేవతల చేత కూడా కంపించనివాని గుర్రాలే దీనంగా ఉన్నాయి, కన్ను అదురుతోంది, స్వరం తడబడుతోంది — ఈ వైరుధ్యమే సర్గ ముఖ్యభావం. ఈ వీరుడు మళ్ళీ తిరిగి రాడని పాఠకునికి తెలుసు. సమీక్షిత సంస్కరణలో కూడా ఈ నిమిత్త శ్లోకాలు ఉన్నాయి, కేవలం ‘మేఘాభో మేఘవర్ణశ్చ’ అనే అర్ధభాగం వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. రామాయణంలో అనేకచోట్ల నిమిత్తాల వర్ణన కనిపిస్తుంది, అక్కడ ప్రకృతియే రాబోయే అనర్థాన్ని ముందుగా చెబుతుంది.

ఆ మహాశబ్దానికి వానరుల మహాసేన భయపడింది. కానీ చెట్లతో, కొండలతో కొట్టడానికి యుద్ధానికి సిద్ధమైన కపులకూ రాక్షసులకూ మధ్య మహారౌద్రమైన యుద్ధం మొదలైంది. రాముని కోసం, రావణుని కోసం వారందరూ తమ దేహాలను విడిచిపెట్టడానికి సిద్ధంగా ఉన్నారు, అందరూ అతిబలులు, శూరులు, పర్వతాల వంటివారు. వానరులూ రాక్షసులూ పరస్పరం చంపాలని కోరుతూ యుద్ధంలో గర్జించారు; అతి వేగవంతులై క్రోధంతో ఒకరిపై ఒకరు గర్జిస్తున్న వారి అతి గొప్ప శబ్దం దూరం నుంచి కూడా వినిపించింది. వానరులూ రాక్షసులూ లేపిన ఎర్రని వర్ణం గల అతి భయంకరమైన ధూళి పది దిక్కులనూ కప్పివేసింది. పట్టువస్త్రంలా లేతరంగుగా ఉన్న ఆ ధూళితో సర్వప్రాణులూ కప్పబడ్డాయి, అందువల్ల రణభూమిలో యోధులు ఒకరినొకరు చూడలేకపోయారు. ధ్వజం గానీ, పతాక గానీ, డాలు గానీ, గుర్రం గానీ, ఆయుధం గానీ, రథం గానీ — ఆ ధూళితో కప్పబడినదేదీ కనిపించలేదు. ఇక్కడ కవి దృష్టి లోపించడాన్ని క్రమంగా వర్ణిస్తాడు — మొదట దిక్కులు, తరువాత ప్రాణులు, తరువాత ధ్వజాలూ పతాకలూ మొదలైన సూక్ష్మ వస్తువులు. ఈ చీకటే తరువాతి విపర్యయానికి కారణమవుతుంది. ‘రామరావణయోరర్థే సమభిత్యక్తదేహినః’ (రాముని కోసం, రావణుని కోసం దేహాలను విడవడానికి సిద్ధమైనవారు) అనే మాటతో రెండు పక్షాల యోధుల నిష్ఠ సమానమని కవి చూపుతాడు — రాక్షసులు కూడా స్వామి కోసం ప్రాణాలు విడుస్తారు. ‘కౌశేయోద్ధతపాండునా’ (పట్టువస్త్రంలా లేతరంగుగా ఉన్న) అనే ఉపమానంతో ధూళి వర్ణం సూక్ష్మంగా చూపబడింది. యుద్ధారంభంలోనే దృష్టి నశించింది, శబ్దం మాత్రమే మిగిలింది — తరువాతి భాగంలో ఈ విషయం విస్తరించబడుతుంది. శబ్ద వర్ణన కూడా క్రమంగా పెరుగుతుంది — మొదట బయలుదేరుతున్న అకంపనుని నాదం సముద్రాన్ని కల్లోలపరుస్తుంది, తరువాత వానరసేన భయపడుతుంది, తరువాత రెండు సేనల గర్జన దూరం నుంచి వినిపిస్తుంది. ఆరంభంలో వానరులకు కలిగిన భయం యుద్ధం మొదలవగానే మాయమైంది, వారు చెట్లతో కొండలతో కొడుతూ ముందుకు వచ్చారు. ధూళికి ‘అరుణవర్ణాభమ్’ (ఎర్రని వర్ణం గల) అనే విశేషణం రక్తానికి పూర్వసూచన, అది తరువాతి భాగంలో ‘రక్తప్రవాహం’ అని స్పష్టమవుతుంది. ఇలా దృశ్యం స్థానంలో శ్రవ్యం మాత్రమే మిగలడంతో యుద్ధపు భీషణత పెరుగుతుంది, ఎందుకంటే యోధులు శత్రువులను చూడరు, వారి గర్జనను మాత్రమే వింటారు.

గర్జిస్తూ పరుగెత్తుతున్న వారి సంకులమైన శబ్దం యుద్ధంలో వినిపించింది, కానీ రూపాలు కనిపించలేదు. ఆ చీకటిలో బాగా కోపించిన వానరులు వానరులనే చంపారు, రాక్షసులు కూడా రాక్షసులనే చంపారు. ఇలా పరులనూ స్వజనులనూ చంపుతూ వానర రాక్షసులు భూమిని రక్తంతో తడిపి బురదతో పూసినట్లు చేశారు. తరువాత రక్తప్రవాహంతో తడిసిన ధూళి తొలగిపోయింది, భూమి శరీరాలతో శవాలతో నిండిపోయింది. మళ్ళీ దృష్టి లభించగానే చెట్లతో, శక్తులతో, గదలతో, ప్రాసాలతో, శిలలతో, పరిఘలతో, తోమరాలతో వానరులూ రాక్షసులూ ఒకరినొకరు వేగంగా కొట్టుకున్నారు. పరిఘల వంటి బాహువులతో పోరాడుతున్న భయంకర కర్ములైన వానరులు పర్వతాల వంటి రాక్షసులను చంపారు. బాగా కోపించిన, ప్రాసాలూ తోమరాలూ చేతబట్టిన రాక్షసులు కూడా పరమ దారుణమైన శస్త్రాలతో కపులను చంపారు. రాక్షసుల సేనాపతి అకంపనుడు బాగా కోపించి భయంకర విక్రములైన రాక్షసులందరినీ ఉత్సాహపరిచాడు. వానరులు కూడా ముందుకు దూకి వీర్యంతో రాక్షసుల శస్త్రాలను లాక్కుని మహావృక్షాలతో మహాశిలలతో వారిని చీల్చివేశారు. ఈ లోపల కుముదుడు, నలుడు, మైందుడు, ద్వివిదుడు అనే వీర వానరులు కోపించి సాటిలేని వేగాన్ని ప్రదర్శించారు. ఆ మహావీరులైన వానరశ్రేష్ఠులు రాక్షససేన ముందుభాగంలో చెట్లతో ఆటలాడుతున్నట్లే మహాసంహారం చేశారు, రకరకాల ఆయుధాలతో రాక్షసులందరినీ బాగా మథించారు. ఈ భాగంలో యుద్ధపు భీషణత పరాకాష్ఠను చేరింది — స్వపర వివేకం కూడా నశించింది. ‘లీలయా’ (ఆటలాడుతున్నట్లు) అనే పదంతో వానరవీరుల సామర్థ్యం చూపబడింది — రాక్షసులకు ఘోరమైన యుద్ధం వారికి ఆటలాంటిది. అకంపనుని వధ తరువాతి సర్గలో వర్ణించబడింది; ఇక్కడ అతని క్రోధమూ, తన సైనికులను ప్రోత్సహించడమూ మాత్రమే చెప్పబడ్డాయి. సర్గాంతంలో వానరపక్షపు ప్రాబల్యం స్థాపించబడింది, దానితో తరువాతి ఘటన సూచించబడింది. చీకటిలో స్వపరవధ అనే విషయం కరుణాజనకమైనదీ భీషణమైనదీ — శత్రువులే కాదు, స్వజనులూ చంపబడతారు. రక్తంతో ధూళి శమించడం అనే చిత్రం విచిత్రమైనది — దృష్టిని అడ్డుకున్న ధూళి రక్తంతోనే శాంతించింది, తరువాత మళ్ళీ దృష్టి లభించింది. అప్పుడు యుద్ధం మళ్ళీ వ్యవస్థితమవుతుంది, రెండు పక్షాలూ తమ శత్రువులను గుర్తించి ఆయుధాలతో కొడతాయి. వానరుల ఆయుధాలు ప్రకృతిసిద్ధమైనవి — చెట్లు, శిలలు, బాహువులు; రాక్షసులవి మాత్రం నిర్మితమైనవి — ప్రాసాలు, తోమరాలు, గదలు. కానీ వానరులు రాక్షసుల శస్త్రాలను కూడా బలవంతంగా లాక్కుని వాటితోనే వారిని చంపుతారు — ఈ విశేషం వారి ధైర్యాన్ని చూపుతుంది. కుముదుడు మొదలైన నలుగురు యూథపతుల పేర్లు చెప్పబడ్డాయి, దానితో వానరసేనలోని ముఖ్యవీరులు ఇక్కడ యుద్ధంలో నేరుగా ప్రవేశించారని తెలుస్తుంది. సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘మహావేగాః’ (మహావేగవంతులు) అనే పాఠం, ఇక్కడ ‘మహావీరాః’ (మహావీరులు); అక్కడ ‘హరియూథపాః’ (వానర యూథపతులు), ఇక్కడ ‘హరిపుంగవాః’ (వానరశ్రేష్ఠులు). ‘మమంథూ రాక్షసాన్సర్వే’ అనే చివరి అర్ధశ్లోకం వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది, అలాగే ‘అకంపనః సుసంక్రుద్ధః’ అనే శ్లోకం కూడా.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चपञ्चाशः सर्गः॥ ५५॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి