సర్గ
వజ్రదంష్ట్రవధ
వజ్రదంష్ట్రుని క్రోధం, బాణవర్షం, వానర రాక్షసుల ఘోరయుద్ధం, రాక్షససేన భంగం, వజ్రదంష్ట్ర అంగదుల ద్వంద్వయుద్ధం, ఖడ్గంతో వజ్రదంష్ట్రుని శిరచ్ఛేదం
తన సేన నాశనంతో, అంగదుని బలంతో మహాబలుడైన రాక్షసుడు వజ్రదంష్ట్రుడు క్రోధావిష్టుడయ్యాడు. ఇంద్రుని వజ్రాయుధంలా ప్రకాశించే ఘోరమైన ధనుస్సును సారించి అతడు వానరసేనలపై బాణవర్షాలు కురిపించాడు. రథాలలో నిలిచిన, రకరకాల ఆయుధాలు గల శూరులైన ముఖ్య రాక్షసులు కూడా అప్పుడు రణంలో పోరాడారు. వానరులలోని శూరులైన వానరశ్రేష్ఠులందరూ కూడా శిలలు చేతబట్టి కలిసికట్టుగా అన్నివైపులా పోరాడారు. ఆ యుద్ధంలో రాక్షసులు కపిముఖ్యులపై వేలకొద్దీ ఆయుధాలను బలంగా విసిరారు. మదపుటేనుగుల వంటి మహావీరులైన వానరులు కూడా రాక్షసులపై పర్వతాలనూ చెట్లనూ మహాశిలలనూ పడవేశారు. సమరాలలో వెనుదిరగకుండా పోరాడుతున్న ఆ శూరులకూ రాక్షసగణాలకూ మధ్య గట్టి యుద్ధం జరిగింది. ఈ సర్గ గత సర్గకు కొనసాగింపు, ఇది కూడా సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు. గత సర్గ చివర రాక్షససేన అంగదుని వేగానికి కంపించింది; ఇక్కడ వజ్రదంష్ట్రుడు స్వయంగా ప్రతిదాడి చేస్తాడు. ‘శక్రాశనిసమప్రభమ్’ అనేది ధనుస్సు విశేషణం — ఇంద్రుని వజ్రంతో సమానమైన తేజస్సు, దానితో దాని భీషణత సూచించబడుతుంది. యుద్ధవర్ణనలో రెండు పక్షాల శౌర్యమూ సమానంగా వర్ణించబడుతుంది — రాక్షసులు రథాలలో ఉండి శస్త్రాలతో, వానరులు నేలమీద ఉండి శిలలతో. ‘మత్తవారణసంనిభాః’ (మదపుటేనుగుల వంటివారు) అనే వానరుల ఉపమానం వారి బలాన్నీ యుద్ధోన్మాదాన్నీ చూపుతుంది. ‘సుయుద్ధమ్’ (గట్టి యుద్ధం) అనే పదంతో రెండు సేనల సమానబలమూ, యుద్ధపు దీర్ఘతా సూచించబడతాయి. యుద్ధపు ఈ పునరారంభం వజ్రదంష్ట్రుని నాయకత్వానికి పరిచాయకం — అతడు ధూమ్రాక్షునిలా సేనను విడిచి పారిపోడు. ‘తన సేన నాశనంతో’ అనేది మొదటి కారణం, ‘అంగదుని బలంతో’ అనేది రెండవది — తన సేన నాశనమూ శత్రువు బలమూ రెండూ అతనికి క్రోధం కలిగిస్తాయి. రథాలలో రాక్షసులు, నేలమీద వానరులు — ఈ వైరుధ్యం యుద్ధపు అసమానతను చూపుతుంది, అయినా వానరులు ఓడిపోలేదు. ‘సమవేతాః సమంతతః’ (కలిసికట్టుగా అన్నివైపులా) అనే పదాలతో వానరుల ఐక్యత సూచించబడుతుంది — వారు ఏకమై పోరాడతారు. ‘పాతయాంచక్రిరే’ అనే ఆమ్-ప్రత్యయాంత రూపం ప్రాచీనమైనది, యుద్ధవర్ణనలలో సామాన్యం.
కొందరు తలలు పగిలి, కొందరు కాళ్ళూ చేతులూ తెగి, శస్త్రాలతో దేహాలు పీడించబడి రక్తంతో తడిసిపోయారు. వానరులూ రాక్షసులూ నేలను ఆశ్రయించి పడుకున్నారు; ఆ భూమి కంకపక్షుల, గద్దల గుంపులతో నిండి, నక్కల సమూహాలతో కిక్కిరిసింది. పిరికివారికి భీషణమైన మొండేలు లేచి నిలిచాయి; భుజాలూ చేతులూ తలలూ తెగినవారు, దేహాలు ఛిన్నమైనవారు నేలపై పడ్డారు. వానరులూ రాక్షసులూ అక్కడ నేలపై పడిపోయారు. తరువాత వానరసైన్యం చేత చంపబడుతున్న నిశాచరసేన అంతా వజ్రదంష్ట్రుడు చూస్తుండగానే భగ్నమైంది. ఈ భాగంలో యుద్ధపరిణామం వర్ణించబడుతుంది — రెండు పక్షాలూ హతాహతులయ్యారు, కానీ చివరికి రాక్షసులే ఓడిపోయారు. మొండేలు లేవడం — తలలు లేని శరీరాలు క్షణం లేచి పడతాయి — యుద్ధపు భీషణతకు పరాకాష్ఠ, ‘పిరికివారికి భీషణమైనవి’ అని కవియే అంటాడు. కంకపక్షులు, గద్దలు, నక్కలు — శవభక్షకాలు రణభూమిని చుట్టుముడతాయి — మృత్యువు సహచరులు. ‘వజ్రదంష్ట్రస్య పశ్యతః’ (వజ్రదంష్ట్రుడు చూస్తుండగానే) అనేది అనాదరార్థంలో షష్ఠి — సేనాపతి చూస్తుండగానే సేన నశించింది, ఇది అతనికి అవమానం. పదకొండు, పన్నెండు శ్లోకాలు అర్ధశ్లోకపు జరుగుదలతో కలిసి ఉన్నాయి — ‘తతో వానరసైన్యేన హన్యమానం నిశాచరమ్, ప్రాభజ్యత బలం సర్వమ్’ అనే వాక్యం శ్లోకసీమను దాటుతుంది. ‘గాం సమాశ్రితాః’ (నేలను ఆశ్రయించినవారు) అనే పదం ‘నేలకొరిగారు’ అనేదానికి కావ్యాత్మక రూపం. సేన భంగం వజ్రదంష్ట్రుని క్రోధాన్ని పెంచుతుంది, దానితో అతడు స్వయంగా వానరసేనలో ప్రవేశిస్తాడు. ఇలా సేన భంగమే వజ్రదంష్ట్రుని స్వయంగా యుద్ధానికి పురికొల్పుతుంది.
భయంతో వణికిపోతూ వానరుల చేత చంపబడుతున్న రాక్షసులను చూసి, రోషంతో ఎర్రబడిన కళ్ళు గల ప్రతాపవంతుడైన వజ్రదంష్ట్రుడు ధనుస్సు చేతబట్టి వానరసేనను భయపెడుతూ దానిలో ప్రవేశించాడు. కంకపక్షి ఈకలు గల, సూటిగా దూసుకుపోయే బాణాలతో అతడు చీల్చివేశాడు — అక్కడ ఒక్కొక్క దెబ్బకు ఏడుగురిని, ఎనిమిదిమందిని, తొమ్మిదిమందిని, అయిదుగురిని వానరులను భేదించాడు. పరమ క్రోధంతో ఉన్న ప్రతాపవంతుడైన వజ్రదంష్ట్రుడు గుచ్చాడు; బాణాలతో దేహాలు తెగిన వానరగణాలన్నీ భయపడి, ప్రజలు ప్రజాపతి దగ్గరికి పరుగెత్తినట్లు, అంగదుని దగ్గరికి పరుగెత్తాయి. తరువాత భగ్నమైన వానరగణాలను చూసి వాలిపుత్రుడు అప్పుడు తనవైపే చూస్తున్న వజ్రదంష్ట్రుని క్రోధంతో చూశాడు. వజ్రదంష్ట్రుని పరాక్రమం ఇక్కడ మొదటిసారి పూర్తిగా కనిపిస్తుంది — ఒకే బాణంతో అనేక వానరులను భేదిస్తాడు. ‘ఏడు, ఎనిమిది, తొమ్మిది, అయిదు’ అనే సంఖ్యలు బాణాల శక్తిని చూపుతాయి. ‘ప్రజలు ప్రజాపతి దగ్గరికి వలె’ అనే ఉపమానం అంగదుని స్థానాన్ని చూపుతుంది — అతడు వానరులకు రక్షకుడు, తండ్రి వంటి ఆశ్రయం. పదిహేనవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. అంగద వజ్రదంష్ట్రుల చూపులు కలవడం — ‘ఉదీక్షంతమ్ ఉదైక్షత’ (తనవైపు చూస్తున్నవానిని చూశాడు) — ద్వంద్వయుద్ధానికి ఆహ్వానం. వానరులు అంగదుని వైపు పరుగెత్తడం అతని నాయకత్వంపై వారి విశ్వాసాన్ని చూపుతుంది.
వజ్రదంష్ట్రుడూ అంగదుడూ ఇద్దరూ పరమ క్రోధంతో, సింహమూ మదపుటేనుగూ వలె పరస్పరం తీవ్రంగా పోరాడారు, తిరిగారు. తరువాత వజ్రదంష్ట్రుడు మహాబలుడైన వానరపుత్రుని అగ్నిజ్వాలల వంటి లక్ష బాణాలతో మర్మస్థానాలలో కొట్టాడు. అన్ని అవయవాలూ రక్తంతో తడిసిన మహాబలుడు, భయంకర పరాక్రముడు అయిన వాలిపుత్రుడు వజ్రదంష్ట్రుని మీదికి చెట్టును విసిరాడు. పడుతున్న ఆ చెట్టును చూసి తొట్రుపడని ఆ రాక్షసుడు దానిని అనేక ముక్కలుగా నరికాడు; అది కూడా మథించబడి నేలపై పడింది. వజ్రదంష్ట్రుని ఆ విక్రమాన్ని చూసి వానరశ్రేష్ఠుడు విశాలమైన పర్వతాన్ని పట్టుకుని విసిరాడు, గర్జించాడు. అది పైకి వస్తుండడం చూసి వీర్యవంతుడైన అతడు రథం నుంచి దూకి గద చేతబట్టి తొట్రుపాటు లేకుండా నేలపై నిలిచాడు. అంగదుడు విసిరిన ఆ శిల రణాగ్రంలో వెళ్ళి అతని రథాన్ని చక్రాలతో, కూబరంతో, గుర్రాలతో సహా అప్పుడు మథించివేసింది. తరువాత చెట్లతో అలంకృతమైన మరొక విశాలమైన శిఖరాన్ని పట్టుకుని ఆ వానరుడు వజ్రదంష్ట్రుని తలపై పడవేశాడు. ‘హరిమత్తగజౌ ఇవ’ — సింహమూ మదపుటేనుగూ వలె, లేదా రెండు మదపుటేనుగుల వలె అని భావం; ఇద్దరూ సమబలులు. యుద్ధక్రమం చక్కగా అమర్చబడింది — మొదట బాణాలు, తరువాత చెట్టు, తరువాత పర్వతం, తరువాత శిఖరం. వజ్రదంష్ట్రునికి ‘అసంభ్రాంతః’ (తొట్రుపడనివాడు) అనే విశేషణం రెండుసార్లు — అతడు ధైర్యవంతుడైన యోధుడు. రథం నుంచి దూకడం గత సర్గలలో ధూమ్రాక్షుని ప్రసంగాన్ని పోలి ఉంది; రథభంగం ఇద్దరు సేనాపతుల పరాజయానికీ పూర్వసూచన. అంగదుని ‘గర్జించాడు’ అనే సింహనాదం అతని ఉత్సాహానికి చిహ్నం. ఈ ద్వంద్వయుద్ధపు వర్ణన విస్తారమైనది, ఎందుకంటే ఇదే ఈ ప్రసంగానికి కేంద్రం. వజ్రదంష్ట్రుడు మొదట దూరం నుంచి బాణాలతో పోరాడతాడు, అంగదుడు దగ్గరికి వెళ్ళి చెట్లతో శిలలతో — ఇది ధనుర్ధారికీ మల్లునికీ సంఘర్షణ. ‘శతసహస్రేణ’ (లక్ష) అనే అతిశయోక్తి బాణాల అసంఖ్యాకతను సూచిస్తుంది. అంగదుని శరీరం రక్తంతో తడిసినా అతడు విరమించడు — వీరుని ధైర్యం. వజ్రదంష్ట్రుడు చెట్టును అనేక ముక్కలుగా నరుకుతాడు, కానీ పర్వతాన్ని నరకలేడు, కాబట్టి రథం నుంచి దూకుతాడు. శిఖరప్రహారంతో అతడు తలపై దెబ్బతిన్నాడు, దానితో ద్వంద్వపు మొదటి భాగం అంగదునికి అనుకూలమైంది. ఇద్దరు వీరుల యుద్ధమూ సమానమే, కానీ అంగదుని దెబ్బలు ఎక్కువ నిర్ణాయకమైనవి. రథభంగంతో వజ్రదంష్ట్రుడు నేలమీద పోరాడవలసి వచ్చింది.
రక్తం కక్కుతూ బాగా మూర్ఛితుడైన వజ్రదంష్ట్రుడు గదను కౌగిలించుకుని నిట్టూరుస్తూ ముహూర్తకాలం మోహంలో పడ్డాడు. స్పృహ పొందిన ఆ నిశాచరుడు పరమ క్రోధంతో ఎదుట నిలిచిన వాలిపుత్రుని గదతో వక్షంపై కొట్టాడు. తరువాత గదను విడిచి అతడు అక్కడ ముష్టియుద్ధం చేశాడు; వానరుడూ రాక్షసుడూ ఇద్దరూ ఒకరినొకరు కొట్టుకున్నారు. రక్తం కక్కుతూ, దెబ్బలతో శ్రమ పొందిన, మిక్కిలి విక్రమశాలులైన వారిద్దరూ అంగారక బుధుల్లా అయ్యారు. తరువాత పరమతేజస్వి, వానరశ్రేష్ఠుడు అయిన అంగదుడు చెట్టును పెకలించి, పూలతో పండ్లతో కూడినవాడై నిలిచాడు. వజ్రదంష్ట్రుడు ఎద్దు చర్మంతో చేసిన డాలునూ, చిరుగంటల జాలరులతో కప్పబడిన, చర్మపు ఒరతో అలంకరించిన విశాలమైన శుభమైన ఖడ్గాన్నీ పట్టుకున్నాడు. వానరుడూ రాక్షసుడూ విచిత్రమైన, మనోహరమైన మండల గతులలో తిరిగారు; జయాన్ని కోరుతూ గర్జిస్తూ అప్పుడు ఒకరినొకరు కొట్టుకున్నారు. రక్తం కారే గాయాలతో వారిద్దరూ పూచిన మోదుగ చెట్లలా శోభించారు; పోరాడి పోరాడి అలసిపోయి ఇద్దరూ మోకాళ్ళపై నేలకు ఒరిగారు. రెప్పపాటు కాలంలోనే కపికుంజరుడైన అంగదుడు కర్రతో కొట్టిన సర్పంలా కళ్ళు మండుతూ లేచి నిలిచాడు. ‘అంగారకబుధౌ ఇవ’ అనేది గ్రహయుద్ధపు ఉపమానం — అంగారకుడు ఎర్రని వర్ణం గలవాడు, బుధుడు పచ్చని వర్ణం గలవాడు; రక్తంతో తడిసిన వారిద్దరూ ఆ గ్రహాల్లా ఉన్నారు. ‘పూలతో పండ్లతో కూడినవాడు’ అనే అంగదుని వర్ణన మనోహరమైనది — చెట్టును పట్టుకుని అతడే పూలూ పండ్లూ గల చెట్టులా ఉన్నాడు. ‘చిత్రాన్ మార్గాన్’ (విచిత్రమైన గతులు) అంటే ఖడ్గయుద్ధపు మండల గతులు. ‘పూచిన మోదుగ చెట్లలా’ అనే ఉపమానం — మోదుగ పూలు ఎర్రనివి, గాయాలు కూడా ఎర్రనివి. ‘కర్రతో కొట్టిన సర్పంలా’ — దెబ్బతిన్న సర్పం కోపంతో పడగ ఎత్తినట్లు అంగదుడు క్షణంలో లేచాడు. ఈ యుద్ధంలో నాలుగు ఆయుధాలు క్రమంగా ప్రయోగించబడ్డాయి — గద, పిడికిలి, చెట్టు, ఖడ్గం. వజ్రదంష్ట్రుని మూర్ఛ క్షణికమైనది — అతడు ‘గదను కౌగిలించుకుని’ ఉన్నాడు, ఆయుధాన్ని విడవడు; ఇది యోధుని చివరి బలం. స్పృహ పొందిన అతడు మళ్ళీ గదతో కొడతాడు — అంగదుని వక్షంపై. తరువాత గద విడువబడింది, ముష్టియుద్ధం ఆరంభమైంది; తరువాత అంగదుడు చెట్టునూ, వజ్రదంష్ట్రుడు ఖడ్గాన్నీ డాలునూ పట్టుకుంటారు. ఈ క్రమం యుద్ధంలోని ప్రతి దశనూ వర్ణిస్తుంది. ‘జయకాంక్షిణౌ’ (జయాన్ని కోరేవారు) అనేది ఇద్దరి సమాన ఉత్సాహం — ఎవరూ పరాజయాన్ని అంగీకరించరు. ‘మోకాళ్ళపై నేలకు ఒరిగారు’ అనే క్షణం నాటకీయమైనది — ఇద్దరూ పడిపోయారు, ఎవరు ముందు లేస్తారు అనేది ప్రశ్న; అంగదుడే లేస్తాడు, ఇదే అతని విజయానికి తాళంచెవి. అంగదుడు లేవడం ‘దీప్తాక్షః’ (కళ్ళు మండుతూ) — క్రోధంతో అతని కళ్ళు జ్వలిస్తున్నాయి. క్షణమాత్రపు ఈ ఆధిక్యమే యుద్ధపరిణామాన్ని నిర్ణయిస్తుంది.
మహాబలుడైన వాలిపుత్రుడు నిర్మలమైన, బాగా మెరుగుపెట్టిన ఖడ్గంతో వజ్రదంష్ట్రుని పెద్ద శిరస్సును నరికాడు. రక్తంతో తడిసిన దేహం గల అతని, తిరిగిన కళ్ళు గల, శుభమైన ఆ శిరస్సు ఖడ్గం దెబ్బకు రెండుగా చీలి పడింది. వజ్రదంష్ట్రుడు హతుడవడం చూసి భయంతో మోహితులైన రాక్షసులు వానరుల చేత చంపబడుతూ, భయపడి, విషణ్ణ వదనాలతో, దీనులై, సిగ్గుతో కొంత తలవంచుకుని లంకకు పరుగెత్తారు. అతనిని సంహరించి, వజ్రధారి వంటి ప్రతాపవంతుడు, మహాబలుడు అయిన ఆ వాలిపుత్రుడు కపిసైన్యం మధ్య పూజింపబడుతూ, దేవతలతో చుట్టుముట్టబడిన సహస్రనేత్రుని వలె ఆనందం పొందాడు. అంగదుని ఖడ్గానికి ‘నిర్మలమైన, బాగా మెరుగుపెట్టిన’ అనే విశేషణాలతో దాని వాడితనం సూచించబడుతుంది; నిజానికి ఆ ఖడ్గం వజ్రదంష్ట్రునిదేనని ప్రసంగం నుంచి ఊహించవచ్చు. శిరస్సు ‘రెండుగా’ చీలి పడడం దెబ్బ బలాన్ని చూపుతుంది. రాక్షసులు ‘సిగ్గుతో తలవంచుకున్నారు’ అనే వర్ణన వారి లజ్జను సూచిస్తుంది. ముప్పై ఆరవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. చివరి శ్లోకం వంశస్థ ఇంద్రవజ్రల మిశ్రమమైన ఉపజాతి తరహా దీర్ఘవృత్తంలో రచించబడింది — ‘వజ్రధరుడు’, ‘సహస్రనేత్రుడు’ అని ఇంద్రుని ఉపమానం రెండుసార్లు రావడం అంగదుని విజయాన్ని దేవవిజయంతో సమానం చేస్తుంది. ఈ సర్గతో వజ్రదంష్ట్ర ప్రసంగం ముగిసింది; తరువాతి సర్గలో అకంపనుడు పంపబడతాడు, అక్కడ వల్గేట్ పాఠం మళ్ళీ సమీక్షిత పాఠంతో (6.043) కలుస్తుంది. అంగదుని విజయం వానరసేన మనోబలాన్ని మళ్ళీ పెంచుతుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुःपञ्चाशः सर्गः॥ ५४॥