॥वाल्मीकिरामायणम् యుద్ధకాండ · 53వ సర్గ

యుద్ధకాండ

సర్గ

వజ్రదంష్ట్రుని నిర్యాణం, యుద్ధం

ధూమ్రాక్షవధ వార్త వినడం, రావణుడు వజ్రదంష్ట్రుని ఆజ్ఞాపించడం, సేనాసహితుడైన వజ్రదంష్ట్రుడు దక్షిణద్వారం నుంచి బయలుదేరడం, దుశ్శకునాలు, వానర రాక్షసుల యుద్ధం, అంగదుడు రాక్షసులను సంహరించడం

ధూమ్రాక్షుడు హతుడయ్యాడని విని రాక్షసేశ్వరుడైన రావణుడు మహాక్రోధంతో ఆవేశించి సర్పంలా బుసకొడుతూ ఉన్నాడు. క్రోధంతో కలుషితుడైన అతడు దీర్ఘంగా, వేడిగా నిట్టూర్చి క్రూరుడు, మహాబలుడు అయిన వజ్రదంష్ట్రుడనే రాక్షసునితో ఇలా అన్నాడు: ‘వీరా, వెళ్ళు, రాక్షసులతో చుట్టుముట్టబడి నీవు బయలుదేరు; దశరథపుత్రుడైన రాముని, వానరులతో సహా సుగ్రీవుని సంహరించు.’ మాయావి, రాక్షసేశ్వరుడు అయిన వజ్రదంష్ట్రుడు ‘అలాగే’ అని అనేక సేనలతో చుట్టుముట్టబడి అతి త్వరగా బయలుదేరాడు. ఈ సర్గ సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు — అక్కడ ధూమ్రాక్షవధ తరువాత నేరుగా అకంపనుడు పంపబడతాడు; ‘ధూమ్రాక్షం నిహతం శ్రుత్వా రావణో రాక్షసేశ్వరః’ అనే మొదటి అర్ధశ్లోకం సమీక్షిత పాఠంలోని 6.043.001 శ్లోకపు మొదటి అర్ధభాగంతో అక్షరశః సమానం, కాబట్టి వల్గేట్ పాఠంలో వజ్రదంష్ట్ర ప్రసంగం ఆ అర్ధశ్లోకం తరువాతే ప్రక్షిప్తమైనట్లు కనిపిస్తుంది. రావణుని క్రోధం ‘సర్పంలా బుసకొడుతూ’ అనే ఉపమానంతో గత సర్గలలో కూడా వర్ణించబడింది; ఇక్కడ ‘దీర్ఘంగా, వేడిగా’ అనే విశేషణాలతో అతని సంతాపం అధికమైంది. ‘క్రూరమ్’ అనేది వజ్రదంష్ట్రుని విశేషణం — రావణుడు అత్యంత క్రూరుడైన యోధుని ఎంచుకుంటాడు. ‘మాయావీ’ అనే పదంతో వజ్రదంష్ట్రుడు కూడా ఇంద్రజిత్తులాగే మాయావిద్య గలవాడని సూచించబడుతుంది.

అతడు ఏనుగులతో, గుర్రాలతో, గాడిదలతో, ఒంటెలతో కూడి, బాగా సన్నద్ధుడై, అనేక చిత్రమైన పతాకలతో ధ్వజాలతో అలంకరించబడి ఉన్నాడు. తరువాత విచిత్రమైన భుజకీర్తులతో, కిరీటంతో అలంకరించుకున్న అతడు కవచం తొడుక్కుని ధనుస్సుతో త్వరగా బయలుదేరాడు. పతాకలతో అలంకరించిన, ప్రకాశించే, పుటం పెట్టిన బంగారంతో భూషితమైన రథానికి ప్రదక్షిణం చేసి ఆ సేనాపతి దానిని ఎక్కాడు. ఋష్టులతో, చిత్రమైన తోమరాలతో, నునుపైన ముసలాలతో, భిందిపాలాలతో, ధనుస్సులతో, శక్తులతో, పట్టిసాలతో, ఖడ్గాలతో, చక్రాలతో, గదలతో, వాడి గండ్రగొడ్డళ్ళతో సిద్ధమైన, రకరకాల శస్త్రాలు చేతబట్టిన కాల్బలం బయలుదేరింది. విచిత్రమైన వస్త్రాలు ధరించిన ప్రకాశించే రాక్షసశ్రేష్ఠులందరూ, కదిలే పర్వతాల్లా ఉన్న మహోన్నతమైన శూర గజాలు బయలుదేరాయి. తోమరాలూ అంకుశాలూ చేతబట్టిన యుద్ధకుశలులు ఎక్కిన ఏనుగులు, శుభలక్షణాలు గల, శూరులు ఎక్కిన మహాబలమైన ఇతర గుర్రాలు ఉన్నాయి. బయలుదేరిన ఆ రాక్షససేన అంతా వర్షాకాలంలో గర్జించే మెరుపులతో కూడిన మేఘాల్లా శోభించింది. యూథపతి అంగదుడు ఉన్న ఆ దక్షిణద్వారం నుంచి వారు బయలుదేరారు. వారు బయలుదేరుతుండగా అశుభం పుట్టింది. ఈ సేన సమృద్ధి ధూమ్రాక్షుని సేన వర్ణన కంటే కూడా విస్తృతమైనది — ప్రతి పరాజయంతో రావణుడు అధిక బలాన్ని పంపుతాడు. ఇక్కడ చతురంగబలం పూర్తిగా ఉంది — కాల్బలం, ఏనుగులు, గుర్రాలు, రథాలు. వజ్రదంష్ట్రుడు రథానికి ప్రదక్షిణం చేయడం శుభాచారం, కానీ దాని ఫలం దక్కదు, ఎందుకంటే అధర్మపక్షంలో శుభాచారం కూడా నిష్ఫలం. ‘వర్షాకాలపు మేఘాల్లా’ అనే ఉపమానం సేన నల్లని వర్ణాన్నీ, మెరుపులా ఆయుధాల దీప్తినీ, గర్జనలా నాదాన్నీ సూచిస్తుంది. దక్షిణద్వారంలో అంగదుని నియామకం ముందే జరిగింది; కాబట్టి వజ్రదంష్ట్రుని ప్రతిద్వంద్వి అంగదుడే. ఈ భాగంలోని కొన్ని శ్లోకాలు అర్ధశ్లోకపు జరుగుదలతో కూర్చబడ్డాయి — పదమూడవ శ్లోకంలో మొదటి అర్ధభాగం సేన బయలుదేరిన స్థానాన్నీ, రెండవ అర్ధభాగం దుశ్శకునాల ఆరంభాన్నీ చెబుతాయి. ‘కదిలే పర్వతాల్లా గజాలు’ అనే ఉపమానం ఏనుగుల విశాలత్వాన్నీ గమనాన్నీ చూపుతుంది. ‘లక్షణసంయుక్తాః’ గుర్రాలు శుభలక్షణాలు గలవి, శ్రేష్ఠజాతివి అని భావం. ‘విచిత్రవాససః’ (విచిత్రమైన వస్త్రాలు ధరించినవారు) అనే వర్ణనతో రాక్షసుల వైభవమూ, యుద్ధంలో కూడా వారి అలంకారప్రియత్వమూ సూచించబడుతుంది. వజ్రదంష్ట్రుడు ‘కవచం తొడుక్కోవడం’ అతడు ధూమ్రాక్షుని కంటే ఎక్కువ జాగ్రత్తగలవాడని చూపుతుంది — మునుపటి సేనాపతి మరణం అతనికి పాఠం నేర్పింది. ఇలా కవి శత్రుసేన వైభవాన్ని విస్తారంగా వర్ణిస్తాడు, దానితో ముందు అంగదుని విజయపు ప్రాముఖ్యం పెరుగుతుంది.

అప్పుడు మేఘం లేని ఆకాశం నుంచి తీవ్రమైన ఉల్కలు రాలాయి; అగ్నిజ్వాలలను కక్కుతూ ఘోరమైన నక్కలు ఊళపెట్టాయి. ఘోరమైన మృగాలు రాక్షసుల మరణాన్ని ప్రకటించాయి; ముందుకు సాగుతున్న యోధులు అక్కడ దారుణంగా తడబడ్డారు. ఈ ఉత్పాతాలను చూసి కూడా మహాబలుడు, తేజస్వి అయిన వజ్రదంష్ట్రుడు ధైర్యాన్ని అవలంబించి రణోత్సుకుడై బయలుదేరాడు. గత సర్గలలో ధూమ్రాక్షుడు బయలుదేరినప్పటిలాగే ఇక్కడ కూడా ప్రకృతి వ్యతిరేకతను చూపుతుంది. మేఘం లేని ఆకాశం నుంచి ఉల్కాపాతం విశేషంగా అశుభం. నక్కలు అగ్నిని కక్కుతున్నాయనే వర్ణన భయంకరమైనది. యోధులు తడబడడం — బయలుదేరే సమయంలో కాలు జారడం అశుభ శకునంగా భావించబడుతుంది. అయినా వజ్రదంష్ట్రుడు ధూమ్రాక్షునికి భిన్నమైనవాడు, అతడు వ్యథ చెందడు, ‘ధైర్యాన్ని అవలంబించి’ బయలుదేరుతాడు — కాబట్టి అతడు మరింత దృఢమైన యోధుడు. పద్నాలుగవ శ్లోకంలోని ‘వమంతః పావకజ్వాలాః శివా ఘోరా వవాశిరే’ అనే అర్ధభాగం సమీక్షిత పాఠంలోని 6.045.034 శ్లోకపు మొదటి అర్ధభాగంతో దాదాపు సమానం — ఇది ఒక సామాన్యమైన దుశ్శకున వాక్యబంధం, సమీక్షిత పాఠంలో కూడా అకంపనుని లేదా ప్రహస్తుని ప్రసంగంలో కనిపిస్తుంది.

పరుగెత్తుకు వస్తున్న ఆ రాక్షసులను చూసి జయోత్సాహంతో ఉన్న వానరులు మహానాదాలు చేశారు, ఆ శబ్దంతో దిక్కులను నింపారు. అప్పుడు ఒకరినొకరు చంపాలని కోరుకునే ఘోరమైన, భయంకర రూపాలు గల వానరులకూ రాక్షసులకూ మధ్య సంకులమైన యుద్ధం మొదలైంది. మహోత్సాహంతో దూకుతున్న యోధులు దేహాలూ తలలూ మెడలూ తెగి, అన్ని అవయవాలూ రక్తంతో తడిసి నేలపై పడిపోయారు. పరిఘల వంటి బాహువులు గల, సమరాలలో వెనుదిరగని కొందరు శూరులు ఒకరినొకరు ఎదుర్కొని రకరకాల శస్త్రాలను విసిరారు. చెట్ల, శిలల, శస్త్రాల ఘోరమైన, హృదయాన్ని చీల్చే అతి గొప్ప ధ్వని అక్కడ వినిపించింది. రథచక్రాల అంచుల ధ్వని, ధనుస్సుల ఘోరమైన ధ్వని, శంఖ భేరీ మృదంగాల సంకుల ధ్వని పుట్టాయి. కొందరు అస్త్రాలను విడిచిపెట్టి బాహుయుద్ధం చేశారు. అరచేతులతో, పాదాలతో, పిడికిళ్ళతో, చెట్లతో, మోకాళ్ళతో కొట్టబడిన కొందరు రాక్షసులు దేహాలు విరిగిపోయారు; యుద్ధమదంతో ఉన్న వానరుల చేత కొందరు శిలలతో చూర్ణమయ్యారు. యుద్ధవర్ణన గత సర్గ వర్ణనను పోలి ఉంది, కానీ ఇక్కడ ధ్వనికి విశేష వర్ణన ఉంది — చెట్లు కూలడం, శిలల ఘాతం, రథచక్రాల ఘోష, ధనుస్సుల టంకారం, వాద్యాల నాదం. ఇవన్నీ కలిసి ‘హృదయాన్ని చీల్చే’ శబ్దం పుడుతుంది. ఇరవై మూడవ శ్లోకం ఒకే అర్ధభాగం — ‘కేచిదస్త్రాణి సంత్యజ్య బాహుయుద్ధమకుర్వత’ (23); ఇరవై నాలుగవది ఆరు పాదాలది. ఇక్కడ మళ్ళీ బాహుయుద్ధం — శస్త్రాలను విడిచి యోధులు శరీరంతోనే పోరాడతారు, దానితో యుద్ధపు ఆవేశం సూచించబడుతుంది. ఈ భాగపు శ్లోకాలు ఎక్కువగా సామాన్య వర్ణనాత్మకమైనవి — ఏ విశిష్ట యోధుని పేరూ తీసుకోబడదు. ‘అన్యోన్యవధకాంక్షిణామ్’ (ఒకరినొకరు చంపాలని కోరేవారు) అనే పదంతో రెండు పక్షాలలోనూ సమానమైన వైరభావం సూచించబడుతుంది. ‘సమరేష్వనివర్తినః’ (సమరాలలో వెనుదిరగనివారు) అనే విశేషణం వీరుల ప్రశంస — యుద్ధం నుంచి వెనుదిరగనివారు. శంఖ భేరీ మృదంగాలు యుద్ధవాద్యాలు, వాటి నాదం యోధులను ఉత్సాహపరుస్తుంది. ‘భగ్నదేహాః’ (దేహాలు విరిగినవారు) అనే పదంతో వానరుల శారీరక బలం చూపబడింది — వారు కేవలం మోకాళ్ళతో కూడా రాక్షసుల శరీరాలను విరుస్తారు. ఇక్కడ యుద్ధపు దృశ్యమూ శ్రవ్యమూ రెండూ చిత్రించబడ్డాయి, దానితో పాఠకుడు రణభూమిలో నిలిచినట్లు అనుభవిస్తాడు. యుద్ధారంభంలో వానరుల నాదమే రాక్షసుల భయానికి మొదటి కారణం. కొందరు యోధులు శస్త్రాలను విడిచి మల్లయుద్ధం చేశారు — ఇదీ యుద్ధపు ఆవేశం.

వజ్రదంష్ట్రుడు రణంలో బాణాలతో వానరులను బాగా భయపెడుతూ, లోకసంహార సమయంలో పాశం చేతబట్టిన అంతకునిలా సంచరించాడు. బలవంతులు, అస్త్రవేత్తలు, రకరకాల ఆయుధాలు గలవారు, క్రోధంతో మూర్ఛితులు అయిన రాక్షసులు రణంలో వానరసైన్యాలను సంహరించారు. సాహసవంతుడైన వాలిపుత్రుడు అంగదుడు మాత్రం క్రోధంతో రెట్టింపుగా ఆవేశించి, ప్రళయాగ్నిలా ఆ రాక్షసులందరినీ రణంలో సంహరించాడు. వీర్యవంతుడు, క్రోధంతో ఎర్రబడిన కళ్ళు గలవాడు, ఇంద్రసమాన పరాక్రముడు అయిన అంగదుడు చెట్టును ఎత్తిపట్టి, సింహం చిన్న మృగాలను చంపినట్లు, ఆ రాక్షసగణాలన్నిటినీ ఘోరంగా సంహరించాడు. అంగదుని చేత కొట్టబడిన భయంకర విక్రములైన రాక్షసులు తలలు పగిలి, నరికిన చెట్లలా అక్కడ కూలారు. రథాలతో, చిత్రమైన ధ్వజాలతో, గుర్రాలతో, వానర రాక్షసుల శరీరాలతో, రక్తప్రవాహంతో కప్పబడిన భూమి అప్పుడు భయంకరంగా మారింది. హారాలతో, భుజకీర్తులతో, వస్త్రాలతో, శస్త్రాలతో అలంకరించబడిన ఆ రణభూమి శరద్రాత్రిలా ప్రకాశించింది. అంగదుని వేగానికి ఆ మహారాక్షససేన గాలికి మేఘంలా అక్కడ కంపించింది. ‘పాశం చేతబట్టిన అంతకునిలా’ అనే ఉపమానం వజ్రదంష్ట్రుని భీషణతను చూపుతుంది — అతడు యముని వలె వానరులను తీసుకుపోతాడు. అంగదునికి ఉపమానం ‘సంవర్తకానలః’ — ప్రళయకాలంలో సర్వాన్నీ దహించే అగ్ని. ‘సింహం చిన్న మృగాలను చంపినట్లు’ అనే ఉపమానం అతని శ్రేష్ఠతను చూపుతుంది. రణభూమికి ‘శరద్రాత్రిలా’ అనే ఉపమానం విరోధాభాసపూర్ణమైనది — రక్తంతో తడిసిన భూమి ఆభరణాలతో, శస్త్రాలతో నక్షత్రాలతో వలె శోభిస్తుంది. ముప్పై రెండవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. ఈ సర్గలో వజ్రదంష్ట్రుడు హతుడు కాడు; అంగదునితో అతని ద్వంద్వయుద్ధం తరువాతి సర్గలో. అంగదుడు యువరాజు, తండ్రి వాలిలాగే పరాక్రమశాలి — ఈ ప్రసంగంలో అతని యశస్సు స్థాపించబడుతుంది. ‘ధృష్టః’ (సాహసవంతుడు) అనే అంగదుని విశేషణం అతని సాహసాన్ని చూపుతుంది — యువకుడైనా అతడు నిర్భయుడు. ‘క్రోధతామ్రాక్షః’ (క్రోధంతో ఎర్రబడిన కళ్ళు గలవాడు) అనే విశేషణం గత సర్గలోని హనుమంతుని వర్ణనతో సమానం — ఇద్దరు వీరులూ క్రోధంతో ఎర్రబడిన కన్నులు గలవారు. అంగదుని దెబ్బలు తిన్న రాక్షసులు ‘నరికిన చెట్లలా’ పడతారు — అంగదుడు చెట్టుతో కొడతాడు, రాక్షసులు చెట్లలా పడతారు; ఇది ఉపమానపు సూక్ష్మత. రథాలు, ధ్వజాలు, గుర్రాలు, శరీరాలు అన్నిచోట్లా చెల్లాచెదురుగా పడి ఉన్నాయి, దానితో రణభూమి దుర్గమమైంది. ఈ సర్గ చివర రాక్షససేన కంపిస్తుంది, కానీ పారిపోదు — వజ్రదంష్ట్రుడు ఇంకా జీవించి ఉన్నాడు, అతడే వారి ఆశ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रिपञ्चाशः सर्गः॥ ५३॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి