॥वाल्मीकिरामायणम् యుద్ధకాండ · 52వ సర్గ

యుద్ధకాండ

సర్గ

ధూమ్రాక్షవధ

వానర రాక్షసుల సంకుల యుద్ధం, ఉభయపక్షాల సంహారం, ధూమ్రాక్షుని పరాక్రమం, హనుమంతుడు రథాన్ని విరగగొట్టడం, పర్వతశిఖరంతో ధూమ్రాక్షుని వధ

భయంకర విక్రముడైన రాక్షసుడు ధూమ్రాక్షుడు బయలుదేరడం చూసి యుద్ధాన్ని కోరే వానరులందరూ ఆనందంతో గర్జించారు. ఆ వానర రాక్షసుల మధ్య అతి సంకులమైన యుద్ధం మొదలైంది — వారు ఘోరమైన చెట్లతో, శూలాలతో, ముద్గరాలతో ఒకరినొకరు కొట్టుకున్నారు. రాక్షసులు ఘోరులైన వానరులను అన్నివైపులా నరికివేశారు; వానరులు కూడా చెట్లతో రాక్షసులను నేలమట్టం చేశారు. బాగా కోపించిన రాక్షసులు ఘోరంగా కనిపించే, కంకపక్షి ఈకలు గల, సూటిగా దూసుకుపోయే వాడి బాణాలతో వానరులను చీల్చారు. వారు భయంకరమైన గదలతో, పట్టిసాలతో, కూటముద్గరాలతో, ఘోరమైన చిత్రమైన పరిఘలతో, పట్టుకున్న త్రిశూలాలతో వానరులను చీల్చివేశారు. రాక్షసుల చేత చీల్చబడుతున్న ఆ మహాబలులైన వానరులు అసహనం వల్ల పుట్టిన ఉత్సాహంతో నిర్భయంగా పరాక్రమించారు. బాణాలతో దేహాలు చీలిన, శూలాలతో శరీరాలు భేదించబడిన ఆ వానర యూథపతులు అక్కడ చెట్లనూ శిలలనూ పట్టుకున్నారు. భయంకరమైన వేగం గల ఆ వానరులు అక్కడక్కడ గర్జిస్తూ వీరులైన రాక్షసులను మథించారు, తమ పేర్లను ఉచ్చరించారు. యుద్ధవర్ణన రెండు పక్షాలకూ సమానంగా ఉంది — కవి రాక్షసుల పరాక్రమాన్నీ వర్ణిస్తాడు, వానరుల పరాక్రమాన్నీ వర్ణిస్తాడు. రాక్షసుల ఆయుధాలు శస్త్రాలు — బాణాలు, గదలు, పట్టిసాలు, పరిఘలు, త్రిశూలాలు; వానరులవి మాత్రం ప్రాకృతికమైనవి — చెట్లు, శిలలు. ఈ వైరుధ్యం నాగరికతకూ ప్రకృతికీ మధ్య యుద్ధంలా ఉంది. ‘అమర్షజనితోద్ధర్షాః’ (అసహనం వల్ల పుట్టిన ఉత్సాహం గలవారు) అనే పదం సూక్ష్మమైనది — పీడ వల్ల క్రోధం, క్రోధం వల్ల ఉత్సాహం పుడతాయి. వానరులు తమ పేర్లు ఘోషించడం ప్రాచీన యుద్ధధర్మంలో అంగం — యోధుడు తన పేరు బిగ్గరగా చెబుతూ శత్రువును ఆహ్వానిస్తాడు, తన కులగౌరవాన్ని స్థాపిస్తాడు. బాణాలతో చీలినా వానరులు పారిపోరు, చెట్లను పట్టుకుంటారు — ఇది వారి ధైర్యానికి ప్రమాణం. ఈ సర్గ ఆరంభం గత సర్గ ముగింపు నుంచి కొనసాగుతుంది — ధూమ్రాక్షుడు వానరసేనను చూశాడు, ఇక్కడ వానరులు అతనిని చూస్తారు. ‘ప్రహృష్టాః’ (ఆనందించినవారు) అనే పదం వానరులు భయంతో కాక ఆనందంతో యుద్ధం ప్రారంభిస్తారని సూచిస్తుంది, ఎందుకంటే రామలక్ష్మణులు విముక్తులయ్యారు. రాక్షసుల బాణాలు ‘కంకపత్రాలు’ — కంకపక్షి రెక్కలు కట్టినవి, దానితో అవి సూటిగా వెళతాయి. ‘భూమిసమీకృతాః’ (నేలమట్టం చేయబడ్డారు) అనే పదం రాక్షసులు పూర్తిగా కూలిపోవడాన్ని చూపుతుంది — వారు నేలతో సమానమయ్యారు. వానరులూ రాక్షసులూ పరస్పరం సమబలులని కవి మొదట చూపుతాడు, దానితో ముందు హనుమంతుని జోక్యపు ప్రాముఖ్యం స్పష్టమవుతుంది. ఇలా యుద్ధారంభం రెండు పక్షాల సమాన ఉత్సాహంతో జరుగుతుంది.

రకరకాల శిలలతో, అనేక కొమ్మలు గల చెట్లతో వానర రాక్షసుల అద్భుతమైన ఘోరయుద్ధం జరిగింది. జయోత్సాహంతో ఉన్న వానరుల చేత కొందరు రాక్షసులు మథించబడ్డారు; రక్తం తాగే కొందరు నోళ్ళ నుంచి రక్తం కక్కారు. కొందరు పక్కలు చీలిపోయారు, కొందరు చెట్ల కింద రాశులుగా పడ్డారు, కొందరు శిలలతో చూర్ణమయ్యారు, కొందరు పళ్ళతో చీల్చబడ్డారు. మథించబడిన ధ్వజాలతో, విరిగి పడిన ఖడ్గాలతో, ధ్వంసమైన రథాలతో కొందరు నిశాచరులు వ్యథ చెందారు. వనవాసుల పర్వతశిఖరాలతో మథించబడిన పర్వతాకార గజేంద్రాలతో, ఆరోహకులతో కూడిన గుర్రాలతో భూతలం నిండిపోయింది. భయంకర విక్రమం గల వేగవంతులైన వానరులు దూకి, ఎగిరి వాడి గోళ్ళతో రాక్షసుల ముఖాలను చీల్చివేశారు. విషణ్ణ వదనాలతో, చెదిరిన జుట్టుతో ఉన్న వారు రక్తపు వాసనకు మూఢులై మళ్ళీ నేలపై కూలారు. మరికొందరు పరమ క్రోధంతో ఉన్న భయంకర విక్రములైన రాక్షసులు వజ్రస్పర్శ వంటి అరచేతులతోనే వానరుల మీదికి పరుగెత్తారు. అలా పడగొడుతూ వేగంగా వచ్చిన వారిని మరింత వేగవంతులైన వానరులు పిడికిళ్ళతో, పాదాలతో, పళ్ళతో, చెట్లతో మోది పడగొట్టారు. ఈ భాగంలో యుద్ధపు భీషణత పూర్తిగా చిత్రించబడింది — రక్తం కక్కడం, పక్కలు చీల్చడం, శిలలతో చూర్ణం చేయడం, పళ్ళతో చీల్చడం. ‘రుధిరభోజనాః’ (రక్తం తాగేవారు) అనే విశేషణం వ్యంగ్యంగా వాడబడింది — ఇతరుల రక్తం తాగేవారు ఈ రోజు తమ నోళ్ళ నుంచే రక్తం కక్కుతున్నారు. పదమూడవ శ్లోకం వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది, అందులో ఏనుగులూ గుర్రాలూ కూలడం వర్ణించబడుతుంది. ‘రక్తపు వాసనకు మూఢులై’ అనే వర్ణన మనస్తత్వపరమైనది — రక్తపు వాసనే భయం పుట్టిస్తుంది. వానరుల ‘దూకి, ఎగిరి’ అనే గతి వారి ప్లవగ స్వభావాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — వారు దూకి కొడతారు. రాక్షసులు కూడా శస్త్రాలు లేకుండా అరచేతులతోనే కొడతారు — యుద్ధం శస్త్రయుద్ధం నుంచి బాహుయుద్ధంగా మారింది. ‘కొందరు… కొందరు…’ అనే పునరావృత్తితో కవి యుద్ధపు బహువిధత్వాన్ని చూపుతాడు — ప్రతి రాక్షసుడూ వేరే రీతిలో పడతాడు. ఈ శైలి మహాకావ్యపు యుద్ధవర్ణనలలో సామాన్యం. రథాల, ధ్వజాల, ఖడ్గాల వినాశం రాక్షసుల వైభవపు వినాశాన్ని సూచిస్తుంది. పర్వతాకార గజాలు పర్వతశిఖరాలతోనే మథించబడ్డాయి — ‘పర్వత’ అనే పదపు పునరావృత్తి చమత్కారాన్ని కలిగిస్తుంది. వానరుల గోళ్ళే వారి శస్త్రాలు; వారు రాక్షసుల ముఖాలను చీల్చుతారు. చివరికి యుద్ధం శస్త్రరహితమైంది, అందులో పిడికిళ్ళూ పాదాలూ పళ్ళూ ఆయుధాలు. ఇలా యుద్ధపు మొదటి భాగం వానరులకు అనుకూలం, దానితో ధూమ్రాక్షునికి క్రోధం పుడుతుంది.

సైన్యం చెదిరిపోవడం చూసి రాక్షసశ్రేష్ఠుడైన ధూమ్రాక్షుడు రోషంతో యుద్ధం చేయాలనుకునే వానరులను సంహరించాడు. కొందరు వానరులు ప్రాసాలతో మథించబడి రక్తం స్రవించారు; కొందరు ముద్గరాలతో కొట్టబడి నేలపై పడ్డారు. కొందరు పరిఘలతో మథించబడ్డారు, కొందరు భిందిపాలాలతో చీల్చబడ్డారు, కొందరు పట్టిసాలతో మథించబడి విలవిలలాడుతూ ప్రాణాలు విడిచారు. కొందరు వనవాసులు రక్తంతో తడిసి నేలపై హతులయ్యారు; కొందరు బాగా కోపించిన రాక్షసుల చేత యుద్ధంలో తరిమివేయబడి కనుమరుగయ్యారు. కొందరు గుండెలు చీలి ఒక పక్కకు ఒరిగి పడుకున్నారు; కొందరు త్రిశూలాలతో చీల్చబడి పేగులు బయటపడ్డాయి. వానర రాక్షసులతో కిక్కిరిసిన, శస్త్రాలతో నిండిన, శిలలతో చెట్లతో సంకులమైన ఆ అతి భయంకరమైన మహాయుద్ధం ప్రకాశించింది. ధనుస్సుల అల్లెత్రాళ్ళే మధురమైన వీణాతంత్రులుగా, ఎక్కిళ్ళే తాళంగా, మందమైన మూలుగులే గీతంగా గల ఆ యుద్ధం ఒక గాంధర్వ సంగీతోత్సవంలా ప్రకాశించింది. ధనుస్సు చేతబట్టిన ధూమ్రాక్షుడు మాత్రం రణాగ్రంలో నవ్వుతూ బాణవర్షాలతో ఆ వానరులను దిక్కులకు తరిమివేశాడు. ఈ భాగంలో ధూమ్రాక్షుని పరాక్రమం ప్రదర్శించబడుతుంది — అతడు కేవలం గర్వితుడు కాదు, వీరుడు కూడా. ఇరవై నాలుగవ శ్లోకం కావ్యదృష్టితో ఈ సర్గకు రత్నం — యుద్ధాన్ని సంగీతోత్సవంతో పోలుస్తుంది. ధనుస్సు అల్లెత్రాడు వీణ తంత్రిలా మధురంగా మోగుతుంది; దెబ్బతిన్నవారి ఎక్కిళ్ళు తాళం లాంటివి; మందమైన మూలుగు గీతం లాంటిది. ఈ రూపకం యుద్ధపు భీషణతను కూడా సౌందర్యంతో కప్పుతుంది — కవి కరుణ రౌద్ర రసాలను మిళితం చేస్తాడు. ధూమ్రాక్షుడు మళ్ళీ ‘నవ్వుతూ’ — గత సర్గలో బయలుదేరినప్పుడు కూడా అతడు నవ్వుతూనే ఉన్నాడు; ఈ నవ్వు అతని చివరిది. పేగులు బయటపడడం మొదలైన భీషణ వివరాలు యుద్ధపు యథార్థతను చూపుతాయి; వాల్మీకి యుద్ధపు దుఃఖాన్ని దాచడు. ‘రోషేణ’ (రోషంతో) అనే పదంతో ధూమ్రాక్షుని ప్రతిక్రియ తన సైన్యపు పరాజయ ఫలమని తెలుస్తుంది. అతని ఆయుధాలు బహువిధాలు — ప్రాసం, ముద్గరం, పరిఘ, భిందిపాలం, పట్టిసం, త్రిశూలం, ధనుస్సు — కాబట్టి అతడు అన్ని శస్త్రాలలోనూ నిపుణుడు. వానరుల మరణ వర్ణన కూడా రాక్షసుల మరణ వర్ణనలాగే విస్తారంగా ఉంది; కవి నిష్పక్షపాతి. ‘తరిమివేయబడి కనుమరుగయ్యారు’ అనే పదాలతో పారిపోవడం కూడా పరాజయపు రూపమేనని సూచించబడుతుంది. ధూమ్రాక్షుని బాణవర్షం వానరులను దిక్కులకు తరిమివేస్తుంది — గత సర్గలలో ఇంద్రజిత్తులాగే అతడు కూడా ధనుస్సుతోనే సేనను భయపెడతాడు, కానీ అతని ఎదుట హనుమంతుడు ఉన్నాడు. యుద్ధపు సంగీత రూపకమే ఈ భాగానికి కేంద్రం.

ధూమ్రాక్షుని చేత పీడించబడి వ్యథ చెందిన సైన్యాన్ని చూసి మారుతి బాగా కోపించి విశాలమైన శిలను పట్టుకుని ఎదుర్కొన్నాడు. క్రోధంతో రెట్టింపు ఎర్రబడిన కళ్ళు గల, తండ్రి వాయువుతో సమానమైన పరాక్రమం గల అతడు ఆ శిలను ధూమ్రాక్షుని రథం మీదికి విసిరాడు. పడుతున్న శిలను చూసి తొట్రుపాటుతో గదను ఎత్తిపట్టి ధూమ్రాక్షుడు వేగంగా రథం నుంచి దూకి నేలపై నిలిచాడు. ఆ శిల అతని రథాన్ని చక్రాలతో, కూబరంతో, గుర్రాలతో, ధ్వజంతో, ధనుస్సుతో సహా మథించి నేలపై పడింది. వాయుపుత్రుడైన హనుమంతుడు అతని రథాన్ని విరగగొట్టి, బోదెలూ కొమ్మలూ గల చెట్లతో రాక్షసులను సంహరించాడు. రాక్షసులు తలలు పగిలి రక్తంతో తడిసిపోయారు, ఇతరులు చెట్లతో మథించబడి నేలపై కూలారు. రాక్షససైన్యాన్ని తరిమివేసి వాయుపుత్రుడైన హనుమంతుడు పర్వతశిఖరాన్ని తీసుకుని ధూమ్రాక్షుని మీదికి పరుగెత్తాడు. వీర్యవంతుడైన ధూమ్రాక్షుడు అతడు మీదికి వస్తుండడం చూసి గదను ఎత్తిపట్టి గర్జిస్తూ హఠాత్తుగా హనుమంతుని మీదికి దూసుకువెళ్ళాడు. గత సర్గలో ధూమ్రాక్షుడు హనుమంతుడు ఉన్న పశ్చిమద్వారానికి వెళ్ళాడు; కాబట్టి వారిద్దరి సంఘర్షణ అనివార్యం. ‘తండ్రితో సమానమైన పరాక్రమం గలవాడు’ అనే విశేషణం హనుమంతుడు వాయుపుత్రుడని గుర్తుచేస్తుంది — వాయువులాగే అతని వేగమూ అడ్డులేనిది. శిల వర్ణన విస్తారమైనది — చక్రం, కూబరం, గుర్రాలు, ధ్వజం, ధనుస్సు — అన్నీ ఒకే దెబ్బతో నశించాయి. ధూమ్రాక్షుడు ‘తొట్రుపాటుతో’ రథం నుంచి దూకుతాడు — మొదటిసారి అతని నవ్వు భయంగా మారింది. అయినా అతడు పారిపోడు, గదను ఎత్తిపట్టి ఎదురుగా పరుగెత్తుతాడు — ఇది అతని వీరత్వపు చివరి పరిచయం. హనుమంతుని ప్రవేశం నిర్ణాయకమైన క్షణం — సేన వ్యథ చెందినప్పుడే అతడు వస్తాడు. అతని మొదటి దెబ్బ యోధుని కాదు, రథాన్ని లక్ష్యం చేసుకుంటుంది — రథం లేని యోధుడు బలహీనుడవుతాడు. తరువాత అతడు ధూమ్రాక్షుని సైన్యాన్ని నాశనం చేస్తాడు, చివరికే నాయకునిపై దాడి చేస్తాడు — ఇది యుద్ధనీతి. ‘పర్వతశిఖరం’ అతని ఆయుధం — హనుమంతుడు పర్వతాలను కూడా పెకలించగలడు, ముందు ఓషధిపర్వతాన్ని తెచ్చినట్లు. ధూమ్రాక్షునికి ‘గర్జిస్తూ’ అనే విశేషణం అతని చివరి దర్పాన్ని చూపుతుంది — అతడు గర్జిస్తూ మృత్యువు వైపు పరుగెత్తుతాడు. రాక్షసులు ‘రక్తంతో తడిసిపోయారు’ అనే వర్ణన వారి పరాజయపు సంపూర్ణతను చూపుతుంది.

కోపించిన ధూమ్రాక్షుడు రోషంతో అనేక ముళ్ళు గల ఆ గదను హనుమంతుని తలపై పడవేశాడు. భయంకర వేగం గల ఆ గదతో అక్కడ కొట్టబడినా, వాయువు వంటి బలం గల ఆ కపి ఆ దెబ్బను లెక్కచేయకుండా ధూమ్రాక్షుని తల మధ్యలో పర్వతశిఖరాన్ని పడవేశాడు. పర్వతశిఖరంతో కొట్టబడిన అతడు అన్ని అవయవాలూ విచ్చుకుపోయి, చెల్లాచెదురైన పర్వతంలా హఠాత్తుగా నేలమీద కూలాడు. ధూమ్రాక్షుడు హతుడవడం చూసి, చావగా మిగిలిన నిశాచరులు వానరుల చేత చంపబడుతూ భయపడి లంకలోకి ప్రవేశించారు. ఆ వాయుపుత్రుడు, మహాత్ముడు శత్రువులను సంహరించి, రక్తాన్ని మోసే నదులను ప్రవహింపజేసి, శత్రువధ వల్ల శ్రమ కలిగినా కపుల చేత బాగా పూజించబడుతూ ఆనందం పొందాడు. హనుమంతుని శౌర్యం ఇక్కడ రెండు విధాలుగా ప్రకాశిస్తుంది — శత్రువు దెబ్బను ఉపేక్షించడంతో, తన దెబ్బ నిర్ణాయకమవడంతో. ‘ఆ దెబ్బను లెక్కచేయకుండా’ అనే మాట అనేక ముళ్ళ గద కూడా అతని వజ్రదేహాన్ని బాధించలేదని సూచిస్తుంది. ‘చెల్లాచెదురైన పర్వతంలా’ అనే ఉపమానం ధూమ్రాక్షుని విశాల శరీరాన్నీ, అతని సంపూర్ణ వినాశాన్నీ చూపుతుంది. ముప్పై ఏడవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది — ‘పపాత సహసా భూమౌ…’, ‘ధూమ్రాక్షం నిహతం దృష్ట్వా…’, ‘త్రస్తాః ప్రవివిశుర్లంకాం…’ అనే మూడు అర్ధభాగాలు. చివరి శ్లోకం పుష్పితాగ్రా వృత్తంలో రచించబడింది. ‘క్షతజవహాః సరితః’ (రక్తాన్ని మోసే నదులు) అనే రక్తనదుల వర్ణన యుద్ధపు గొప్పతనాన్ని చూపుతుంది. శత్రువధ వల్ల కలిగిన శ్రమ కూడా కపుల పూజతో శాంతించింది — సహచరుల ప్రశంసే వీరునికి శ్రేష్ఠమైన పురస్కారం. ధూమ్రాక్షుని వధతో రావణుని మొదటి సేనాపతి హతుడయ్యాడు; తరువాతి సర్గలో వజ్రదంష్ట్రుడు పంపబడతాడు. సుందరకాండలో అక్షకుమారుని వధలో లాగే హనుమంతుని యశస్సు ఇక్కడ మళ్ళీ స్థాపించబడుతుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्विपञ्चाशः सर्गः॥ ५२॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి