॥वाल्मीकिरामायणम् యుద్ధకాండ · 51వ సర్గ

యుద్ధకాండ

సర్గ

ధూమ్రాక్షుని నిర్యాణం

వానరుల నాదం వినడం, రామలక్ష్మణుల విముక్తి వార్త, రావణుని చింత, ధూమ్రాక్షునికి ఆజ్ఞ, రాక్షససేన బయలుదేరడం, దుశ్శకునాలు

రాక్షసులతో, మంత్రులతో కూర్చుని ఉన్న రావణుడు అప్పుడు గర్జిస్తున్న మహాబలులైన వానరుల సంకులమైన శబ్దాన్ని విన్నాడు. గంభీరంగా మోగే ఆ నినాదాన్ని బాగా విని అతడు మంత్రుల మధ్య ఇలా అన్నాడు: ‘గర్జించే మేఘాల్లా అత్యంత ఆనందంతో ఉన్న అనేక వానరుల ఈ మహానాదం వినిపిస్తున్న తీరును బట్టి వారి గొప్ప ఆనందం స్పష్టంగా తెలుస్తోంది, ఇందులో సందేహం లేదు; ఆ విస్తారమైన నాదాలకు లవణసముద్రం కూడా కల్లోలపడింది. ఆ సోదరులు రామలక్ష్మణులు మాత్రం వాడి బాణాలతో బంధితులై ఉన్నారు; అయినా ఈ మహానాదం నాలో శంక పుట్టిస్తున్నట్లుంది.’ మంత్రులతో ఇలా చెప్పి రాక్షసేశ్వరుడు దగ్గర ఉన్న రాక్షసులతో ఇలా అన్నాడు: ‘శోకసమయం వచ్చినప్పుడు ఈ వనవాసులందరికీ ఆనందానికి కారణం ఎలా పుట్టిందో త్వరగా తెలుసుకోండి.’ గత సర్గ చివర వర్ణించిన వానరుల నాదమే ఇక్కడ రావణుని చెవిని చేరుతుంది — ఇలా రెండు సర్గల సంధి. రావణుని తర్కం సూక్ష్మమైనది — శోకసమయంలో ఆనందం అసంభవం, కాబట్టి ఏదో మార్పు జరిగింది. ‘స్నిగ్ధగంభీర’ (మృదువుగా గంభీరంగా మోగే) అనే విశేషణంతో నాద స్వరూపం వర్ణించబడుతుంది — భయంతో కూడిన ఆర్తనాదం కాదు, ఆనందపు గంభీర ఘోష. సముద్రం కల్లోలపడడం అతిశయోక్తితో నాదపు గొప్పతనాన్ని చూపుతుంది. రావణుడు బుద్ధిమంతుడు, ఆపదను త్వరగా ఊహిస్తాడు, కానీ అతని గర్వం సత్యాన్ని అంగీకరించనివ్వదు. ‘శంక పుట్టిస్తున్నట్లుంది’ అనే మాటలోని ‘ఇవ’ (అన్నట్లు) అనే పదంతో అతడు భయాన్ని సగమే అంగీకరిస్తున్నాడని సూచించబడుతుంది — అతడు భయాన్ని పూర్తిగా అంగీకరించడు. గత సర్గలో అతడు కుమారుని కౌగిలించుకుని జ్వరాన్ని విడిచాడు; ఈ రోజు అదే జ్వరం మళ్ళీ వస్తోంది. ఈ భాగంలో రావణుని మంత్రిమండలి మళ్ళీ కనిపిస్తుంది — అతడు మంత్రులతో చుట్టుముట్టబడే నిర్ణయాలు చేస్తాడు, తానే స్వయంగా పరీక్షించడు. ‘జ్ఞాయతామ్’ (తెలుసుకోబడుగాక) అనే కర్మణి ప్రయోగం రాజాజ్ఞ శైలిని చూపుతుంది. వానరుల ఆనందమే శత్రువుకు భయం అనేది యుద్ధపు మనస్తత్వం.

ఇలా చెప్పబడిన ఆ రాక్షసులు అత్యంత తొట్రుపాటుతో ప్రాకారం ఎక్కి మహాత్ముడైన సుగ్రీవుడు పాలిస్తున్న సేనను చూశారు. అతి ఘోరమైన బాణబంధం నుంచి విముక్తులై లేచి నిలిచిన మహాభాగులైన రాఘవులను చూసి రాక్షసులందరూ విషాదపడ్డారు. భయంతో వణికిన హృదయాలతో ఆ ఘోర రాక్షసులందరూ వెలవెలబోయి ప్రాకారం దిగి రాక్షసేంద్రుని దగ్గరికి వచ్చారు. దీనమైన ముఖాలతో ఉన్న మాటనేర్పరులైన వారు ఆ అప్రియమైన విషయాన్నంతా ఉన్నది ఉన్నట్లు రావణునికి నివేదించారు: ‘ఇంద్రజిత్తు యుద్ధంలో బాణబంధంతో బంధించి భుజాలు కదలకుండా చేసిన ఆ సోదరులు రామలక్ష్మణులు, గజేంద్రుల వంటి విక్రమం గలవారు, పాశాలను తెంచుకున్న ఏనుగుల్లా బాణబంధం నుంచి విముక్తులై రణభూమిలో కనిపిస్తున్నారు.’ వారి ఆ మాట విని మహాబలుడైన రాక్షసేంద్రుడు చింతతో శోకంతో ఆక్రాంతుడై వెలవెలబోయిన ముఖంతో అయ్యాడు. అతడు ఇలా ఆలోచించాడు: ‘విషసర్పాల వంటి, సూర్యుని వంటి, అమోఘమైన, వరంగా లభించిన ఘోర బాణాలతో ఇంద్రజిత్తు యుద్ధంలో మథించి బంధించిన నా శత్రువులు ఆ అస్త్రబంధంలో చిక్కి కూడా విముక్తులైతే, నా ఈ బలమంతా సంశయంలో పడినట్లు చూస్తున్నాను. యుద్ధంలో నా శత్రువుల ప్రాణాలను హరించిన, అగ్నితేజస్సు గల ఆ బాణాలు నిజంగా నిష్ఫలమైపోయాయి.’ ‘పాశాలను తెంచుకున్న ఏనుగుల్లా’ అనే ఉపమానం — బంధించబడిన ఏనుగు బలంతో పాశాన్ని తెంచుకున్నట్లు వీరు. రాక్షసులకు ‘వాక్యకోవిదాః’ (మాటనేర్పరులు) అనే విశేషణం — వారు అప్రియమైనదైనా ఉన్నది ఉన్నట్లు చెబుతారు, రాజును మోసగించరు. రావణుని చింత విశేషంగా గంభీరమైనది, ఎందుకంటే ఇంద్రజిత్తు బాణాలు వరదానంతో లభించినవి, అమోఘమైనవని ప్రసిద్ధి. వాటి వైఫల్యం దైవం ప్రతికూలమైందని సూచిస్తుంది. ‘నా ఈ బలమంతా సంశయంలో పడింది’ అనే మాటలో రావణుడు మొదటిసారి తన సమస్త సేన భవిష్యత్తును సందేహంలో చూస్తాడు. అయినా అతడు యుద్ధాన్ని విడిచిపెట్టడు; చింత అతనిని క్రోధంగా మారుస్తుంది. ఇక్కడ ‘విషసర్పాల వంటి’ అనే పదం నాగపాశపు స్వరూపాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — ఆ బాణాలు నిజానికి సర్పాలే. ప్రాకారం ఎక్కి చూడడం రాక్షసుల గూఢచర్యకు ఉదాహరణ — లంక ఎత్తైన ప్రాకారం నుంచి వానరసేన అంతా కనిపిస్తుంది. ‘వెలవెలబోయారు’ అనే వర్ణన భయపు శారీరక లక్షణం. ‘సుగ్రీవుడు పాలిస్తున్న’ అనే పదంతో వానరసేన మళ్ళీ చక్కగా వ్యవస్థీకృతమైందని సూచించబడుతుంది — ఇంతకు ముందు పారిపోయిన ఆ సేన ఈ రోజు దృఢంగా ఉంది. రావణుని క్రోధం ప్రసిద్ధమైనది కాబట్టి రాక్షసులు అప్రియాన్ని నివేదించడం ధైర్యంతో కూడిన పని. రావణుడు ‘ఇంద్రజిత్తు శత్రువులు’ అనకుండా ‘నా శత్రువులు’ అంటాడు — కుమారుని విజయాన్ని తనదిగా భావించాడు, కాబట్టి పరాజయాన్ని కూడా. బాణాల నిష్ఫలత అతనికి ఇంద్రజిత్తు అమోఘత్వపు పరాభవం, అదే అతని ముఖ్య ఆశ్రయం. చివరికి రావణుని ముఖం వెలవెలబోయింది, ఇంతకు ముందు అతని దూతల ముఖాల్లాగే.

ఇలా అని బాగా కోపించిన రావణుడు సర్పంలా బుసకొడుతూ రాక్షసుల మధ్య ధూమ్రాక్షుడనే రాక్షసునితో ఇలా అన్నాడు: ‘భయంకర విక్రమం గలవాడా, రాక్షసుల మహాబలంతో కూడి నీవు వానరులతో సహా రాముని వధించడానికి వెంటనే బయలుదేరు.’ బుద్ధిమంతుడైన రాక్షసేంద్రుడు ఇలా చెప్పగా ధూమ్రాక్షుడు ప్రదక్షిణం చేసి వెంటనే రాజభవనం నుంచి బయలుదేరాడు. ఆ ద్వారం దాటి బయటకు వచ్చి అతడు సేనాధ్యక్షునితో ఇలా అన్నాడు: ‘సేనను త్వరగా సిద్ధం చేయి; యుద్ధం చేయాలనుకునేవానికి ఆలస్యం ఎందుకు?’ ధూమ్రాక్షుని మాట విని సేనను అనుసరించే సేనాధ్యక్షుడు రావణుని ఆజ్ఞతో సేనను బాగా సమాయత్తం చేశాడు. గంటలు కట్టుకున్న, బలవంతులైన, ఘోరరూపులైన నిశాచరులు ఆనందంతో గర్జిస్తూ ధూమ్రాక్షుని చుట్టుముట్టారు. రావణుని క్రోధం ‘సర్పంలా బుసకొడుతూ’ అనే ఉపమానంతో వర్ణించబడుతుంది — సర్పపు బుసలా అతని నిట్టూర్పు. ఈ ఉపమానానికి ఇక్కడ విశేష ఔచిత్యం ఉంది, ఎందుకంటే సర్పాలే అతని ఆశను విఫలం చేశాయి. ధూమ్రాక్షుడు రాజుకు ప్రదక్షిణం చేసి బయలుదేరతాడు — ఇది ఆదరానికి చిహ్నం. ‘యుద్ధం చేయాలనుకునేవానికి ఆలస్యం ఎందుకు?’ అనే అతని మాట ఉత్సాహాన్ని చూపుతుంది — యుద్ధకాముని ఆలస్యం శోభించదు. గంటలు కట్టుకున్న రాక్షసులు — వారి ఆయుధాలకు గంటలు కట్టి ఉన్నాయని హిందీ వ్యాఖ్యానం చెబుతుంది, దానితో యుద్ధంలో భీషణమైన శబ్దం పుడుతుంది. రాక్షససేన ఆనందం ఇంకా చెదరలేదు, ఎందుకంటే వారికి వానరుల బలం తెలియదు. ఇక్కడ ధూమ్రాక్షుడు మొదటిసారి నాయకునిగా పంపబడతాడు — ఇంద్రజిత్తు తరువాత రావణుడు క్రమంగా సేనాపతులను పంపుతాడు: ధూమ్రాక్షుడు, వజ్రదంష్ట్రుడు, అకంపనుడు, ప్రహస్తుడు. ఈ క్రమం యుద్ధకాండ నిర్మాణానికి మూలం. రావణుడు తానే బయలుదేరడు, సేనాపతిని పంపుతాడు — ఇది అతని నీతి, కానీ దీనితో అతని వీరులు ఒక్కొక్కరుగా నశిస్తారు.

రకరకాల ఆయుధాలు చేతబట్టిన, శూలాలూ ముద్గరాలూ ధరించిన రాక్షసులు — గదలతో, పట్టిసాలతో, దండాలతో, ఇనుప ముసలాలతో, పరిఘలతో, భిందిపాలాలతో, బల్లేలతో, పాశాలతో, గండ్రగొడ్డళ్ళతో సిద్ధమై — మేఘాల్లా గర్జిస్తూ ఘోరంగా బయలుదేరారు. కవచాలు ధరించిన ఇతర రాక్షసశ్రేష్ఠులు ధ్వజాలతో అలంకరించిన, బంగారు జాలరులు కట్టిన రథాలతో, రకరకాల ముఖాలు గల గాడిదలతో, అతి వేగవంతమైన గుర్రాలతో, మదించిన ఏనుగులతో — సమీపించరాని పులుల్లా బయలుదేరారు. గాడిద వంటి కర్కశ స్వరం గల ధూమ్రాక్షుడు తోడేలు, సింహం ముఖాలు గల, బంగారంతో అలంకరించిన గాడిదలు కట్టిన దివ్యరథాన్ని ఎక్కాడు. మహావీర్యుడైన అతడు రాక్షసులతో చుట్టుముట్టబడి నవ్వుతూ, హనుమంతుడు నిలిచి ఉన్న పశ్చిమద్వారం నుంచి బయలుదేరాడు. గాడిదలు కట్టిన, కర్కశంగా మోగే శ్రేష్ఠ రథాన్ని ఎక్కి వెళుతున్న మహాఘోరుడు, భయంకరంగా కనిపించే ఆ రాక్షసుని — అనే వాక్యం తరువాతి శ్లోకంలో పూర్తవుతుంది. ఆయుధాల పొడవాటి జాబితా రాక్షససేన సన్నద్ధతను చూపుతుంది — ప్రతి యోధుడూ వేరే శస్త్రంతో ఉన్నాడు. వాహనాల వైవిధ్యాన్ని కూడా ప్రస్తావించాలి — రథాలు, గుర్రాలు, ఏనుగులు, గాడిదలు; గాడిదలు రాక్షసుల విశిష్ట వాహనం, అశుభానికి సూచకం కూడా. ధూమ్రాక్షునికి ‘ఖరనిఃస్వనః’ అనే విశేషణం అతని కర్కశ స్వరాన్ని సూచిస్తుంది. తోడేలు సింహం ముఖాలు గల గాడిదలు — ఇది మాయాసృష్టి, రాక్షసుల భయంకరత్వానికి ప్రతీక. అతడు ‘నవ్వుతూ’ బయలుదేరతాడు — ఈ గర్వం అతని అంతాన్ని ముందుగానే సూచిస్తుంది, ఇంద్రజిత్తు కూడా పకపకా నవ్వినట్లు. పశ్చిమద్వారంలో హనుమంతుని స్థానం ముందే నియమించబడింది; ధూమ్రాక్షుడు అక్కడికే వెళతాడు, హనుమంతునితో అతని యుద్ధం తరువాతి సర్గలో. ముప్పయ్యవ శ్లోకపు మొదటి అర్ధభాగం ‘రథప్రవరమాస్థాయ…’ వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది, వాక్యం తరువాతి శ్లోకంలోకి సాగుతుంది. ‘మేఘాల్లా గర్జిస్తూ’ అనే ఉపమానాన్ని గత సర్గలోని వానరనాద ఉపమానంతో పోల్చవచ్చు — రెండు సేనలూ మేఘాల్లా గర్జిస్తాయి, కానీ ఒకదాని గర్జన ఆనందానిది, మరొకదానిది దర్పానిది. ‘సమీపించరాని పులుల్లా’ అనేది రాక్షసుల వన్యక్రౌర్యాన్ని సూచిస్తుంది. ఈ సేన బహువిధమైనది, కానీ దాని నాయకుడు ఒక్కడే, అతడూ గర్వితుడు.

అలా వెళుతున్న అతనిని ఆకాశంలో ఉన్న క్రూరమైన పక్షులు వారించాయి. రథం పైభాగంలో మహాభయంకరమైన గద్ద వాలింది. ధ్వజాగ్రంపై శవాలను తినే పక్షులు గుచ్చబడినట్లు గుంపుగా వాలాయి. రక్తంతో తడిసిన పెద్ద తెల్లని మొండెం వికృత స్వరంతో నాదాలు చేస్తూ ధూమ్రాక్షుని దగ్గర నేలమీద పడింది. ఆకాశం రక్తాన్ని కురిపించింది, భూమి కంపించింది. పిడుగుపాటు వంటి శబ్దంతో గాలి ఎదురుగా వీచింది, చీకటి సమూహాలతో కప్పబడిన దిక్కులు ప్రకాశించలేదు. రాక్షసులకు భయం కలిగించే, అతి ఘోరమైన ఆ ఉత్పాతాలు కనిపించడం చూసి ధూమ్రాక్షుడు వ్యథ చెందాడు, అతని ముందు నడిచే రాక్షసులందరూ మోహంలో పడ్డారు. తరువాత అనేక నిశాచరులతో చుట్టుముట్టబడి, రణోత్సుకుడు, బలవంతుడు, అతి భయంకరుడు అయిన అతడు బయటకు వచ్చి, రాఘవుని బాహువులు పాలిస్తున్న, మహాప్రవాహం వంటి విశాలమైన వానరసేనను చూశాడు. దుశ్శకునాల వర్ణన రామాయణపు యుద్ధవర్ణనలలో నియతంగా ఉంటుంది — ప్రతి రాక్షసనాయకుడు బయలుదేరినప్పుడు ప్రకృతియే అతని మరణాన్ని సూచిస్తుంది. గద్ద, శవభక్షక పక్షులు, మొండెం, రక్తవర్షం, భూకంపం, ఎదురుగాలి, చీకటి — అన్నీ మృత్యుచిహ్నాలు. ధూమ్రాక్షుడు వ్యథ చెందినా వెనక్కి తిరగడు — ఇది రాక్షసుల వీరత్వం, కానీ వివేకం లేనిది. ముప్పై అయిదవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది — అందులో ‘ముముహూ రాక్షసాః సర్వే’ అనే మూడవ అర్ధభాగం వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. చివరి శ్లోకం వంశస్థ వృత్తంలో రచించబడింది, అందులో వానరసేన ‘మహౌఘకల్పా’ — ప్రళయసముద్రం వంటిది — అని వర్ణించబడుతుంది, దానితో ధూమ్రాక్షుని పరాజయం ముందుగానే సూచించబడుతుంది. రావణుడు పంపిన సేనాపతి బయలుదేరినప్పుడు ప్రకృతిలోని అన్ని అంశాలూ — ఆకాశం, భూమి, వాయువు, మేఘాలు, పక్షులు — వ్యతిరేకతను చూపుతాయి; అధర్మపక్షపు పరాజయానికి ఇది కావ్యాత్మక ప్రమాణం. ‘ప్రత్యషేధయన్’ (వారించాయి) అనే క్రియాపదం విశేషంగా అర్థవంతమైనది — పక్షులు అతనిని వెళ్ళవద్దని ఆపుతున్నట్లు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकपञ्चाशः सर्गः॥ ५१॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి