సర్గ
గరుడుని రాక, రామలక్ష్మణుల విముక్తి
వానరసేన పారిపోవడం, మళ్ళీ నిలబడడం, విభీషణుని విలాపం, సుగ్రీవుని ఆశ్వాసన, ఓషధుల గురించి సుషేణుని మాట, గరుడుని రాక, నాగపాశం నుంచి విముక్తి, గరుడుని ఉపదేశం, ప్రస్థానం, వానరుల సింహనాదం
మహాతేజస్వి, మహాబలుడు అయిన వానరరాజు సుగ్రీవుడు ఇలా అన్నాడు: ‘గాలి దిక్కు తప్పిన నావ నీటిలో తిరిగినట్లు ఈ సేన ఎందుకు కలతపడింది?’ సుగ్రీవుని మాట విని వాలిపుత్రుడు అంగదుడు ఇలా అన్నాడు: ‘మహారథుడైన రాముని, లక్ష్మణుని నీవు చూడడం లేదా? బాణజాలంతో నిండిన వీరులు, మహాత్ములు అయిన దశరథపుత్రులిద్దరూ రక్తంతో తడిసి బాణశయ్యపై పడుకుని ఉన్నారు.’ అప్పుడు వానరేంద్రుడు సుగ్రీవుడు కుమారుడు అంగదునితో ఇలా అన్నాడు: ‘ఇది కారణం లేకుండా జరిగిందని నేను అనుకోను, ఏదో భయం ఉండాలి. ఈ వానరులు విషణ్ణ వదనాలతో, ఆయుధాలు విసిరివేసి, భయంతో విప్పారిన కళ్ళతో దిక్కులకు పారిపోతున్నారు. ఒకరినొకరు చూసి సిగ్గుపడడం లేదు, వెనక్కి తిరిగి చూడడం లేదు, ఒకరినొకరు లాగుకుంటున్నారు, పడినవానిని దాటుకుని పోతున్నారు.’ ఈ లోపల గద చేతబట్టిన వీరుడు విభీషణుడు వచ్చి సుగ్రీవునీ రాఘవునీ జయాశీర్వాదంతో అభినందించాడు. వానరులకు భీషణుడైన విభీషణుని చూసి సుగ్రీవుడు దగ్గర ఉన్న మహాత్ముడైన ఋక్షరాజుతో ఇలా అన్నాడు: ‘ఈ విభీషణుడు వచ్చాడు; ఇతనిని చూసే రావణపుత్రుడని శంకించి వానరశ్రేష్ఠులు అతిగా భయపడి పరుగెత్తుతున్నారు. చాలా వైపులకు చెదిరి పరుగెత్తుతున్న, బాగా భయపడిన వీరిని త్వరగా నిలబెట్టు, విభీషణుడు వచ్చాడని చెప్పు.’ ఇలా చెప్పబడిన ఋక్షరాజు జాంబవంతుడు పారిపోతున్న వానరులను వెనక్కి మళ్ళించి ఊరడించాడు. ఋక్షరాజు మాట విని, విభీషణుని చూసి ఆ వానరులందరూ భయం విడిచి మళ్ళీ తిరిగి వచ్చారు. ఈ భాగంలో సేన మనస్తత్వం సూక్ష్మంగా చిత్రించబడింది — భయగ్రస్తులైన సైనికులు సిగ్గును విడిచిపెడతారు, పడిపోయిన తోటివానిని కూడా దాటుకుని పోతారు, వెనక్కి చూడరు. ‘మూఢవాతా నౌః’ అనే ఉపమానం — ఏ నావకు గాలి దిక్కు తప్పిందో ఆ నావ అటూ ఇటూ తిరుగుతుంది. సుగ్రీవుడు అనుభవజ్ఞుడైన నాయకుడు, సేన లక్షణాల నుంచే భయకారణాన్ని ఊహిస్తాడు. జాంబవంతుని నియమించడం బుద్ధిమంతమైన పని, ఎందుకంటే అతడు వృద్ధుడు, అందరికీ మాన్యుడు, అతని మాటను వానరులు నమ్ముతారు. విభీషణుడు ‘జయాశీర్వాదంతో’ అభినందించడం సంకటంలో కూడా అతని ఆశావాదాన్ని చూపుతుంది. ‘వానరభీషణమ్’ అనే పదంలో శ్లేష — ‘విభీషణుడు’ అనే పేరు, వానరులకు భీషణుడు అనే రూపం. తానే రాముని భక్తుడైనవాడే వానరులను భయపెడుతున్నాడు — ఈ వ్యంగ్యాన్ని కవి సూక్ష్మంగా సూచించాడు. గత సర్గ చివర వానరులు పారిపోయారు, ఈ సర్గ ఆరంభంలో సుగ్రీవుడు దానిని చూస్తాడు — ఇలా రెండు సర్గల సంధి చక్కగా కుదిరింది. అంగదుని జవాబు క్లుప్తమైనది కానీ వాడిగా ఉంది — అతడు సుగ్రీవుని ప్రశ్నకు ప్రశ్నతోనే జవాబిస్తాడు, ‘నీవు చూడడం లేదా?’ అని. యువరాజు ఈ స్వరం శోకావేగాన్ని సూచిస్తుంది. సుగ్రీవుడు మాత్రం కుమారుని జవాబు విన్నా శాంతంగా కారణాన్ని వెతుకుతాడు — సోదరుల పతనం ఇంతకు ముందే తెలుసు, కాబట్టి ఇప్పుడు ఏదో కొత్త భయం వచ్చిందని అతడు ఊహిస్తాడు. అతని ఊహ నిజమే — విభీషణుని రాకయే కొత్త భయానికి కారణం. ఇక్కడ నాయకత్వ గుణం కనిపిస్తుంది: అతడు భయాన్ని చూడడమే కాదు, దాని మూలాన్ని వెతికి ఉపాయం చేస్తాడు. వానరుల భయం గుడ్డిది, నాయకుని దృష్టి వివేకంతో కూడినది. జాంబవంతుడు ఋక్షరాజు అని ప్రత్యేకంగా చెప్పబడ్డాడు, ఎందుకంటే భల్లూకాలూ వానరులూ ఇద్దరూ అతని మాటను మన్నిస్తారు. చివరికి ‘త్యక్తసాధ్వసాః’ (భయం విడిచినవారు) అనే పదంతో సేన మళ్ళీ స్థిరపడిందని సిద్ధమవుతుంది, దానితో గరుడుని రాకకు భూమిక సిద్ధమవుతుంది. నాయకుని పతనం సేన మనోబలాన్ని ఎలా నాశనం చేస్తుందో సేన ఈ దశ చూపుతుంది.
ధర్మాత్ముడైన విభీషణుడు రాముని, లక్ష్మణుని దేహాలు బాణాలతో నిండి ఉండడం చూసి వ్యథ చెందాడు. నీటితో తడిసిన చేతితో వారి కన్నులు తుడిచి, శోకంతో పీడితమైన మనస్సుతో అతడు ఏడ్చాడు, ఇలా విలపించాడు: ‘సత్త్వసంపన్నులు, విక్రమవంతులు, యుద్ధప్రియులు అయిన వీరు కపటయోధులైన రాక్షసుల చేత ఈ స్థితికి చేర్చబడ్డారు. దుష్టుడైన కొడుకు, దురాత్ముడు అయిన ఈ నా అన్న కొడుకు రాక్షసమైన కుటిలబుద్ధితో సూటిగా పరాక్రమించే వీరిని మోసగించాడు. బాణాలతో బాగా గుచ్చబడి, రక్తంతో తడిసి, నేలమీద పడుకున్న వీరు ముళ్ళపందుల్లా కనిపిస్తున్నారు. ఎవరి వీర్యాన్ని ఆశ్రయించి నేను ప్రతిష్ఠను కోరుకున్నానో, ఆ పురుషశ్రేష్ఠులు దేహనాశనానికై నిద్రించారు. ఈ రోజు రాజ్యమనోరథం నశించిన నేను జీవించి ఉండగానే చనిపోయినవాడినయ్యాను; శత్రువైన రావణుడు తన ప్రతిజ్ఞ నెరవేర్చుకుని సఫలకాముడయ్యాడు.’ విభీషణుని విలాపంలో ఆత్మనింద కూడా అంతర్లీనంగా ఉంది — ఇంద్రజిత్తు అతని అన్న కొడుకు, కాబట్టి అతడు అతనిని ‘దుష్పుత్రుడు’ అని నిందిస్తాడు. ‘జిహ్మయా బుద్ధ్యా’ (కుటిలబుద్ధితో) అనేది కూటనీతి, ‘ఋజువిక్రమౌ’ (సూటిగా పరాక్రమించేవారు) అనేది ధర్మయుద్ధం — ఈ రెండింటి వైరుధ్యం; రాముడు ఎదురెదురుగా పోరాడతాడు, ఇంద్రజిత్తు అదృశ్యుడై మోసగిస్తాడు. ‘శల్యకౌ ఇవ’ అనే ఉపమానం — ముళ్ళపంది ముళ్ళతో కప్పబడినట్లు వీరు బాణాలతో కప్పబడ్డారు. ‘జీవన్నద్య విపన్నోఽస్మి’ (జీవించి ఉండగానే ఈ రోజు చనిపోయినవాడినయ్యాను) అనే మాట విభీషణుని దశను చక్కగా వర్ణిస్తుంది — అతడు అన్నను విడిచి వచ్చాడు, ఈ రోజు ఆశ్రయం కూడా నశించింది; అతనికి లంకలోనూ గతి లేదు, వానరులలోనూ లేదు. గత సర్గలో అతడు సుగ్రీవుని ఊరడించాడు, ఈ సర్గలో అతడే ఊరడించబడవలసినవాడు — ఇలా కవి మిత్రుల పరస్పర అవలంబనాన్ని చూపుతాడు. నీటితో కన్నులు తుడవడం గత సర్గలో సుగ్రీవునికి చేశాడు, ఈ రోజు రామలక్ష్మణులకు — విభీషణుని ఈ ప్రవర్తన సేవాభావాన్ని సూచిస్తుంది. ‘ప్రతిష్ఠను కోరుకున్నాను’ అనే పదంతో అతని రాజకీయ ఆశ కూడా నిస్సంకోచంగా అంగీకరించబడుతుంది; రాజ్యం కూడా తన లక్ష్యమని అతడు దాచడు. విభీషణుని శోకం కేవలం స్వార్థంతో కాదు, ఎందుకంటే అతడు మొదట సోదరుల గుణాలను స్మరిస్తాడు — ‘సత్త్వసంపన్నులు, విక్రమవంతులు’ అని — ఆ తరువాతనే తన నష్టాన్ని.
అలా విలపిస్తున్న విభీషణుని కౌగిలించుకుని సత్త్వసంపన్నుడైన వానరరాజు సుగ్రీవుడు ఇలా అన్నాడు: ‘ధర్మజ్ఞా, నీవు లంకలో రాజ్యాన్ని పొందుతావు, ఇందులో సందేహం లేదు; కొడుకుతో సహా రావణుడు తన కోరికను పొందలేడు. గరుడుని అనుగ్రహం పొందిన ఈ రాఘవలక్ష్మణులిద్దరూ మూర్ఛను విడిచి, పరివారంతో సహా రావణుని రణంలో సంహరిస్తారు.’ ఇలా రాక్షసుని ఊరడించి, ఆశ్వాసన ఇచ్చి సుగ్రీవుడు పక్కన నిలిచిన మామగారు సుషేణునితో ఇలా అన్నాడు: ‘స్పృహ పొందిన శత్రుదమనులైన సోదరులు రామలక్ష్మణులను తీసుకుని నీవు శూరులైన వానరగణాలతో కలిసి కిష్కింధకు వెళ్ళు. నేను మాత్రం కొడుకుతో, బంధువులతో సహా రావణుని సంహరించి, ఇంద్రుడు నష్టమైన శ్రీని తిరిగి తెచ్చినట్లు మైథిలిని తీసుకువస్తాను.’ ఇక్కడ సుగ్రీవునిలో వచ్చిన మార్పును గమనించాలి — గత సర్గలో అతడు భయంతో కన్నీళ్ళు కార్చాడు, ఈ రోజు అతడే ఇతరులను ఊరడిస్తాడు, స్వయంగా యుద్ధం చేయడానికి ప్రతిజ్ఞ చేస్తాడు. ‘గరుడాధిష్ఠితౌ’ (గరుడుని అనుగ్రహం పొందినవారు) అనే మాట భవిష్యత్తు సూచన — ముద్రిత పాఠంలో సుగ్రీవుడు గరుడుని రాకను ముందుగానే సూచిస్తాడు, సమీక్షిత పాఠంలో మాత్రం ‘శరసంపీడితౌ’ (బాణాలతో పీడితులు) అనే పాఠం ఉంది. సుషేణుడు తార తండ్రి, సుగ్రీవుని మామ, వైద్యవిద్య తెలిసినవాడు; కాబట్టి సోదరుల రక్షణ అతనికే అప్పగించబడింది. ‘ఇంద్రుడు నష్టమైన శ్రీని తిరిగి తెచ్చినట్లు’ అనే ఉపమానం — అసురులు హరించిన లక్ష్మిని ఇంద్రుడు మళ్ళీ పొందినట్లు సుగ్రీవుడు సీతను. మిత్రుని కార్యాన్ని నేనే నెరవేరుస్తాను అనే సుగ్రీవుని ప్రతిజ్ఞ అతని మైత్రి దృఢత్వాన్ని చూపుతుంది. సుగ్రీవుడు విభీషణుని ‘ధర్మజ్ఞా’ అని సంబోధిస్తాడు, దానితో అతని భ్రాతృత్యాగానికి ధర్మమే మూలమని అంగీకరిస్తాడు. ఈ సంబోధనే విభీషణుని సిగ్గును శమింపజేస్తుంది. ఇక్కడ సుగ్రీవుని ఆత్మవిశ్వాసం గత సర్గలోని నిరాశకు విరుద్ధం — మిత్రుని శోకాన్ని చూసి అతడే దృఢుడయ్యాడు.
వానరేంద్రుని ఈ మాట విని సుషేణుడు ఇలా అన్నాడు: ‘పూర్వకాలపు దేవాసుర మహాయుద్ధాన్ని నేను అనుభవించాను. అప్పుడు బాణప్రయోగంలో నిపుణులైన దానవులు శస్త్రవేత్తలైన దేవతలను మాటిమాటికీ కప్పివేస్తూ కొట్టారు. ఆర్తులైన, స్పృహ కోల్పోయిన, ప్రాణాలు పోయిన వారికి బృహస్పతి మంత్రాలతో కూడిన విద్యలతో, ఓషధులతో చికిత్స చేసేవాడు. ఆ ఓషధులను తేవడానికి సంపాతి, పనసుడు మొదలైన వానరులు వేగంగా త్వరగా క్షీరసముద్రానికి వెళ్ళాలి. ఆ వానరులకు పర్వతాలలో పుట్టే ఆ రెండు మహౌషధులు తెలుసు — దివ్యమైన సంజీవకరణి, దేవనిర్మితమైన విశల్య. సముద్రాలలో ఉత్తమమైన క్షీరసముద్రంలో చంద్రం, ద్రోణం అనే రెండు పర్వతాలున్నాయి, అక్కడే అమృతం మథించబడింది; అక్కడ ఆ పరమౌషధులున్నాయి. దేవతలు ఆ మహాసముద్రంలో ఆ రెండు పర్వతాలను ఏర్పాటు చేశారు. రాజా, ఈ వాయుపుత్రుడైన హనుమంతుడు అక్కడికి వెళ్ళాలి.’ సుషేణుని మాటలో మూడు అంశాలు — ఇతిహాస ప్రమాణం (బృహస్పతి చికిత్స), ఓషధుల పరిచయం, స్థాన నిర్దేశం. ‘సంజీవకరణి’ మరణించినవానిని కూడా బ్రతికిస్తుంది, ‘విశల్య’ శరీరం నుంచి ములుకులను బయటకు తీస్తుంది — రెండూ ఇక్కడ అవసరమైనవే. క్షీరసముద్రంలో చంద్ర ద్రోణ పర్వతాల స్థితి అమృతమథనాన్ని గుర్తుకు తెస్తుంది. హనుమంతుని పేరు ఇక్కడ మొదటిసారి వినిపిస్తుంది; ముందు లక్ష్మణునికి శక్తిదెబ్బ తగిలినప్పుడు అతడు నిజంగానే ఓషధిపర్వతాన్ని తెస్తాడు. వైద్యుడైన సుషేణుడు కూడా నిరాశపడడు, ఉపాయాన్ని వెతుకుతాడు — ఇది అతని కర్తవ్యనిష్ఠకు పరిచయం. కానీ ఈ ఉపాయం అవసరం ఉండదు, ఎందుకంటే ఈ క్షణంలోనే గరుడుడు వస్తాడు. ‘దేవాసుర మహాయుద్ధాన్ని నేను అనుభవించాను’ అనే మాటతో సుషేణుడు కేవలం విన్నది కాదు, తన స్వానుభవాన్ని ప్రమాణీకరిస్తాడు. ‘సంపాతి పనసుడు మొదలైనవారు’ అనే నిర్దేశంతో వేగవంతులైన వానరులు ఎంపిక చేయబడతారు. ఇక్కడ వైద్యశాస్త్రపు ప్రాచీన రూపం కనిపిస్తుంది — మంత్రయుక్త విద్యలూ ఓషధులూ కలిసి చికిత్స. ‘పార్వతీ’ అనే పదం పర్వతంలో పుట్టిన ఓషధిని సూచిస్తుంది. సుషేణుని ప్రస్తావన చివరికి నిష్ఫలం కాదు, ఎందుకంటే ముందు ఈ విద్యయే ఉపయోగపడుతుంది.
ఈ లోపల గాలి, మెరుపులతో కూడిన మేఘాలు పుట్టాయి; గాలి సముద్రంలో నీటిని ఎగజిమ్ముతూ పర్వతాలను కంపింపజేస్తున్నట్లు వీచింది. ఆ మహా రెక్కల గాలికి అన్ని ద్వీపాలలోని మహావృక్షాలు కొమ్మలు విరిగి ఉప్పునీటిలో పడిపోయాయి. అక్కడ నివసించే పడగలు గల సర్పాలు భయపడ్డాయి, జలచరాలన్నీ త్వరగా లవణసముద్రంలోకి వెళ్ళిపోయాయి. తరువాత ముహూర్తకాలంలో వానరులందరూ మండే అగ్నిలా ఉన్న మహాబలుడైన వినతాపుత్రుడు గరుడుని చూశారు. అతడు రావడం చూసి, బాణాలుగా మారి ఆ పురుషులిద్దరినీ బంధించిన మహాబలులైన నాగాలు పారిపోయాయి. తరువాత సుపర్ణుడు కాకుత్స్థులను తాకి, అభినందించి, చేతులతో చంద్రుని వంటి కాంతి గల వారి ముఖాలను నిమిరాడు. వినతాపుత్రుడు తాకగానే వారి గాయాలు మానిపోయాయి, శరీరాలు వెంటనే బంగారు వర్ణంతో నునుపుగా అయ్యాయి. వారి తేజస్సు, వీర్యం, బలం, ఓజస్సు, ఉత్సాహం, మహాగుణాలు, దర్శనశక్తి, బుద్ధి, స్మృతి రెట్టింపయ్యాయి. మహాతేజస్వి అయిన గరుడుడు ఇంద్రసమానులైన వారిద్దరినీ లేపి ఆనందంతో కౌగిలించుకున్నాడు; రాముడు అతనితో ఇలా అన్నాడు. గరుడుని రాక వర్ణన ప్రకృతి క్షోభతో ఆరంభమవుతుంది — గాలి, మేఘాలు, మెరుపు, సముద్ర తరంగాలు, వృక్షాలు కూలడం. ఇదంతా అతని రెక్కల గాలి ఫలం, దానితో అతని మహిమ ముందుగానే సూచించబడుతుంది. నాగాలు గరుడునికి సహజ శత్రువులు, కాబట్టి అతనిని చూడగానే అవి పారిపోయాయి — దీనితో నాగపాశపు రహస్యం బయటపడింది: బాణాలు నిజానికి నాగాలే. గరుడుని స్పర్శ ఓషధిలా పనిచేస్తుంది — గాయాలు వెంటనే మానాయి, గుణాలు రెట్టింపయ్యాయి. దీనితో ఈ విపత్తు చివరికి లాభానికే దారితీసిందని తెలుస్తుంది. ‘మండే అగ్నిలా’ అనే ఉపమానం గరుడుని బంగారు వర్ణాన్నీ తేజస్సునూ చూపుతుంది. అతని స్పర్శ గాయాలను మాన్పడమే కాదు, గుణాలను కూడా రెట్టింపు చేస్తుంది — ‘దర్శనశక్తి, బుద్ధి, స్మృతి’ అనే మానసిక గుణాలు కూడా పెరిగాయి. దీనితో దివ్యానుగ్రహం శరీరాన్నీ మనస్సునూ రెండింటినీ పోషిస్తుందని సూచించబడుతుంది. ‘బంగారు వర్ణంతో నునుపైన శరీరాలు’ అనే వర్ణన రోగవిముక్తుని కాంతిని చూపుతుంది. గరుడుడు సోదరులిద్దరినీ కౌగిలించుకున్నాడు — ఈ ఆలింగనం సఖ్యానికి మొదటి చిహ్నం. సముద్ర జీవులు కూడా భయంతో లోతైన నీటిలోకి ప్రవేశించాయి — గరుడుడు సర్పాలకూ సముద్ర జీవులకూ భయకారణం. కవి గరుడుని రాకను మొదట ధ్వనితో, తరువాత దృశ్యంతో వర్ణిస్తాడు, దానితో పాఠకుని నిరీక్షణ పెరుగుతుంది.
రాముడు ఇలా అన్నాడు: ‘మీ అనుగ్రహం వల్ల రావణపుత్రుని వల్ల కలిగిన మహావిపత్తును ఉపాయంతో దాటాము, త్వరగా బలవంతులమయ్యాము. తండ్రి దశరథుని వలె, తాత అజుని వలె మిమ్మల్ని చేరి నా హృదయం ప్రసన్నమవుతోంది. రూపసంపన్నులు, దివ్యమాలలూ దివ్యగంధాలూ ధరించినవారు, నిర్మలమైన వస్త్రాలు కట్టుకున్నవారు, దివ్యాభరణాలతో అలంకరించినవారు అయిన మీరు ఎవరు?’ మహాతేజస్వి, మహాబలుడు, పక్షిరాజు అయిన వినతాపుత్రుడు ప్రీతమనస్కుడై, ఆనందంతో కన్నీళ్ళు నిండిన కళ్ళు గల అతనితో ఇలా అన్నాడు: ‘కాకుత్స్థా, నేను నీ సఖుడను, బయట సంచరించే నీ ప్రియమైన ప్రాణాన్ని; మీ ఇద్దరికీ సహాయం చేయడానికి గరుత్మంతుడనైన నేను ఇక్కడికి వచ్చాను. మహావీర్యులైన అసురులు, మహాబలులైన దానవులు, ఇంద్రుని ముందుంచుకుని గంధర్వులతో కూడిన దేవతలు కూడా క్రూరకర్ముడైన ఇంద్రజిత్తు మాయాబలంతో నిర్మించిన ఈ అతిదారుణమైన బాణబంధాన్ని విడిపించలేరు. వాడి కోరలు గల, ఉగ్రవిషం గల ఈ కద్రూపుత్రులైన నాగాలు రాక్షసమాయా ప్రభావంతో బాణాలుగా మారి నిన్ను ఆశ్రయించాయి. ధర్మజ్ఞా, సత్యపరాక్రమా రామా, శత్రుఘాతకుడైన తమ్ముడు లక్ష్మణునితో కలిసి నీవు భాగ్యవంతుడవు. ఈ వృత్తాంతం విని, సఖ్యాన్ని పాటిస్తూ, మీ ఇద్దరిపై స్నేహంతో వెంటనే త్వరపడి నేను వచ్చాను. ఈ మహాఘోరమైన బాణబంధం నుంచి మీరిద్దరూ విముక్తులయ్యారు; మీరిద్దరూ ఎప్పుడూ ఏమరుపాటు లేకుండా ఉండాలి. స్వభావరీత్యా రాక్షసులందరూ యుద్ధంలో కపటయోధులు; శూరులు, శుద్ధభావులు అయిన మీకు మాత్రం ఋజుత్వమే బలం. కాబట్టి రణభూమిలో రాక్షసులను మీరు నమ్మకూడదు; ఈ ఉదాహరణతోనే రాక్షసులు ఎప్పుడూ కుటిలులని తెలుసుకోండి.’ రాముని కృతజ్ఞత ‘తండ్రిని చూసినట్లు నా హృదయం ప్రసన్నమవుతోంది’ అనే మాటలో ప్రకటమైంది. గరుడుని ఆత్మపరిచయం రహస్యమయమైనది — ‘బయట సంచరించే ప్రాణం’ అని చెబుతూ అతడు రాముని దివ్యస్వరూపాన్ని (విష్ణువుకు తాను వాహనమని) సూక్ష్మంగా సంకేతిస్తాడు, కానీ స్పష్టంగా చెప్పడు. కాద్రవేయులు కద్రువ పుత్రులైన నాగాలు, గరుడుని తల్లి వినతకు సవతి పుత్రులు; కాబట్టి గరుడునితో వారి వైరం పురాణప్రసిద్ధం. గరుడుని ఉపదేశం యుద్ధనీతి సారం — ధర్మయోధులు ఋజువులు, కాబట్టి కపటయోధులతో జాగ్రత్తగా ఉండాలి. ‘ఋజుత్వమే బలం’ అనే మాట రాముని గుణాన్ని ప్రశంసిస్తుంది, అయినా అతని బలహీనతను కూడా సూచిస్తుంది — ఋజువైనవాడు త్వరగా మోసపోతాడు. ‘మీరు ఎవరు?’ అనే రాముని ప్రశ్న సహజమైనది, ఎందుకంటే అతనికి గరుడుడు తెలియడు — ఇది మానుషలీల నిర్వహణ. గరుడుని జవాబు కూడా గూఢమైనది — ‘నీ సఖుడను’, ‘బయట సంచరించే ప్రాణాన్ని’ అని చెబుతూ అతడు రామునితో తన నిత్యసంబంధాన్ని సూచిస్తాడు, ఎందుకంటే గరుడుడు విష్ణువు వాహనం. కానీ ‘సఖ్యం గురించి కుతూహలపడవద్దు’ అని ముందు చెబుతాడు, కాబట్టి రహస్యం కాపాడబడుతుంది. ఈ సంవాదంలో మూడు విషయాలు — విముక్తికి కారణం, నాగాల పరిచయం, భవిష్యత్తుకు ఉపదేశం. ‘దేవతలు కూడా విడిపించలేరు’ అనే మాటతో ఇంద్రజిత్తు మాయ గొప్పతనమూ గరుడుని అద్వితీయ సామర్థ్యమూ చూపబడ్డాయి. ‘ఏమరుపాటు లేకుండా ఉండాలి’ అనే ఉపదేశం యోధులందరికీ సామాన్య నియమం. ‘ఈ ఉదాహరణతోనే’ అంటూ గరుడుడు నాగపాశపు సంఘటననే దృష్టాంతంగా చేస్తాడు — అనుభవం నుంచి నేర్చుకోవాలి. రాముడు కూడా అతని మాటను స్వీకరిస్తాడు, తరువాతి యుద్ధాలలో జాగ్రత్తగా ఉంటాడు. దశరథుని, అజుని స్మరణ రాముని కులగౌరవాన్నీ, గరుడుని పట్ల తండ్రి వంటి ఆదరాన్నీ చూపుతుంది. ‘హర్షపర్యాకులేక్షణమ్’ అనేది రాముని విశేషణం — ఆనందంతో అతని కళ్ళు కన్నీళ్ళతో నిండాయి. గరుడుని మాటలలో వాత్సల్యమూ శిక్షణా కలిసి ఉన్నాయి — సఖునిలా అతడు స్నేహిస్తాడు, గురువులా ఉపదేశిస్తాడు. ‘శుద్ధభావులు’ అనే పదంతో రామలక్ష్మణుల నిర్మలత్వమూ రాక్షసుల కౌటిల్యమూ పరస్పరం పోల్చబడతాయి.
రామునితో ఇలా చెప్పి మహాబలుడైన సుపర్ణుడు అతి స్నేహంతో కౌగిలించుకుని వీడ్కోలు అడగడం ప్రారంభించాడు: ‘సఖా రాఘవా, ధర్మజ్ఞా, శత్రువుల పట్ల కూడా వాత్సల్యం గలవాడా, నీ అనుమతి కోరుతున్నాను, యథేచ్ఛగా వెళతాను. రాఘవా, సఖ్యం గురించి కుతూహలపడవద్దు; వీరా, రణంలో కార్యం పూర్తిచేసిన తరువాత నీవు సఖ్యాన్ని తెలుసుకుంటావు. బాణతరంగాలతో లంకను బాలురూ వృద్ధులూ మాత్రమే మిగిలేలా చేసి, శత్రువైన రావణుని సంహరించి నీవు సీతను పొందుతావు.’ ఇలా మాట చెప్పి శీఘ్రవిక్రముడైన సుపర్ణుడు వనవాసుల మధ్య రాముని రోగరహితునిగా చేసి, ప్రదక్షిణం చేసి, కౌగిలించుకుని, వీర్యవంతుడైన వాయువులా ఆకాశంలో ప్రవేశించి వెళ్ళిపోయాడు. యాభై ఏడవ శ్లోకం వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది — అక్కడ గరుడుడు సఖ్యపు రహస్యాన్ని కాలక్రమంలో తెలుసుకుంటావని చెబుతాడు. ‘శత్రువుల పట్ల కూడా వాత్సల్యం గలవాడా’ అనే రాముని విశేషణం అతని కరుణకు పరిచాయకం. గరుడుని భవిష్యవాణి — లంకలో బాలురూ వృద్ధులూ మాత్రమే మిగులుతారు — యుద్ధపు అంతిమ పరిణామాన్ని సూచిస్తుంది. ‘వాయువులా’ అనే ఉపమానం అతని గమన వేగాన్ని చూపుతుంది. ప్రదక్షిణమూ ఆలింగనమూ సఖునికి ఇచ్చే సన్మాన చిహ్నాలు. గరుడుడు అనుమతి అడుగుతాడు — ఇది శిష్టాచారం, ఎందుకంటే అతడు రాముని స్వామిగా భావిస్తాడు. ‘యథాసుఖమ్’ (యథేచ్ఛగా) అనే పదంతో అతని స్వాతంత్ర్యం కూడా సూచించబడుతుంది. ‘శత్రువుల పట్ల కూడా వాత్సల్యం గలవాడు’ అనే విశేషణం ముందు విభీషణుని, రావణుని ప్రసంగాలలో సిద్ధమవుతుంది — మరణించిన రావణునికి కూడా సంస్కారం జరపడానికి రాముడు అనుమతిస్తాడు. ‘శరోర్మిభిః’ (బాణతరంగాలతో) అనే రూపకం — బాణాలు సముద్ర తరంగాల్లా లంకను ముంచెత్తుతాయి. గరుడుని రాక ఎంత ఆకస్మికమో, ప్రస్థానమూ అంతే — అతడు కార్యం చేసే వెళతాడు. ఈ ప్రసంగమంతా వానరుల మధ్యనే జరిగింది, కాబట్టి వారందరూ సాక్షులు.
తరువాత రోగరహితులైన రాఘవులను చూసి వానర యూథపతులు సింహనాదాలు చేశారు, తోకలు ఆడించారు. తరువాత భేరీలు మోగించారు, మృదంగాలు వాయించారు; అత్యంత ఆనందంతో శంఖాలు ఊదారు, మునుపటిలాగే కేకలు వేశారు. పర్వతాలతో పోరాడే ఇతర విక్రమశీలులైన వానరులు చేతులు చరిచి, రకరకాల చెట్లను పెకలించి లక్షల సంఖ్యలో నిలిచారు. మహానాదాలు చేస్తూ, నిశాచరులను భయపెడుతూ, యుద్ధం చేయాలనుకునే వానరులు లంకా ద్వారాలను సమీపించారు. గ్రీష్మం ముగిసే సమయంలో అర్ధరాత్రి గర్జించే మేఘాల అతి భయంకరమైన నాదంలా ఆ శాఖామృగ యూథపతుల అతి భయంకరమైన సంకుల నినాదం పుట్టింది. ఈ భాగపు వర్ణన మునుపటి భాగాల శోకానికి విరుద్ధంగా ఉల్లాసంతో నిండి ఉంది. ‘యథాపురమ్’ (మునుపటిలాగే) అనే పదం వానరులు మునుపటి ఉత్సాహాన్ని తిరిగి పొందారని సూచిస్తుంది. చివరి శ్లోకం ఉపజాతి వృత్తంలో రచించబడింది — గ్రీష్మాంతంలో వర్షఋతువు తొలి మేఘాల ఉపమానం కొత్త ఉత్సాహపు ఆరంభాన్ని సూచిస్తుంది. తరువాతి సర్గలో ఈ నాదం రావణునికి వినిపిస్తుంది. భేరీ మృదంగ శంఖాల నాదం ఉత్సవ వాద్యాలూ, యుద్ధానికి ఆహ్వానమూ రెండూ. వానరులు చెట్లను పెకలించి నిలిచారు, అంటే యుద్ధానికి సిద్ధంగా ఉన్నారు. లంకా ద్వారాలను సమీపించడం ప్రతిదాడికి ఆరంభం — ఇక్కడి నుంచి వానరులు దాడి చేసేవారవుతారు. ఈ నాదమే తరువాతి సర్గలో రావణుని చింతలో పడవేస్తుంది. ‘గ్రీష్మం ముగిసే సమయంలో’ అనే కాలనిర్దేశం శోకపు గ్రీష్మం ముగిసిందని, ఉత్సాహపు వర్షాలు మొదలయ్యాయని సూచిస్తుంది. వానరుల నాదం మేఘగర్జనలా గంభీరమైనది, రాక్షసుల హృదయాలలో భయం పుట్టిస్తుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चाशः सर्गः॥ ५०॥