॥वाल्मीकिरामायणम् యుద్ధకాండ · 49వ సర్గ

యుద్ధకాండ

సర్గ

రామవిలాపం

రాముడు స్పృహలోకి రావడం, లక్ష్మణుని గురించి విలాపం, తల్లుల గురించిన చింత, లక్ష్మణుని గుణస్మరణ, సుగ్రీవునికి తిరిగి వెళ్ళడానికి అనుమతి, విభీషణుని రాక, వానరులు పారిపోవడం

ఘోరమైన బాణబంధంతో బంధితులైన దశరథపుత్రులు సర్పాల్లా బుసకొడుతూ, రక్తంతో తడిసి పడుకుని ఉన్నారు. సుగ్రీవునితో కూడిన మహాబలులైన వానరశ్రేష్ఠులందరూ ఆ మహాత్ములను చుట్టుముట్టి శోకంలో మునిగి నిలిచారు. ఈ లోపల వీర్యవంతుడైన రాముడు బాణాలతో బంధితుడైనా తన స్థైర్యం వల్ల, సత్త్వబలం వల్ల స్పృహలోకి వచ్చాడు. తరువాత రక్తంతో తడిసి పడి ఉన్న, బాణాలు లోతుగా గుచ్చుకున్న, దీనమైన ముఖంతో ఉన్న సోదరుని చూసి ఆతురుడైన అతడు విలపించాడు. రాముడు మేల్కొనడం అతని ఆత్మబలపు ఫలం — ‘స్థైర్యం వల్ల, సత్త్వబలం వల్ల’ అని కవి కారణాన్ని స్పష్టంగా చెబుతాడు. శరీరం బంధించబడింది, కానీ మనస్సు దృఢమైనది; అందువల్ల అతడు మొదట చైతన్యం పొందుతాడు. లక్ష్మణుడు మాత్రం ఇంకా మూర్ఛలోనే ఉన్నాడు, అతని ముఖం దీనంగా ఉంది. మేల్కొన్న రాముని మొదటి ఆలోచన తన దశ గురించి కాదు, సోదరుని దశ గురించి — ఇది అతని భ్రాతృస్నేహపు లోతును చూపుతుంది. ‘గాఢమ్ అర్పితమ్’ (లోతుగా గుచ్చుకున్న) అనే పదం లక్ష్మణుని శరీరంలో బాణాలు లోతుగా దిగాయని సూచిస్తుంది. వానరుల శోకం కూడా వర్ణించబడుతుంది, దానితో స్వామి పట్ల వారి భక్తి ప్రకాశిస్తుంది. ‘సర్పాల్లా బుసకొడుతూ’ అనే ఉపమానం గత సర్గ నుంచి కొనసాగుతుంది, నాగపాశాన్ని కూడా గుర్తుచేస్తుంది.

‘యుద్ధంలో ఓడిపోయి పడి ఉన్న సోదరుని ఈ రోజు చూస్తున్న నాకు సీత దొరికినా, జీవితం ఉన్నా ఏమి ప్రయోజనం? మర్త్యలోకంలో వెతికితే సీత వంటి స్త్రీ దొరకవచ్చు; కానీ లక్ష్మణుని వంటి సోదరుడు, మంత్రి, యుద్ధంలో తోడు దొరకడు. సుమిత్ర ఆనందాన్ని పెంచే ఇతడు పంచత్వం పొందితే, వానరులు చూస్తుండగా నేను ప్రాణాలు విడిచిపెడతాను. తల్లి కౌసల్యకు ఏమి చెప్పను, కైకేయికి ఏమి చెప్పను? కుమారుని చూడాలని తహతహలాడే అమ్మ సుమిత్రకు ఎలా చెప్పను? దూడను కోల్పోయి వణికే ఆవులా, కురరీపక్షిలా వణికిపోయే ఆమెను, అతడు లేకుండా నేను వెళితే, ఎలా ఊరడించగలను? యశస్వులైన శత్రుఘ్నునికీ భరతునికీ ఎలా చెప్పను — ‘‘నాతో కలిసి అడవికి వచ్చాడు, అతడు లేకుండా నేను తిరిగి వచ్చాను’’ అని? అమ్మ సుమిత్ర చేసే నిందను నేను సహించలేను; ఇక్కడే దేహం విడిచిపెడతాను, జీవించడానికి నాకు ఉత్సాహం లేదు.’ ఇక్కడ రాముని మాట ప్రసిద్ధమైనది — ‘సీత వంటి స్త్రీ దొరకవచ్చు, లక్ష్మణుని వంటి సోదరుడు దొరకడు’. ఇది సీతను అవమానించడం కాదు, శోకపు అతిశయంతో చెప్పిన మాట; ఇక్కడ భ్రాతృస్నేహమే ప్రధానం. ‘సాంపరాయికః’ అనే పదంతో లక్ష్మణుడు యుద్ధంలో సహాయకుడని విశేషంగా చెప్పబడింది. తల్లుల గురించిన చింత రాముని కర్తవ్యబోధను చూపుతుంది — అతడు తన దుఃఖం కంటే తల్లుల దుఃఖాన్నే ఎక్కువగా ఆలోచిస్తాడు, గత సర్గలో సీత కౌసల్య గురించి ఆలోచించినట్లు. ‘దూడను కోల్పోయి వణికే’ అనే ఉపమానం దూడ లేని తల్లి ఆవు దశను గుర్తుచేస్తుంది. సుమిత్ర నింద విశేషంగా భయం కలిగిస్తుంది, ఎందుకంటే ఆమెయే లక్ష్మణుని రామునితో అడవికి పంపింది. కైకేయి పేరు కూడా తీసుకోబడింది — రాముని మనసులో ఆమెపై ద్వేషం లేదు, ఆమె కూడా తల్లియే. రాముని ఈ శోకం అతని మానవీయ పక్షాన్ని ప్రకాశింపజేస్తుంది — అవతారమైనా అతడు మనిషిలా దుఃఖాన్ని అనుభవిస్తాడు. ‘ప్రాణాలు విడిచిపెడతాను’ అనే మాట నిరాశకు పరాకాష్ఠ, కానీ ‘పొందితే’ అనే పదంతో అతడు ఇంకా సందేహంలోనే ఉన్నాడు — లక్ష్మణుడు పంచత్వం పొందాడో లేదో.

‘దుష్కర్ములు చేసిన, అనార్యుడనైన నన్ను ధిక్కరించాలి — నా కారణంగానే ఈ లక్ష్మణుడు ప్రాణాలు పోయినవానిలా బాణశయ్యపై పడి ఉన్నాడు. లక్ష్మణా, అతిగా విషాదపడిన నన్ను నీవు ఎప్పుడూ ఊరడించేవాడివి; ఈ రోజు ప్రాణాలు పోయినవాడివై ఆర్తుడనైన నాతో మాట్లాడలేకపోతున్నావు. ఈ రోజు యుద్ధంలో ఏ నేలమీద అనేక రాక్షసులను కూల్చావో, అదే నేలమీద శూరుడవైన నీవు మెల్లగా కూలి పడుకున్నావు. ఈ బాణశయ్యపై రక్తంతో తడిసి పడుకున్న నీవు బాణాలతో నిండి, అస్తమిస్తున్న సూర్యునిలా ప్రకాశిస్తున్నావు. బాణాలు మర్మాలను తాకడం వల్ల నీవు ఇక్కడ మాట్లాడలేకపోతున్నావు; బాధతో మాట్లాడలేనివాని భావం కంటి ఎరుపుతో సూచించబడుతోంది. మహాతేజస్వి అయిన అతడు అడవికి వెళ్ళే నన్ను ఎలా అనుసరించాడో, అలాగే నేను కూడా ఇతనిని యమలోకానికి అనుసరిస్తాను. ప్రియమైన బంధుజనం గలవాడు, ఎప్పుడూ నన్ను అనుసరించేవాడు అయిన అతడు అనార్యుడనైన నా దుర్నీతుల వల్ల ఈ స్థితికి చేరాడు. బాగా కోపించినప్పుడు కూడా వీరుడైన లక్ష్మణుడు నాకు కఠినమైన మాట గానీ అప్రియమైన మాట గానీ ఎప్పుడైనా వినిపించినట్లు నాకు జ్ఞాపకం లేదు. ఒకే వేగంతో అయిదు వందల బాణాలు విడిచిన లక్ష్మణుడు బాణాస్త్రవిద్యలో కార్తవీర్యుని కంటే కూడా అధికుడు. మహాత్ముడైన ఇంద్రుని అస్త్రాలను కూడా తన అస్త్రాలతో నాశనం చేయగల, విలువైన శయ్యకు తగిన ఇతడు హతుడై నేలమీద పడుకున్నాడు.’ ఈ భాగంలో లక్ష్మణుని మూడు గుణాలు స్తుతించబడతాయి — ఊరడించడం, అనుసరించడం, అస్త్రపరాక్రమం. ‘కఠినమైన మాట గానీ అప్రియమైన మాట గానీ వినిపించలేదు’ అనే మాట లక్ష్మణుని వినయానికి పరమ ప్రమాణం — కోపించినా అతడు అన్నతో కటువుగా మాట్లాడలేదు. రాముడు తనను ‘దుష్కర్ముడు, అనార్యుడు’ అని నిందించుకుంటాడు, ఎందుకంటే తన కారణంగానే సోదరుడు అడవికి వచ్చాడు. ‘అస్తమిస్తున్న సూర్యుడు’ అనే ఉపమానం — అస్తమయంలో ఎర్రని సూర్యుడు ప్రకాశించినట్లు రక్తంతో తడిసిన లక్ష్మణుడు. వేయి బాహువుల కార్తవీర్యార్జునుడు ప్రసిద్ధ ధనుర్ధారి; అతని కంటే కూడా అధికుడని స్తుతి. ‘శనైః’ (మెల్లగా) అనే పదం ముద్రణలో ఉంది, సమీక్షిత పాఠంలో అయితే ‘పరైః’ (శత్రువుల చేత) అని ఉంది. ‘అతిగా విషాదపడిన నన్ను నీవు ఎప్పుడూ ఊరడించేవాడివి’ అనే మాటతో వనవాసంలోని ప్రసంగాలన్నీ గుర్తుకు వస్తాయి — సీతాపహరణంలో, జటాయువు మరణంలో, పంపాతీరంలో లక్ష్మణుడే రాముని ఊరడించాడు. ఈ రోజు అతడే మౌనంగా ఉన్నాడు, అందువల్ల రాముని దుఃఖం రెట్టింపు. ‘బాధతో మాట్లాడలేనివాని’ అనే వర్ణన సూక్ష్మమైనది — లక్ష్మణుడు మాట్లాడలేడు, కానీ అతని కళ్ళ ఎరుపు అతని వేదనను చెబుతుంది. ‘అతడు నన్ను అనుసరించినట్లు నేను అతనిని అనుసరిస్తాను’ అనే ప్రతిజ్ఞ భ్రాతృధర్మపు పరస్పరతను చూపుతుంది. బాణాస్త్రవిద్యలో లక్ష్మణుని శ్రేష్ఠత మళ్ళీ మళ్ళీ చెప్పబడుతుంది, దానితో అతని పతనపు ఆశ్చర్యం పెరుగుతుంది — అలాంటి వీరుడు కూడా మాయతో కూలిపోయాడు. ‘మహార్హశయనోచితః’ (విలువైన శయ్యకు తగినవాడు) అనే మాటలో రాజకుమారుని సుఖపు స్మృతి, నేలమీద పడుకోవడంతో వైరుధ్యం.

‘విభీషణుని రాక్షసుల రాజ్యానికి నేను రాజుగా చేయలేకపోయాను — మిథ్యగా మిగిలిన నా ఆ మాట నన్ను దహిస్తుంది, సందేహం లేదు. సుగ్రీవా, ఈ ముహూర్తంలోనే నీవు ఇక్కడి నుంచి తిరిగి వెళ్ళాలి; రాజా, నేను లేని నిన్ను బలహీనునిగా భావించి రావణుడు దాడి చేస్తాడు. సుగ్రీవా, అంగదుని ముందుంచుకుని, సైన్యంతో, పరివారంతో, నీలునితో నలునితో కలిసి సముద్రాన్ని దాటు. ఇతరులకు చేయశక్యం కాని మహత్తరమైన కార్యం రణంలో చేయబడింది; ఋక్షరాజు పట్ల, గోలాంగూలాధిపతి పట్ల నేను సంతుష్టుడనై ఉన్నాను. అంగదుడు, మైందుడు, ద్వివిదుడు కార్యం చేశారు; కేసరి, సంపాతి ఘోరమైన యుద్ధం చేశారు. గవయుడు, గవాక్షుడు, శరభుడు, గజుడు, ఇతర వానరులు నా కోసం ప్రాణాలకు తెగించి యుద్ధం చేశారు. సుగ్రీవా, మానవులు దైవాన్ని అతిక్రమించలేరు. మిత్రుడు గానీ హితుడు గానీ చేయగలిగినదంతా ధర్మభీరువైన నీవు చేశావు. వానరశ్రేష్ఠులారా, మీరు ఈ మిత్రకార్యం నెరవేర్చారు; నా అనుమతితో మీరందరూ ఇష్టమైన చోటికి వెళ్ళవచ్చు.’ అతని విలాపం విన్న వానరులందరూ ఎర్రబడిన కళ్ళ నుంచి కన్నీళ్ళు కార్చారు. ఈ భాగంలో రాముని కృతజ్ఞత ప్రధానం — శోకసమయంలో కూడా అతడు ప్రతి సహాయకుని పేరు తీసుకుని కృతజ్ఞత తెలుపుతాడు. విభీషణునికి ఇచ్చిన ప్రతిజ్ఞ నెరవేరకపోవడం అతని మనసులో దాహం — సత్యప్రతిజ్ఞుడైన రామునికి మాట విఫలమవడం మృత్యువు కంటే అధిక దుఃఖం. సుగ్రీవుని రక్షణ గురించిన చింత కూడా కనిపిస్తుంది — బలహీనుడైన సుగ్రీవునిపై రావణుడు దాడి చేయవచ్చని. ‘దైవాన్ని అతిక్రమించలేరు’ అనే రాముని అంగీకారం అతని మానుషభావాన్ని సూచిస్తుంది. ముప్పై ఒకటవ శ్లోకం ఒకే అర్ధభాగం — ‘వర్తయాంచక్రిరేఽశ్రూణి…’ అని. ‘తత్తు మిథ్యా ప్రలప్తమ్’ (మిథ్యగా మిగిలిన ఆ మాట) అనే మాట సముద్రతీరంలో విభీషణుడు శరణు కోరిన సమయంలో రాముడు చేసిన లంకారాజ్యాభిషేకాన్ని గుర్తుచేస్తుంది; అప్పుడు రాముడు అతనిని సముద్రజలంతో అభిషేకించాడు. అంగదుని ముందుంచడం కూడా అర్థవంతం — సుగ్రీవుని తరువాత అతడే వానరరాజ్యానికి వారసుడు. నీల నలుల పేర్లు తీసుకోవడం సేతునిర్మాణాన్ని గుర్తుచేస్తుంది; ఆ సేతువు ద్వారానే తిరిగి వెళ్ళడం సాధ్యం. ఋక్షరాజు జాంబవంతుడు, గోలాంగూలాధిపతి గవాక్షుడు, హనుమంతుని తండ్రి కేసరి, సంపాతి — అందరూ క్రమంగా లెక్కించబడ్డారు; రాముడు ఎవరి సేవనూ మరచిపోడు. ‘మిత్రకార్యమ్’ అనే పదంతో అతడు వానరుల సహాయాన్ని మైత్రి ఫలంగా భావిస్తాడు, ఋణంగా కాదు. ముప్పయ్యవ శ్లోకం రెండు అర్ధభాగాలదే కానీ రెండు వాక్యాలను కలుపుతుంది — రాముని అనుమతి, వానరులు వినడం. వానరుల కన్నీళ్ళు వారి ప్రేమకు ప్రమాణం — వారు రాముని విడిచి వెళ్ళాలనుకోరు, అనుమతి విన్నా ఏడుస్తూనే ఉంటారు. దీనితో వానరుల సహాయం కేవలం రాజాజ్ఞతో కాదు, హృదయంతో కూడా చేయబడిందని తెలుస్తుంది.

అప్పుడు సైన్యాలన్నిటినీ నిలబెట్టి గద చేతబట్టిన విభీషణుడు రాఘవుడు ఉన్న చోటికి త్వరగా వచ్చాడు. నీలాంజనపు రాశి వంటి అతడు త్వరగా వస్తుండడం చూసి వానరులందరూ ‘ఇతడు రావణపుత్రుడు’ అని భావించి పారిపోయారు. విభీషణుని వర్ణం ఇంద్రజిత్తులాగే నల్లనిది, అతడూ రాక్షసుడే, కాబట్టి భ్రాంతి సహజమైనది. ఈ ప్రసంగం తరువాతి సర్గకు భూమిక — అక్కడ సుగ్రీవుడు, అంగదుడు, జాంబవంతుడు ఈ భ్రాంతిని నివారిస్తారు, తరువాత గరుడుడు వస్తాడు. వానరుల భయపు లోతు ఇక్కడ సూచించబడుతుంది — ఇంద్రజిత్తు పేరు మాత్రంతోనే వారు పారిపోతారు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकोनपञ्चाशः सर्ग॥ ४९॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి