॥वाल्मीकिरामायणम् యుద్ధకాండ · 48వ సర్గ

యుద్ధకాండ

సర్గ

సీతావిలాపం, త్రిజట ఊరడింపు

సాముద్రికుల, జ్యోతిష్కుల మాటలు విఫలమవడం, శుభలక్షణాల స్మరణ, కౌసల్య గురించిన చింత, త్రిజట యుక్తులతో ఊరడించడం, అశోకవనానికి తిరిగి రావడం

భర్త హతుడవడం, మహాబలుడైన లక్ష్మణుడు హతుడవడం చూసి శోకంతో కృశించిన సీత అతి కరుణంగా విలపించింది: ‘‘‘నీవు పుత్రవతివి, సుమంగళివి అవుతావు’’ అని నాతో చెప్పిన లక్షణవేత్తలు — ఆ జ్ఞానులందరూ ఈ రోజు రాముడు హతుడవగా అసత్యవాదులయ్యారు. నన్ను యజ్ఞకర్త పట్టమహిషి అనీ, సత్రయాగాలు చేసేవాని పత్ని అనీ చెప్పినవారు కూడా ఈ రోజు అసత్యవాదులయ్యారు. వీరులైన రాజుల భార్యలలో నేను భర్తచేత పూజింపబడేదానినని ఎవరు ఎరిగారో, వారు కూడా అసత్యవాదులయ్యారు. నా విషయం విన్నప్పుడు నేను శుభలక్షణవతినని చెప్పిన జ్యోతిష్కులైన ద్విజులు కూడా ఈ రోజు రాముడు హతుడవగా అసత్యవాదులయ్యారు.’ ఈ భాగపు విశేషం ‘తేఽద్య సర్వే హతే రామే జ్ఞానినోఽనృతవాదినః’ (రాముడు హతుడవగా ఆ జ్ఞానులందరూ ఈ రోజు అసత్యవాదులయ్యారు) అనే ఉత్తరార్ధం నాలుగుసార్లు పునరావృతం కావడం. ఈ పునరావృత్తి శోకపు లయను సృష్టిస్తుంది — శోకార్తురాలైన స్త్రీ ఒకే వాక్యాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ అన్నట్లు. సీత తన దుఃఖాన్ని జ్యోతిషశాస్త్రపు వైఫల్యం ద్వారా వ్యక్తం చేస్తుంది — శాస్త్రజ్ఞులందరూ చెప్పినది ఈ రోజు మిథ్య అయింది. ‘యజ్వనః మహిషీ’ (యజ్ఞకర్త పట్టమహిషి), ‘సత్రిణః పత్నీ’ (సత్రయాగకర్త పత్ని) అనే పదాలతో రాముని యజ్ఞకర్తృత్వం సూచించబడుతుంది — ఆ ధర్మాత్ముడైన రాజు యజ్ఞాలు చేస్తాడని వారి భవిష్యవాణి. ‘పుత్రవతి’ అనే మాటను కూడా ఇక్కడ గుర్తుంచుకోవాలి, ఎందుకంటే సీతకు ముందు ఇద్దరు పుత్రులు పుడతారు; కాబట్టి నిజానికి జ్ఞానుల మాట మిథ్య కాదు, ఇప్పుడు సీతకు అది తెలియదు అంతే. ఈ వ్యంగ్యం పాఠకునికి ఊరట.

‘ఏ పాదపద్మరేఖలతో కులస్త్రీలు రాజులైన తమ భర్తలతో కలిసి సామ్రాజ్యంలో అభిషిక్తులవుతారో, ఆ పద్మాలు నా పాదాలలో ఉన్నాయి. ఏ అపలక్షణాలతో భాగ్యహీనలైన స్త్రీలు వైధవ్యం పొందుతారో, లక్షణాలు వ్యర్థమైన నేను ఎంత వెతికినా అవి నాలో కనిపించవు. స్త్రీలక్షణ శాస్త్రాలలో చెప్పబడిన పద్మాలు సత్యనామాలు గలవి, అవి ఈ రోజు రాముడు హతుడవగా నాకు వ్యర్థమవుతున్నాయి. నా కేశాలు సన్నగా, సమానంగా, నల్లగా ఉన్నాయి; కనుబొమలు కలిసి ఉండవు; పిక్కలు గుండ్రంగా, రోమరహితంగా ఉన్నాయి; దంతాలు ఎడమ లేకుండా ఉన్నాయి. కణతలు, కన్నులు, చేతులు, పాదాలు, చీలమండలు, తొడలు సమంగా, నిండుగా ఉన్నాయి; గోళ్ళు గుండ్రంగా, నునుపుగా ఉన్నాయి, వేళ్ళు సమంగా ఉన్నాయి. స్తనాలు ఎడమ లేకుండా, బలిసి, లోతైన చూచుకాలతో ఉన్నాయి; నాభి లోతుగా, చుట్టూ ఎత్తుగా ఉంది; పార్శ్వాలూ వక్షమూ నిండుగా ఉన్నాయి. నా వర్ణం మణిలా ప్రకాశిస్తుంది, శరీరరోమాలు మృదువైనవి; పన్నెండు శుభలక్షణాలతో ప్రతిష్ఠితురాలనని వారు నాతో చెప్పారు. నా చేతులూ పాదాలూ నిండైన యవరేఖలతో, ఎడమలు లేకుండా, మంచి వర్ణంతో ఉన్నాయి; కన్యాలక్షణవేత్తలు నన్ను ‘మందస్మిత’ (చిరునవ్వు గలది) అని ఎరిగారు. కాలజ్ఞానంలో నిపుణులైన బ్రాహ్మణులు భర్తతో కలిసి నాకు సామ్రాజ్యాభిషేకం జరుగుతుందని చెప్పారు; అదంతా ఈ రోజు వ్యర్థమైపోయింది.’ ఈ భాగం సాముద్రిక శాస్త్రానికి ప్రాచీన ప్రమాణం — స్త్రీల శరీరలక్షణాలతో వారి భాగ్యం నిర్ణయించబడేది. సీత తన శరీరాన్ని అభిమానంతో కాక శాస్త్రదృష్టితో పరీక్షిస్తుంది — ఈ లక్షణాలు ఉంటే వైధవ్యం ఎలా? అని ఆమె ప్రశ్నిస్తుంది. ఈ ప్రశ్నకు త్రిజట జవాబు ఇస్తుంది — లక్షణాలు మిథ్య కావు, రాముడు జీవించే ఉన్నాడు. ‘హతలక్షణా’ (లక్షణాలు వ్యర్థమైనది) అనేది ఆత్మనింద — తన లక్షణాలు నిష్ఫలమయ్యాయని ఆమె తానే భావిస్తుంది. ‘సామ్రాజ్యాభిషేకం’ అనే మాట విశేషంగా కరుణాజనకం, ఎందుకంటే అయోధ్యలో రాముని అభిషేకమే ఆటంకపడింది, దానితోనే వనవాసం మొదలైంది. ఇక్కడ వర్ణించిన లక్షణాలు కేవలం సౌందర్యానివి కావు, సౌభాగ్య చిహ్నాలుగా భావించబడతాయి — పాదాలలో పద్మరేఖలు పట్టమహిషిత్వాన్నీ, చేతులలో పాదాలలో యవరేఖలు సమృద్ధినీ, లోతైన నాభి దీర్ఘాయుష్యాన్నీ సూచిస్తాయని శాస్త్రం. ‘పన్నెండింటితో ప్రతిష్ఠితురాలు’ అనే మాటతో శాస్త్రంలో లెక్కించిన పన్నెండు శుభలక్షణాల సంపూర్ణత సూచించబడుతుంది. సీత కన్యగా జనకుని ఇంట్లో విన్నదానిని ఈ రోజు గుర్తుచేసుకుంటుంది — ఈ స్మృతి ఆమె బాల్యపు ఆశలను చూపుతుంది. ‘సత్యనామాని పద్మాని’ అనే మాటలో శ్లేష — పద్మ అనేది లక్ష్మి పేరు కూడా, కాబట్టి ఆ పద్మాలు లక్ష్మినే సూచిస్తాయి. వైధవ్య లక్షణాలను ఆమె తన శరీరంలో వెతుకుతుంది, అవి దొరకవు — ఈ వెతుకులాటే ఆమె అంతరంగంలో దాగిన ఆశను సూచిస్తుంది.

‘జనస్థానాన్ని గాలించి, నా జాడ తెలుసుకుని, కల్లోలపరచలేని సముద్రాన్ని దాటి ఈ సోదరులు ఆవు గిట్టంత నీటి గుంటలో హతులయ్యారు. రాఘవులిద్దరూ వారుణ, ఆగ్నేయ, ఐంద్ర, వాయవ్య, బ్రహ్మశిరస్సు అనే అస్త్రాలను పొందారు; అయినా ఇంద్రసమానులైన నా నాథులు, అనాథనైన నా నాథులు, కనిపించనివాని మాయతో రణంలో హతులయ్యారు. రాఘవుని దృష్టిపథంలోకి వచ్చిన శత్రువు మనోవేగం గలవాడైనా ప్రాణాలతో తిరిగి వెళ్ళలేడు. కాలానికి అతిభారమేదీ లేదు, కృతాంతుడు జయించరానివాడు — అందుకే రాముడు తమ్మునితో సహా యుద్ధంలో కూలి పడుకున్నాడు. నేను రాముని గురించి గానీ, మహారథుడైన లక్ష్మణుని గురించి గానీ, నా గురించి గానీ, నా తల్లి గురించి గానీ అంతగా శోకించడం లేదు, తపస్విని అయిన నా అత్తగారి గురించి శోకిస్తున్నంతగా. ఆమె నిత్యం ‘‘వ్రతం ముగించుకుని వచ్చిన రాముని, సీతను, లక్ష్మణుని ఎప్పుడు చూస్తాను?’’ అని తలుస్తూ ఉంటుంది.’ ‘గోష్పదే హతౌ’ (ఆవు గిట్టంత గుంటలో హతులయ్యారు) అనేది లోకోక్తి — మహాసముద్రాన్ని దాటినవాడు ఆవు గిట్టంత నీటిలో మునిగిపోయాడని. ఇక్కడ సీత శోకం ఆత్మకేంద్రితం కాదు; ఆమె భర్త కంటే కూడా అత్తగారైన కౌసల్య దుఃఖాన్ని తలుచుకుంటుంది. ఇది ఆమె ఉదారతకు పరమ ప్రమాణం. అస్త్రాల జాబితా రాముని దివ్యశక్తిని గుర్తుచేస్తుంది — మానవుడైనా అతనికి దేవతల అస్త్రాలు తెలుసు. ‘అదృశ్యమానేన’ (కనిపించనివాని చేత) అనే పదం సీత నోట న్యాయమైన ఆక్షేపణ చేస్తుంది — ఎదురెదురు యుద్ధంలో రాముడు ఎన్నడూ ఓడిపోయేవాడు కాదు, కేవలం మాయతో మోసపోయాడు. ‘కాలానికి అతిభారమేదీ లేదు’ అనే వాక్యంలో దైవపు సర్వశక్తిమత్త్వం అంగీకరించబడుతుంది. సీత రాముని పరాక్రమాన్ని క్రమంగా స్మరిస్తుంది — జనస్థానాన్ని గాలించడం, సీత వార్త తెలుసుకోవడం, సముద్రాన్ని దాటడం. ఈ మహాకార్యాలన్నీ చేసి చివరికి అల్పమైన రీతిలో పడిపోవడం ఆమెకు ఆశ్చర్యం. ‘మమ నాథౌ’ (నా నాథులు) అనే మాటలో లక్ష్మణుడు కూడా తనకు రక్షకుడని అంగీకరించబడుతుంది. కౌసల్య వర్ణనలో ‘తపస్వినీ’ అనే విశేషణం — పుత్రవియోగంతో ఆమె తపస్వినిలా కృశించిపోయింది. సీత అత్తగారి ఆశను గుర్తుచేసుకుంటుంది — ‘ఎప్పుడు చూస్తాను’ అనే నిరీక్షణే ఆమె జీవితానికి ఆధారం.

అలా విలపిస్తున్న ఆ సీతతో రాక్షసి త్రిజట ఇలా అన్నది: ‘దేవీ, విషాదపడకు, నీ ఈ భర్త జీవించే ఉన్నాడు. ఈ సోదరులు రామలక్ష్మణులు ఎందుకు జీవించి ఉన్నారో తగిన గొప్ప కారణాలు చెబుతాను. యుద్ధంలో పతి హతుడైతే యోధుల ముఖాలు కోపంతో నిండి, ఉత్సాహంతో ఉరకలు వేస్తూ ఉండవు. వైదేహీ, ఈ పుష్పకం అనే దివ్య విమానం, వీరిద్దరూ ప్రాణాలు కోల్పోయి ఉంటే నిన్ను మోసేది కాదు. ప్రధాన వీరుడు హతుడైన సేన ఉత్సాహం కోల్పోయి, ప్రయత్నం విడిచి, యుద్ధాలలో చుక్కాని లేని నావలా నీటిలో తిరుగుతూ ఉంటుంది. ఈ సేన మాత్రం తొట్రుపాటు లేకుండా, ఉద్వేగం లేకుండా, తపస్వినీ, కాకుత్స్థులను రక్షిస్తోంది; ఇది నేను ప్రీతితో నీకు నివేదిస్తున్నాను. కాబట్టి సుఖాన్ని కలిగించే ఈ అనుమానాలతో నీవు నిశ్చింతగా ఉండు; కాకుత్స్థులు హతులు కాలేదని చూడు; స్నేహంతో నీకు ఇది చెబుతున్నాను. మైథిలీ, నేను ఇంతకు ముందు అసత్యం చెప్పలేదు, ఇకపై చెప్పను; నీ శీలమూ నీ సుఖశీలత్వమూ వల్ల నీవు నా మనసులో ప్రవేశించావు. ఇంద్రునితో కూడిన దేవాసురులు కూడా వీరిని రణంలో జయించలేరు; అలాంటి దర్శనం చూసి నేను నీకు చెప్పాను. ఈ మహా విచిత్రాన్ని చూడు — బాణాలతో స్పృహ తప్పి పడి ఉన్నా వీరిని లక్ష్మి — కాంతి — విడిచిపెట్టడం లేదు. సాధారణంగా ప్రాణశక్తి పోయిన, ఆయువు తీరిన పురుషుల ముఖాలలో గొప్ప వికారం కనిపిస్తుంది. కాబట్టి జనకాత్మజా, రామలక్ష్మణుల కోసం శోకాన్నీ దుఃఖాన్నీ మోహాన్నీ విడిచిపెట్టు; ఈ రోజు వారు జీవించి లేకపోవడం సాధ్యం కాదు.’ త్రిజట ఆశ్వాసన శుద్ధమైన తర్కంతో కూర్చబడింది — ప్రత్యక్ష లక్షణాలు, దివ్యవిమానపు నియమం, సేన ప్రవర్తన, ముఖకాంతి. రాక్షసి అయినా ఆమె సత్యవాదిని, సీత శీలానికి ముగ్ధురాలైనది. ‘చుక్కాని లేని నావ’ అనే ఉపమానం అందమైనది — చుక్కాని పట్టేవాడు లేని నావ దిశ లేకుండా తిరుగుతుంది, నాయకుడు లేని సేన అలాగే. ఈ ఆశ్వాసన గత సర్గలో విభీషణుడు సుగ్రీవునికి చెప్పిన మాటను పోలి ఉంది — ఇద్దరూ ‘లక్ష్మి విడిచిపెట్టదు’ అనే చిహ్నాన్నే ప్రమాణంగా భావిస్తారు. ఇక్కడ కవి రాక్షసజాతిలో కూడా సజ్జనుల సద్భావాన్ని చూపుతాడు. ఈ యుక్తి క్రమాన్ని కూడా గమనించాలి. మొదట ఆమె నేరుగా నిశ్చయాన్ని చెబుతుంది — ‘భర్త జీవించి ఉన్నాడు’; తరువాత కారణాలు చెబుతానని ప్రతిజ్ఞ చేస్తుంది; తరువాత ఒక్కొక్క కారణాన్నీ వివరిస్తుంది. మొదటి కారణం యోధుల ముఖాలు — నాయకుడు హతుడైతే సైనికులు శోకంతో వాడిపోతారు, కోపంతో ఉత్సాహంతో ఉండరు. రెండవది పుష్పకపు దివ్యత్వం — ఈ విమానం విధవ అయిన స్త్రీని మోయదని ప్రసిద్ధి. మూడవది సేన స్థైర్యం — వానరసేన పారిపోలేదు, రక్షణలో నిమగ్నమై ఉంది. నాలుగవది ముఖకాంతి — మరణించినవారి ముఖం వికృతమవుతుంది, వీరి ముఖాలలో మాత్రం కాంతి కనిపిస్తోంది. చివరికి ఆమె తన సత్యవాదిత్వాన్ని ప్రమాణీకరిస్తుంది, సీత పట్ల తన స్నేహాన్ని ప్రకటిస్తుంది. ఈ క్రమం ప్రమాణశాస్త్రంలోని అనుమానరీతిని అనుసరిస్తుంది — ‘సుఖాన్ని కలిగించే అనుమానాలతో’ అని ఆమెయే అంటుంది. ‘నాద్య శక్యమజీవితుమ్’ అనే చివరి వాక్యం ద్వ్యర్థకమైనది — రామలక్ష్మణులు మరణించడం సాధ్యం కాదు, సీత కూడా జీవితాన్ని విడిచిపెట్టడం తగదు.

దేవకన్య వంటి మైథిలి సీత ఆమె మాట విని చేతులు జోడించి ‘అలాగే కావాలి’ అని ఆమెతో అన్నది. మనోవేగం గల ఆ పుష్పక విమానాన్ని వెనక్కి మళ్ళించి, దీనురాలైన సీతను త్రిజటతో కలిసి లంకలోకే ప్రవేశపెట్టారు. తరువాత త్రిజటతో కలిసి పుష్పకం నుంచి దిగిన ఆమెను రాక్షసస్త్రీలు అశోకవనంలోకే ప్రవేశపెట్టారు. అనేక వృక్షసమూహాలు గల రాక్షసేంద్రుని విహారభూమిలో ప్రవేశించి, రాజపుత్రులను చూసిన దృశ్యాన్ని తలుచుకుని సీత పరమ విషాదం పొందింది. సీత ఇచ్చిన ‘అలాగే కావాలి’ అనే జవాబు విశ్వాసాన్ని కాదు, ప్రార్థనను సూచిస్తుంది — త్రిజట మాట నిజం కావాలని ఆమె కోరుకుంటుంది. అందుకే చివరికి మళ్ళీ విషాదం — తర్కం మనస్సును ఊరడిస్తుంది, కానీ హృదయాన్ని పూర్తిగా కాదు. చివరి శ్లోకం ఉపజాతి వృత్తంలో రచించబడింది. ‘బహువృక్షఖండామ్’ (అనేక వృక్షసమూహాలు గల) అనేది విహారభూమి సౌందర్యం, సీత దుఃఖంతో విరుద్ధమైన చిత్రాన్ని సృష్టిస్తుంది. సర్గ చివర సీత మళ్ళీ తన బందీఖానాకు చేరింది, కానీ ఆమె మనసులో త్రిజట ఆశ బీజాన్ని కొంత నాటింది. త్రిజట తోడుగా ఉండడంతో సీత ఒంటరిది కాదు; ఇది కూడా ఆమెకు ఊరటలో భాగమే.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डेऽष्टचत्वारिंशः सर्गः॥ ४८॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి