సర్గ
సీత రణభూమిని చూడడం, విలాపం
వానరులు రామలక్ష్మణులను రక్షించడం, రావణుని ఆజ్ఞ, పుష్పకంలో సీతను రణభూమికి తీసుకువెళ్ళడం, లంకలో ఘోషణ, బాణశయ్యపై ఉన్న సోదరులను చూసి సీత శోకించడం
కృతార్థుడైన రావణపుత్రుడు లంకలో ప్రవేశించగా వానరశ్రేష్ఠులు రాఘవుని చుట్టుముట్టి రక్షించారు. హనుమంతుడు, అంగదుడు, నీలుడు, సుషేణుడు, కుముదుడు, నలుడు, గజుడు, గవాక్షుడు, గవయుడు, శరభుడు, గంధమాదనుడు, జాంబవంతుడు, ఋషభుడు, స్కంధుడు, రంభుడు, శతబలి, పృథువు — వీరందరూ వ్యూహంగా సేనలను మోహరించి, జాగరూకులై చెట్లను పట్టుకుని అన్నివైపులా నిలిచారు. ఆ వానరులు అన్ని దిక్కులనూ, అడ్డంగానూ పైకీ చూస్తూ ఉన్నారు; గడ్డిపోచలు కదిలినా ‘రాక్షసులు వచ్చారు’ అని భావించారు. ఈ వర్ణనలో భయపు సూక్ష్మ చిత్రం ఉంది — అదృశ్య శత్రువు చేత పీడితులైన వానరులు ఇప్పుడు ప్రతి కదలికనూ శత్రువు రాకగా భావిస్తారు. అయినా వారు పారిపోలేదు; స్వామిని చుట్టుముట్టి దృఢంగా రక్షిస్తారు. గత సర్గలో విభీషణుడు సేనను మళ్ళీ నిలబెట్టాడు; దాని ఫలం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది. పేర్ల పొడవాటి జాబితా సేనానాయకులందరి నిష్ఠను సూచిస్తుంది — ఎవరూ తమ యూథాన్ని విడిచి వెళ్ళలేదు. ‘వ్యూఢానీకాః’ అనే పదంతో వారు వ్యూహరచన చేసి నిలిచారని, అస్తవ్యస్తంగా లేరని తెలుస్తుంది. చెట్లే వానరుల ఆయుధాలు, కాబట్టి వారు వాటిని పట్టుకుని సిద్ధంగా ఉన్నారు. ఈ రక్షణ రాత్రంతా సాగిందని ఊహించవచ్చు.
సంతోషించిన రావణుడు కూడా కుమారుడు ఇంద్రజిత్తును పంపివేసి, సీతను కాపలా కాసే రాక్షసస్త్రీలను పిలిపించాడు. త్రిజట, ఇతర రాక్షసస్త్రీలు అతని ఆజ్ఞపై అతని దగ్గరికి వచ్చారు. ఆనందించిన రాక్షసాధిపతి వారితో ఇలా అన్నాడు: ‘రామలక్ష్మణులు ఇంద్రజిత్తు చేత హతులయ్యారని వైదేహికి చెప్పండి. ఆమెను ఆ పుష్పకంలో ఎక్కించి రణంలో హతులైన వారిద్దరినీ చూపించండి. ఎవరి ఆశ్రయంతో గట్టిగా నిలిచి ఈమె నన్ను చేరడం లేదో, ఆ ఈమె భర్త తన తమ్మునితో సహా రణాగ్రంలో హతుడయ్యాడు. ఈ రోజు మైథిలి ఏ సందేహమూ లేకుండా, ఏ ఉద్వేగమూ లేకుండా, ఇంకెవరి మీదా ఆశ లేకుండా, అన్ని ఆభరణాలూ ధరించి నన్ను చేరుతుంది. లక్ష్మణునితో సహా కాలవశుడైన రాముని రణంలో చూసి, ఆశ వదులుకుని, వేరే గతి కనిపించక, ఎవరి మీదా ఆశ లేని ఆ విశాలాక్షి స్వయంగా నన్ను చేరుతుంది.’ దురాత్ముడైన రావణుని ఆ మాట విని రాక్షసస్త్రీలు ‘అలాగే’ అన్నారు. రావణుని ఆలోచన ఇక్కడ స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది — సీత ధైర్యానికి మూలం రామునిపై ఆమె విశ్వాసమని అతనికి తెలుసు. కాబట్టి అతని ఆశ — ఆమె రాముడు చనిపోవడం చూస్తే ఆమె ఆశ్రయం నశిస్తుంది, ఆమె నిస్సహాయురాలై అతనిని వరిస్తుంది. ‘అవష్టబ్ధా’ అనే పదం దృఢత్వాన్ని సూచిస్తుంది — రాముని ఆశ్రయించి ఆమె స్తంభంలా స్థిరంగా ఉంది. రావణునికి స్త్రీ మనస్సు తెలియదు — పతివ్రత ప్రేమ మరణంతో కూడా నశించదు. పదకొండవ శ్లోకపు మొదటి అర్ధభాగం ‘అనపేక్షా విశాలాక్షీ’ వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది; అక్కడ వాక్యం తరువాతి శ్లోకంలోకి సాగుతుంది. ‘సర్వాభరణభూషితా’ అనే రావణుని కల్పన విశేషంగా క్రూరమైనది — ఏ స్త్రీ భర్త హతుడయ్యాడని అతడు భావిస్తున్నాడో, ఆమె ఆభరణాలు ధరించి తనను చేరుతుందని అతని ఆశ. ఈ ఆశ అతనికి ధర్మజ్ఞానం లేదని చూపుతుంది. త్రిజట పేరు ఇక్కడ మొదట ప్రస్తావించబడుతుంది, ఎందుకంటే ఆమె రాక్షసస్త్రీలలో ముఖ్యురాలు, సీతకు స్వప్నం చూసిన హితురాలు. రావణుడు స్త్రీల ద్వారానే సీతను మోసగించాలనుకుంటాడు, ఎందుకంటే వారు చెప్పిన మాట నమ్మదగినదిగా కనిపిస్తుంది.
రాక్షసస్త్రీలు పుష్పకం ఉన్న చోటికి వెళ్ళారు. రావణుని ఆజ్ఞతో పుష్పకాన్ని తీసుకుని వారు అశోకవనంలో ఉన్న మైథిలిని దగ్గరకు తెచ్చారు. భర్తృశోకంతో ఓడిపోయిన ఆ సీతను తీసుకుని రాక్షసస్త్రీలు పుష్పక విమానంలో ఎక్కించారు. తరువాత త్రిజటతో కలిసి సీతను పుష్పకంలో ఎక్కించి వారు ఆమెకు రామలక్ష్మణులను చూపించడానికి వెళ్ళారు. ఇక్కడ రావణుడు లంకను పతాకలతో, ధ్వజమాలలతో అలంకరింపజేశాడు; ఆనందించిన ఆ రాక్షసేశ్వరుడు ‘రాఘవుడూ లక్ష్మణుడూ ఇంద్రజిత్తు చేత రణంలో హతులయ్యారు’ అని లంకలో ఘోషింపజేశాడు. పుష్పకం కుబేరుని విమానం, దానితోనే రావణుడు జనస్థానం నుంచి సీతను అపహరించాడు; ఈ రోజు అదే విమానంలో ఆమెను మరణించినట్లున్న భర్తను చూడడానికి తీసుకువెళుతున్నారు — కవి ఈ వ్యంగ్యాన్ని మౌనంగా చూపుతాడు. త్రిజట కూడా వెంట వెళ్ళడం విశేషంగా అర్థవంతమైనది, ఎందుకంటే ఆమెయే సీత హితైషిణి, తరువాతి సర్గలో ఆమెయే సీతను ఊరడిస్తుంది. లంక అలంకరణా ఘోషణా రావణుని రాజనీతి — ప్రజల మనసులో విజయంపై విశ్వాసాన్ని స్థాపించాలని అతడు కోరుకుంటాడు. పదిహేనవ శ్లోకపు మొదటి అర్ధభాగం ‘జగ్ముర్దర్శయితుం తస్యై’ వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. ‘భర్తృశోకపరాజితామ్’ అనే పదంతో సీత అశోకవనంలోనే భర్త గురించిన శోకంతో పీడితురాలై ఉందని తెలుస్తుంది; ఈ రోజు ఆమె శోకం పరాకాష్ఠకు చేరుతుంది. ఘోషణతో లంకావాసులు కూడా నమ్ముతారు, దానితో సీత ఆశకు అన్ని దారులూ మూసుకుపోతాయి.
త్రిజటతో కలిసి విమానంలో వెళ్ళి సీత వానరసైన్యమంతా కూలిపోయి ఉండడం చూసింది. సంతోషభరితమైన మనస్సులతో ఉన్న మాంసభక్షకులైన రాక్షసులనూ, రామలక్ష్మణుల పక్కన అతి దుఃఖార్తులైన వానరులనూ ఆమె చూసింది. తరువాత సీత బాణశయ్యపై పడుకున్న, బాణాలతో పీడితులైన, స్పృహ తప్పిన లక్ష్మణుని, రాముని ఇద్దరినీ చూసింది. ఆ వీరులిద్దరూ కవచాలు ఛిన్నాభిన్నమై, ధనుస్సులు చెల్లాచెదురై, బాణాలతో అన్ని అవయవాలూ తెగి, నేలమీద బాణాల పొదల్లా ఉన్నారు. కమలనేత్రులు, మహావీరులు, పురుషశ్రేష్ఠులు అయిన ఆ సోదరులు అగ్నిపుత్రులైన కుమారుల్లా పడుకుని ఉండడం చూసి, బాణశయ్యపై అలా ఉన్న ఆ నరశ్రేష్ఠులను చూసి దుఃఖార్తురాలైన సీత అతి కరుణంగా విలపించింది. దోషరహితమైన అవయవాలు గల, నల్లని కన్నుల జనకాత్మజ భర్తనూ లక్ష్మణునీ ధూళిలో కదలాడుతూ ఉండడం చూసి ఏడ్చింది. కన్నీటితో, శోకంతో దెబ్బతిన్న ఆమె దేవపుత్రుల ప్రభావం గల ఆ సోదరులను చూసి, వారు మరణించారని తలుస్తూ, దుఃఖంతో ఈ మాట పలికింది — ఆ మాట తరువాతి సర్గలో వర్ణించబడింది. ‘కుమారావివ పావకీ’ అనే ఉపమానం — అగ్నిపుత్రులైన శాఖ విశాఖుల వంటి తేజస్వులు — దుఃఖంలో కూడా వారి దివ్యత్వాన్ని సూచిస్తుంది. ‘శరస్తంబమయౌ’ (బాణాల పొదల్లా ఉన్నవారు) అనే చిత్రం భయానకమైనది — వారి శరీరం బాణాలతోనే నిర్మించినట్లుంది. సీత దృష్టికి మొదట సేన దశ, తరువాత శత్రువుల ఆనందం, చివరికి భర్త దశ — ఈ క్రమం శోకం క్రమంగా పెరగడాన్ని చూపుతుంది. చివరి శ్లోకం ఉపజాతి వృత్తంలో రచించబడింది. ఇరవై ఒకటవ శ్లోకపు రెండవ అర్ధభాగం, ఇరవై రెండవ శ్లోకపు మొదటి అర్ధభాగం, ఇరవై మూడవ శ్లోకం మొత్తం వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి. ఈ భాగంలో సీత మౌనం విశేషంగా హృదయస్పర్శి — ఆమె మొదట కేవలం చూస్తుంది, మాట్లాడదు; తరువాత ఏడుస్తుంది; చివరికి మాత్రమే మాట పొందుతుంది. శోకపు ఈ క్రమం సహజమైనది. ‘ధూళిలో కదలాడుతూ’ అనే పదం వారు పూర్తిగా నిశ్చేష్టులు కారని, కొంచెం కదలిక ఉందని సూచిస్తుంది; అయినా సీత భయంతో దానిని గమనించదు. ఆమె విలాపం తరువాతి సర్గలో జ్యోతిష్కుల మాటలను గుర్తుచేసుకుంటూ సాగుతుంది. వానరులు అక్కడ దుఃఖార్తులు, రాక్షసులు మాత్రం ఆనందంగా ఉన్నారు — ఈ వైరుధ్యం దృశ్యపు కరుణను పెంచుతుంది. ‘అనవద్యాంగీ’ (దోషరహితమైన అవయవాలు గలది), ‘అసితేక్షణా’ (నల్లని కన్నులు గలది) అనే సీత విశేషణాలు ఆమె సౌందర్యాన్ని గుర్తుచేస్తాయి, దానితో ఆమె వైధవ్యపు ఆశంక మరింత కరుణాజనకమవుతుంది. ‘దేవసుతప్రభావౌ’ (దేవపుత్రుల ప్రభావం గలవారు) అనడంతో ఆ సోదరులు మానవులైనా దివ్యశక్తి గలవారని సూచించబడుతుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तचत्वारिंशः सर्गः॥ ४७॥