సర్గ
ఇంద్రజిత్తు ఆనందం, విభీషణుడు సుగ్రీవుని ఊరడించడం
బాణబద్ధులైన సోదరులను చూడడం, ఇంద్రజిత్తు ఆత్మశ్లాఘ, వానరులను పీడించడం, సుగ్రీవుని భయం, విభీషణుని ఆశ్వాసన, రావణుని అభినందన
పదిమంది వానరులు భూమ్యాకాశాలను వెతికి తిరిగి వచ్చినప్పుడు, వారు రామలక్ష్మణులు బాణాలతో కప్పబడి ఉండడం చూశారు. కార్యం ముగించి వర్షం కురిపించిన దేవుడు శాంతించినట్లు, ఇంద్రజిత్తు విరమించగానే సుగ్రీవుడూ విభీషణుడూ ఆ ప్రదేశానికి వచ్చారు. నీలుడు, ద్వివిదుడు, మైందుడు, సుషేణుడు, కుముదుడు, అంగదుడు, హనుమంతుడు వెంటనే రాఘవుల కోసం శోకించారు. ఆ సోదరులిద్దరూ కదలిక లేకుండా, మందంగా శ్వాసిస్తూ, రక్తంతో తడిసి, బాణజాలంతో నిండి, స్తబ్ధులై బాణశయ్యపై పడుకుని ఉన్నారు. సర్పాల్లా బుసకొడుతూ, కదలిక లేక, పరాక్రమం మందగించి, రక్తస్రావంతో అవయవాలు తడిసిన వారిద్దరూ పడిపోయిన బంగారు ధ్వజాల్లా కనిపించారు. కన్నీళ్ళతో కలతబడిన కళ్ళు గల తమ యూథపతులు చుట్టూ నిలిచి ఉండగా వీరశయ్యపై పడుకున్న వారిద్దరినీ చూసి విభీషణునితో సహా వానరులందరూ వ్యథ చెందారు. వారు ఆకాశాన్నీ దిక్కులనూ మళ్ళీ మళ్ళీ పరిశీలించినా మాయతో కప్పబడిన రావణపుత్రుని చూడలేకపోయారు. విభీషణుడు మాత్రం మాయతోనే చూస్తూ, సాటిలేని కర్మలు చేసే, ఎదురులేని తన అన్న కొడుకు ఎదుట నిలిచి ఉండడం చూశాడు. తేజస్సూ యశస్సూ విక్రమమూ గల అతడు వరదాన ప్రభావం వల్ల అంతర్ధానమై ఉన్న ఆ వీరుని కూడా చూశాడు. ఇక్కడ తొమ్మిదవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో రచించబడింది. మాయకు ప్రతీకారం మాయయే అని కవి సూచిస్తాడు — రాక్షసకులంలో పుట్టిన విభీషణుడే రాక్షసమాయను ఛేదించగలడు. గత సర్గలో ఇంద్రజిత్తు మాయతో అదృశ్యుడై నాగమయ బాణాలతో సోదరులిద్దరినీ బంధించాడు; ఈ సర్గలో దాని ఫలితం కనిపిస్తుంది. వానరులు ఎక్కడెక్కడ వెతికినా అక్కడ శత్రువు దొరకడు — దీనితో అతని మాయాసామర్థ్యం సూచించబడుతుంది. రామలక్ష్మణుల వర్ణనలో కవి రెండు ఉపమానాలు వాడతాడు — బుసకొట్టే సర్పాలు, పడిపోయిన బంగారు ధ్వజాలు. మొదటి ఉపమానం వారి శ్వాస మందగించడాన్ని చూపుతుంది, రెండవది వారి తేజస్సు మిగిలి ఉండడాన్ని — పడిపోయినా ధ్వజం బంగారుదే. కాబట్టి వారు చనిపోలేదని, కేవలం మూర్ఛపోయారని పాఠకునికి తెలుస్తుంది. ‘వీరశయనే’ అనే పదం యుద్ధంలో పడిన వీరుల శయ్యను సూచిస్తుంది. యూథపతుల కళ్ళు కన్నీళ్ళతో కలతబడ్డాయి — వారి శోకం స్వామి పట్ల భక్తికి ఫలం. ఇక్కడ విభీషణుని దృష్టి ముఖ్యమైనది — అతడు వరదాన ప్రభావం వల్ల మాయను చూస్తాడు. కాబట్టి శత్రువు స్థితిని తెలిసినవాడై అతడే వానరులకు కన్నులా అవుతాడు. సుగ్రీవుడూ విభీషణుడూ కలిసే వచ్చారు, ఎందుకంటే ఇద్దరూ రాముని మిత్రులు, ఇద్దరి రాజ్యమూ రాముని విజయం మీదే ఆధారపడి ఉంది. వానరుల పేర్లు మళ్ళీ మళ్ళీ లెక్కించబడతాయి, దానితో సేనాముఖ్యులందరూ అక్కడ ఉన్నారని స్థిరపడుతుంది. ‘బాణజాలంతో నిండి స్తబ్ధులైనవారు’ అనే వర్ణన చూసి పాఠకుడు కూడా వ్యథ చెందుతాడు, ఎందుకంటే లోకమంతటికీ రక్షకులైన సోదరులు ఈ రోజు తామే నిస్సహాయులు. అయినా కవి ‘మందవిక్రమౌ’ (పరాక్రమం మందగించినవారు) అంటాడు, ‘నష్టవిక్రమౌ’ (పరాక్రమం నశించినవారు) అనడు; పరాక్రమం మందగించింది, నశించలేదు.
ఇంద్రజిత్తు తన పనిని చూసి, పడి ఉన్న వారిద్దరినీ పరిశీలించి, పరమానందంతో రాక్షసులందరినీ ఆనందింపజేస్తూ ఇలా అన్నాడు: ‘చూడండి, ఖరదూషణులను చంపిన మహాబలులైన సోదరులు రామలక్ష్మణులు నా బాణాలకు కూలిపోయారు. ఋషిసంఘాలతో కలిసి దేవతలూ అసురులూ అందరూ కలిసివచ్చినా వీరిని ఈ బాణబంధం నుంచి విడిపించలేరు. ఎవరి కోసం చింతిస్తూ శోకార్తుడైన నా తండ్రి శయ్యను తాకకుండానే మూడు జాములు గల రాత్రి గడిచిపోయేదో, ఎవరి కారణంగా ఈ లంక అంతా వర్షాకాలపు నదిలా కల్లోలపడిందో, మనందరి మూలాన్నీ హరించే ఆ అనర్థాన్ని నేను శమింపజేశాను. రాముని, లక్ష్మణుని, వనవాసులందరి విక్రమాలూ శరత్కాలపు మేఘాల్లా నిష్ఫలమయ్యాయి.’ ఇలా అని రాక్షసులందరూ చూస్తుండగా ఆ రావణపుత్రుడు యూథపతులను కూడా కొట్టాడు. నీలుని తొమ్మిది బాణాలతో కొట్టి, మైంద ద్వివిదులను మూడేసి శ్రేష్ఠ బాణాలతో ఆ శత్రుఘాతకుడు బాధించాడు. జాంబవంతుని వక్షంపై ఒక బాణంతో చీల్చి హనుమంతునిపై పది బాణాలు విడిచాడు. అపారవిక్రములైన గవాక్ష శరభులను రెండేసి బాణాలతో, గోలాంగూలాధిపతి, వాలిపుత్రుడు అయిన అంగదుని అనేక బాణాలతో అతడు త్వరగా చీల్చాడు. అగ్నిజ్వాలల వంటి బాణాలతో ఆ వానరశ్రేష్ఠులను చీల్చి ఆ మహాసత్త్వుడు గర్జించాడు. బాణసమూహాలతో వానరులను పీడించి, భయపెట్టి అతడు పకపకా నవ్వాడు, ‘రాక్షసులారా, సేనాముఖంలో ఘోరమైన బాణబంధంతో నేను బంధించిన ఈ సోదరులను చూడండి’ అన్నాడు. పద్దెనిమిది నుంచి ఇరవై రెండు వరకు యూథపతులను కొట్టే శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో కనిపించవు; ఇవి వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి. ఇంద్రజిత్తు మాటలలో ‘శరత్కాలపు మేఘాలు’ అనే ఉపమానం విశేషంగా వాడిగా ఉంది — ఉరుముతాయి, కురవవు అని శత్రువుల ఉపహాసం. ఇంద్రజిత్తు మాటలను మూడు భాగాలుగా విభజించవచ్చు — మొదట రామలక్ష్మణుల పరాక్రమాన్ని స్మరించడం, తరువాత తన విజయాన్ని ఘోషించడం, చివరికి శత్రువుల విక్రమాన్ని ఉపహసించడం. ఖరదూషణుల వధ రాముని ప్రసిద్ధ విక్రమం; ఆ చంపినవారినే నేను కూల్చాను అనడంతో అతడు తనను వారికంటే కూడా శ్రేష్ఠునిగా భావిస్తాడు. తండ్రికి నిద్ర పట్టకపోవడం వర్ణన విశేషంగా హృదయస్పర్శి — రాముని చింతతో రావణుడు రాత్రులు కూడా నిద్రించేవాడు కాదు. వర్షాకాలపు నదిలా లంక కల్లోలపడిందనే ఉపమానం నగరపు భయాన్ని సూచిస్తుంది. ‘మూలహరః అనర్థః’ (మూలాన్ని హరించే అనర్థం) అని అతడు రాముని గురించి అంటాడు — రాక్షసులందరి మూలాన్నే ఛేదించేవాడు. ఇలా అంటూ ఇంద్రజిత్తు తెలియకుండానే సత్యం పలుకుతాడు, ఎందుకంటే రాముడే రాక్షసకులాన్ని నాశనం చేస్తాడు. తరువాత అతడు మాటలతో మాత్రమే తృప్తిపడక యూథపతులను కూడా కొడతాడు — నీలుడు, మైందుడు, ద్వివిదుడు, జాంబవంతుడు, హనుమంతుడు, గవాక్షుడు, శరభుడు, అంగదుడు క్రమంగా గాయపడ్డారు. ఈ క్రమం సేనాముఖ్యులందరినీ తాకుతుంది. బాణాల సంఖ్యను కూడా కవి లెక్కిస్తాడు — తొమ్మిది, మూడు, ఒకటి, పది, రెండు — దీనితో యుద్ధపు సూక్ష్మత ప్రకాశిస్తుంది. చివరికి అతడు పకపకా నవ్వాడు — ఈ నవ్వు అతని గర్వానికి పరాకాష్ఠ. ‘నిశామయత’ (చూడండి) అనే ఆజ్ఞతో అతడు రాక్షసులను సాక్షులుగా చేస్తాడు. ఈ భాగపు నాటకీయతను కూడా గమనించాలి. ఇంద్రజిత్తు అదృశ్యుడై ఉండే మాట్లాడతాడు, కొడతాడు; వానరులు అతని స్వరం వింటారు, బాణాలను అనుభవిస్తారు, కానీ అతనిని చూడరు. భయానికి ఇదే పరమకారణం — కనిపించని శత్రువు కనిపించేవానికంటే ఎక్కువ భయంకరుడు. జాంబవంతుడు వృద్ధుడు, హనుమంతుడు వేగవంతుడు, అంగదుడు యువరాజు — అందరూ సమానంగా పీడితులయ్యారు. అయినా ఏ యూథపతీ పారిపోయాడని కవి చెప్పడు; అందరూ పీడితులైనా తమ స్థానాల్లోనే నిలిచారు. ఇక్కడ కవి ఇంద్రజిత్తుకు ‘మహాసత్త్వః’ అనే విశేషణం ఇస్తాడు — శత్రువు బలాన్ని కూడా తగ్గించి వర్ణించడు; ఇది వాల్మీకి నిష్పక్షపాతం.
ఇలా చెప్పబడిన ఆ కపటయోధులైన రాక్షసులు పరమ విస్మయం పొందారు, ఆ కార్యంతో ఆనందించారు. మేఘాల వంటి వారంతా మహానాదాలు చేశారు, ‘రాముడు హతుడయ్యాడు’ అని భావించి రావణపుత్రుని పూజించారు. సోదరులైన రామలక్ష్మణులు నేలమీద కదలిక లేకుండా, ఊపిరి లేకుండా ఉండడం చూసి ఇంద్రజిత్తు కూడా ‘హతులయ్యారు’ అని భావించాడు. అప్పుడు ఆనందంతో నిండిన యుద్ధవిజేత అయిన అతడు రాక్షసులందరినీ ఆనందింపజేస్తూ లంకాపురిలో ప్రవేశించాడు. ఇక్కడ రామలక్ష్మణుల శరీరాలలో అన్ని అంగాలూ ఉపాంగాలూ బాణాలతో నిండి ఉండడం చూసి సుగ్రీవునికి గొప్ప భయం కలిగింది. ‘కూటయోధినః’ (కపటంతో యుద్ధం చేసేవారు) అనే విశేషణంతో కవి రాక్షసుల యుద్ధనీతిని నిందిస్తాడు — మాయతో అదృశ్యుడై కొట్టడం శౌర్యం కాదు. సుగ్రీవుని భయం సహజమైనది, ఎందుకంటే అతని ఆశ్రయమంతా రాముడే. ‘ఆ కర్మతో ఆనందించారు’ అనే పదంతో రాక్షసుల సామూహిక ఉత్సవం సూచించబడుతుంది. వారి నాదం మేఘగర్జనలా ఉంది. ఇంద్రజిత్తు నిశ్చయం కూడా ఇక్కడ ప్రత్యేకంగా ప్రస్తావించదగినది — వారు హతులయ్యారని అతడు భావించాడు, నిశ్చయంగా తెలుసుకోలేదు; ఈ భ్రమయే ముందు అతని పరాజయానికి కారణమవుతుంది. సుగ్రీవుని భయం కేవలం స్వార్థమూలకం కాదు; అతడు రాముని మిత్రుడు, ప్రతిజ్ఞతో బద్ధుడు, కాబట్టి రాముని పతనం అతని మిత్రధర్మానికి కూడా సంకటం.
అత్యంత భయపడిన, కన్నీళ్ళు నిండిన ముఖంతో, దీనుడై, శోకంతో కలతబడిన కళ్ళతో ఉన్న వానరేంద్రునితో విభీషణుడు ఇలా అన్నాడు: ‘సుగ్రీవా, భయపడకు, కన్నీటి వేగాన్ని నిగ్రహించు. యుద్ధాలు ఇలాగే ఉంటాయి, విజయం నిశ్చితమైనది కాదు. మనకు భాగ్యం ఇంకా మిగిలి ఉంటే ఈ మహాత్ములు, మహాబలులు మూర్ఛను విడిచిపెడతారు. వానరా, నిన్ను నీవూ, అనాథనైన నన్నూ నిలబెట్టుకో; సత్యధర్మాలలో అనురక్తులైనవారికి మృత్యుభయం లేదు.’ ఇలా అని విభీషణుడు నీటితో తడిసిన చేతితో సుగ్రీవుని శుభమైన కన్నులను తుడిచాడు. మళ్ళీ నీరు తీసుకుని విద్యతో మంత్రించి ఆ ధర్మాత్ముడు సుగ్రీవుని కన్నులను తుడిచాడు — ఈ ముప్పై అయిదవ శ్లోకం వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. కపిరాజు ముఖాన్ని తుడిచి అతడు తొట్రుపాటు లేని, సమయోచితమైన మాట పలికాడు: ‘కపిరాజేంద్రా, ఇది దిగులుపడే సమయం కాదు; ఈ సమయంలో అతిస్నేహం కూడా మరణానికి దారితీస్తుంది. కాబట్టి అన్ని కార్యాలనూ నాశనం చేసే దిగులును విడిచి, రాముడు ముందుండి నడిపే సైన్యాల హితాన్ని ఆలోచించు. స్పృహ తప్పి ఉన్నంత వరకు రాముని రక్షించాలి; స్పృహ పొందిన కాకుత్స్థులు మన భయాన్ని పోగొడతారు. రామునికి ఇదేమీ కాదు, అతడు మరణించడు; ఆయువు తీరినవారికి దుర్లభమైన లక్ష్మి — కాంతి — అతనిని విడిచిపెట్టదు. కాబట్టి నిన్ను నీవూ నీ సైన్యాన్నీ ఊరడించుకో, నేను సైన్యాలన్నిటినీ మళ్ళీ నిలబెడతాను. భయంతో కళ్ళు విప్పార్చుకున్న ఈ వానరులు చెవిలో చెవిలో గుసగుసలాడుకుంటున్నారు. నేను పరుగెత్తి రావడం చూసి, ఇంతకు ముందు ధరించిన పూలమాలను విడిచినట్లు వారు భయాన్ని విడిచిపెట్టాలి.’ ఇలా సుగ్రీవుని ఊరడించి రాక్షసేంద్రుడైన విభీషణుడు చెల్లాచెదురైన వానరసేనను మళ్ళీ ఊరడించాడు. శత్రుపక్షం నుంచి వచ్చినా విభీషణుడు ఈ సంకటంలో సేన ధైర్యానికి స్తంభమయ్యాడు — ఇది అతని నిష్ఠకు ప్రమాణం. విభీషణుని ఉపదేశంలో మూడు భాగాలున్నాయి — మొదటిది సామాన్య సత్యం, యుద్ధంలో జయమూ పరాజయమూ రెండూ సంభవమే; రెండవది విశేషమైన ఆశ్వాసన, రాముడు మరణించడు; మూడవది కర్తవ్యం, సేనను మళ్ళీ నిలబెట్టాలి. ‘విజయం నిశ్చితమైనది కాదు’ అనే వాక్యం యుద్ధనీతి సారం — ఈ రోజు ఓడినవాడు రేపు గెలుస్తాడు. ‘ఈ సమయంలో అతిస్నేహం కూడా మరణానికి దారితీస్తుంది’ అనే వాక్యం గంభీరమైనది — స్నేహం వల్ల పుట్టిన శోకం కర్తవ్యాన్ని అడ్డుకుంటే అదీ వినాశానికే దారితీస్తుంది. ‘ఆయువు తీరినవారికి లక్ష్మి దుర్లభం’ అనేది తర్కం — రాముని ముఖంలో ఇంకా కాంతి కనిపిస్తోంది, కాబట్టి అతడు జీవించి ఉన్నాడని అనుమానం. ఇదే తర్కాన్ని ముందు త్రిజట కూడా సీతకు చెబుతుంది. మంత్రపూతమైన నీటితో కన్నులు తుడవడం విభీషణుని విద్యను సూచిస్తుంది; అతడు కేవలం మంత్రి కాదు, మాయావిద్య కూడా తెలిసినవాడు. ‘ఇంతకు ముందు ధరించిన పూలమాలలా’ అనే ఉపమానం అందమైనది — వాడిన మాలను నిస్సారమని విడిచినట్లు వానరులు కూడా భయాన్ని విడవాలి. ఇక్కడ ఈ మాట ‘సంభ్రాంతం’ కాదు, ‘అసంభ్రాంతం’ (తొట్రుపాటు లేనిది) అని కవి నొక్కి చెబుతాడు — సంకటంలో కూడా విభీషణుని ధైర్యం చలించదు. ఈ ఉపదేశంలోని వ్యావహారిక అంశాన్ని కూడా గమనించాలి — సేనాపతి ఏడిస్తే సైనికులు పారిపోతారు; కాబట్టి మొదట సుగ్రీవుని కన్నీళ్ళు తుడిచాడు, తరువాత సేనను నిలబెట్టాడు. వానరులు ‘చెవిలో చెవిలో’ గుసగుసలాడుకుంటున్నారనే వర్ణన భయం వ్యాపించడాన్ని చూపుతుంది — పుకారే సేనను నాశనం చేస్తుంది. విభీషణుడు స్వయంగా పరుగెత్తుతూ సేన ముందుకు వెళతాడు, దానితో నాయకులు ఇంకా యుద్ధభూమిలోనే ఉన్నారని వానరులు గ్రహిస్తారు. ‘అనాథనైన నన్నూ’ అనే విభీషణుని మాట కరుణాభరితం — అన్న చేత వెళ్ళగొట్టబడిన అతడు రామునే శరణు పొందాడు, రాముడు పడిపోతే అతడూ అనాథుడే. అయినా అతడు తన దుఃఖాన్ని ప్రకటించడు, ఇతరులనే ఊరడిస్తాడు. ‘రాముడు ముందుండి నడిపే సైన్యాల హితం’ అని చెబుతూ అతడు సుగ్రీవునికి రాజధర్మాన్ని గుర్తుచేస్తాడు — రాజు తన ప్రజల హితాన్నే ఆలోచించాలి. ‘మన ఇద్దరి భయాన్ని పోగొడతారు’ అనే ద్వివచనంతో అతడు సుగ్రీవుని తనతో కలుపుకుంటాడు — ఇద్దరిదీ ఒకటే భాగ్యం అని.
మహామాయావి అయిన ఇంద్రజిత్తు సైన్యమంతా వెంటరాగా లంకానగరిలో ప్రవేశించి తండ్రిని సమీపించాడు. అక్కడ కూర్చుని ఉన్న రావణుని చేరి చేతులు జోడించి నమస్కరించి ‘రామలక్ష్మణులు హతులయ్యారు’ అనే ప్రియవార్తను తండ్రికి చెప్పాడు. శత్రువులు కూలిపోయారని విని రావణుడు రాక్షసుల మధ్య ఆనందంతో ఎగిరి లేచాడు, కుమారుని కౌగిలించుకున్నాడు. అతని శిరస్సును మూర్కొని ప్రసన్నమైన మనస్సుతో వృత్తాంతాన్ని అడిగాడు; అడిగిన తండ్రికి ఇంద్రజిత్తు జరిగినది జరిగినట్లు నివేదించాడు — బాణబంధంతో వారిద్దరినీ ఎలా నిశ్చేష్టులుగా, నిష్ప్రభులుగా చేశాడో. ఇక్కడ నలభై తొమ్మిదవ శ్లోకం ఒక్క అర్ధభాగంతోనే రచించబడింది, అది వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. ఆ మహారథుని మాట విని ఆనందవేగంతో నిండిన అంతరాత్మ గల రావణుడు దాశరథి వల్ల కలిగిన జ్వరాన్ని విడిచాడు, సంతోషభరితమైన మాటలతో కుమారుని అభినందించాడు. చివరి శ్లోకం ఉపజాతి వృత్తంలో రచించబడింది. కవి ఇక్కడ రావణుని ఆనందాన్ని విస్తారంగా వర్ణిస్తాడు, ఎందుకంటే తరువాతి సర్గలలో ఈ ఆనందం తలకిందులవుతుంది — గరుడుని రాకతో రామలక్ష్మణులు విముక్తులవుతారు. ‘శిరస్సును మూర్కొనడం’ పుత్రవాత్సల్యానికి ప్రాచీన చిహ్నం. ‘రావణుని జ్వరం’ అనే పదం విశేషంగా అర్థవంతమైనది — రాముడు అతని హృదయంలో జ్వరంలా సంతాపం కలిగించేవాడు, ఈ రోజు అది శాంతించింది. కానీ ఈ శాంతి క్షణికమే, ఎందుకంటే తరువాతి సర్గలో సీతను పుష్పకంలో రణభూమికి తీసుకువెళతారు, తరువాత గరుడుడు వస్తాడు. ‘తండ్రికి ప్రియవార్త చెప్పాడు’ అనే పదాలలో వ్యంగ్యం ఉంది — తండ్రికి ప్రియమైనది సత్యం కాదు. ఇంద్రజిత్తు స్వయంగా భ్రాంతుడు, కాబట్టి అతడు అసత్యం చెప్పడం కాదు, భ్రమను చెబుతున్నాడు. రావణుడు రాక్షసుల మధ్య ఎగిరి లేచాడనే చిత్రం రాజు గాంభీర్యాన్ని విడవడాన్ని చూపుతుంది — అంత ఆనందం అతనిది. కుమారుని అభినందన సంతోషభరితమైన మాటలతో జరిగింది, దానితో సర్గ ఉత్సవంతో ముగుస్తుంది, కానీ ఈ ఉత్సవం అల్పకాలికమని పాఠకునికి తెలుసు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षट्चत्वारिंशः सर्गः॥ ४६॥