॥वाल्मीकिरामायणम् యుద్ధకాండ · 45వ సర్గ

యుద్ధకాండ

సర్గ

రామలక్ష్మణుల బాణబంధం, పతనం

ఇంద్రజిత్తును వెతకడానికి పదిమంది వానర యూథపతులను పంపడం, ఇంద్రజిత్తు అస్త్రాలతో వారిని నివారించడం, రామలక్ష్మణులను సర్పబాణాలతో ఎడతెగకుండా చీల్చడం, ఇంద్రజిత్తు గర్వోక్తి, వీరశయ్యపై పతనం, లక్ష్మణుని, వానరుల శోకం

అంతర్ధానమైన ఇంద్రజిత్తు జాడను వెతుకుతూ అతిబలుడు, ప్రతాపవంతుడు అయిన రాజపుత్రుడు రాముడు పదిమంది వానర యూథపతులను ఆజ్ఞాపించాడు — సుషేణుని ఇద్దరు దాయాదులైన పుత్రులను, వానరాధిపతి నీలుని, వాలిపుత్రుడు అంగదుని, వేగశాలి శరభుని, ద్వివిదుని, హనుమంతుని, మహాబలుడైన సానుప్రస్థుని, ఋషభస్కంధుడైన ఋషభుని పరంతపుడైన రాముడు ఆజ్ఞాపించాడు. ఆ వానరులందరూ అత్యంత ఉత్సాహంతో భయంకరమైన చెట్లను ఎత్తిపట్టి పది దిక్కులనూ వెతుకుతూ ఆకాశంలోకి ప్రవేశించారు. గత సర్గలో ఇంద్రజిత్తు అంతర్ధానమై రామలక్ష్మణులను బంధించాడని క్లుప్తంగా చెప్పబడింది; ఈ సర్గ దానినే విస్తారంగా వర్ణిస్తుంది — ఇది మహాకావ్యపు శైలి. రాముడు అదృశ్య శత్రువును వెతకడానికి వానరులను పంపుతాడు, ఎందుకంటే వానరులు ఆకాశగాములు, వారు ఆకాశంలో కూడా వెతకగలరు. పదిమంది యూథపతులూ ప్రసిద్ధ వీరులే — హనుమంతుడు, అంగదుడు, నీలుడు, ద్వివిదుడు మొదలైనవారు — దీనితో శత్రువు ప్రాముఖ్యం సూచించబడుతుంది, ఎందుకంటే అతనిని వెతకడానికి శ్రేష్ఠులే పంపబడ్డారు. ‘ఋషభస్కంధః’ అనేది ఋషభుని పేరుతో శ్లేష — వృషభపు మూపురం వంటి భుజాలు గలవాడు. వానరులు ‘సంప్రహృష్టాః’ — రాముని ఆజ్ఞ పొంది వారు ఉత్సాహితులయ్యారు; కానీ ముందు వారి ప్రయత్నం విఫలమవుతుంది. ‘సానుప్రస్థుడు’ కూడా ఒక వానర యూథపతి.

వేగవంతులైన ఆ వానరుల వేగాన్ని పరమాస్త్రవేత్త అయిన రావణపుత్రుడు మరింత వేగవంతమైన బాణాలతో, పరమాస్త్రాలతో నివారించాడు. భయంకరమైన వేగం గల వానరులు నారాచాలతో గాయాలపాలై, మేఘాలతో కప్పబడిన సూర్యుని వలె చీకటిలో అతనిని చూడలేకపోయారు. అప్పుడు యుద్ధవిజయుడైన రావణపుత్రుడు దేహమంతటినీ చీల్చే బాణాలను రామలక్ష్మణుల మీదే బలంగా గుచ్చాడు. కోపించిన ఇంద్రజిత్తు బాణాలుగా మారిన సర్పాలతో ఆ వీరులు రామలక్ష్మణుల శరీరాలు ఎడమ లేకుండా నిండిపోయాయి — శరీరంలో ఖాళీయే లేదు. వారి గాయాల దారుల గుండా విస్తారంగా రక్తం స్రవించింది; వారిద్దరూ పూచిన మోదుగ చెట్లలా ప్రకాశించారు. అప్పుడు కంటి కొనలు ఎర్రబడిన, చిదిమిన కాటుక రాశి వంటి రావణపుత్రుడు అంతర్ధానంలో ఉండే ఆ సోదరులతో ఇలా అన్నాడు. వానరుల వైఫల్యం — బలవంతులైనా వారు అదృశ్య శత్రువును చూడలేరు; ‘మేఘావృత సూర్యుడు’ అనే ఉపమానం — సూర్యుడు ఉన్నాడు, కానీ కనిపించడు. ‘సర్పాలు బాణాలుగా మారాయి’ అంటే బాణాలే సర్పాలు, సర్పాలే బాణాలు; ఇది నాగపాశపు స్వరూపం. ‘పూచిన మోదుగలు’ — మోదుగ ఎర్రని పువ్వులు, రక్తంతో తడిసిన వీరులకు ఉపమానం; సౌందర్యమూ కరుణా ఒకేచోట. ‘పర్యంతరక్తాక్షః’ అంటే క్రోధంతో ఎర్రబడిన కంటికొనలు గలవాడు. ఇంద్రజిత్తు వర్ణన ‘భిన్నాంజనచయోపమః’ — నల్లనివాడు, కాటుక రాశి వంటివాడు. అతని బాణాలకు ‘సర్వదేహభిదః’ అనే విశేషణం — అన్ని అవయవాలలోనూ గుచ్చుకునేవి. ‘సమితింజయః’ అనేది యుద్ధవిజేత అనే అతని ప్రసిద్ధి. ఇంద్రజిత్తు చేసిన పని రెండు విధాలు — మొదట వెతికే వానరులను దూరం చేస్తాడు, తరువాత ముఖ్యలక్ష్యమైన రామలక్ష్మణులనే కొడతాడు. ఇదే అతని యుద్ధనీతి — రక్షకులను నివారించి నాయకుని కొట్టాలి.

‘యుద్ధం చేస్తూ కనిపించని నన్ను దేవతలకు ప్రభువైన ఇంద్రుడు కూడా చూడలేడు, సమీపించలేడు — ఇక మీరెంత? రోషంతో నిండిన మనస్సుతో ఉన్న నేను కంకపక్షి ఈకలు గల బాణజాలంతో చిక్కుకున్న రాఘవులైన మిమ్మల్ని యమసదనానికి పంపుతాను.’ ఇలా అని అతడు ధర్మజ్ఞులైన సోదరులు రామలక్ష్మణులను వాడి బాణాలతో చీల్చాడు, ఆనందించాడు, గర్జించాడు. చిదిమిన కాటుకరాశిలా నల్లనైన అతడు విశాలమైన ధనుస్సును సారించి మహాయుద్ధంలో మళ్ళీ ఘోరమైన బాణాలను విడిచాడు. అప్పుడు మర్మాలు తెలిసిన ఆ వీరుడు రామలక్ష్మణుల మర్మస్థానాలలో వాడి బాణాలను దిగగొడుతూ మాటిమాటికీ గర్జించాడు. రణాగ్రంలో బాణబంధంతో బంధితులైన వారిద్దరూ రెప్పపాటు కాలం కూడా చూడలేకపోయారు, కన్నెత్తి చూడలేకపోయారు. ఇంద్రజిత్తు గర్వోక్తిలో ఇంద్రుని ప్రస్తావన — అతడు ఇంద్రుని జయించాడు, కాబట్టి ‘ఇంద్రుడు కూడా నన్ను చూడలేడు’ అనేది అతని అహంకారం. ‘ఇక మీరెంత?’ — మానవులైన మీరు ఏ లెక్క అనే అవజ్ఞ. ‘కంకపత్రీ’ అంటే కంకపక్షి ఈకలు కట్టిన బాణం. ‘ధర్మజ్ఞులు’ అనే విశేషణం కవి ఇక్కడ వాడతాడు — ధర్మజ్ఞులైనా అధర్మంతో బంధితులయ్యారని కరుణ. ‘మర్మజ్ఞః’ అనేది ఇంద్రజిత్తు యుద్ధకౌశలం — అతనికి మర్మస్థానాలు తెలుసు, అక్కడే కొడతాడు. అతని ఆనందమూ గర్జనా రాముని కష్టానికి విరుద్ధం. మూలంలో ‘మర్మజ్ఞో మజ్జయన్నిశితాంఛరాన్’ అనే పాఠం ఉంది. ‘చూడలేకపోయారు’ అంటే కళ్ళు తెరవడం కూడా కష్టమైంది; హిందీ వ్యాఖ్యానం ఇది రాముని మనుష్యలీల మాత్రమే అని చెబుతుంది. రావణపుత్రుడు ఇక్కడ అదృశ్యుడై మాట్లాడుతాడు — అతని స్వరం వినిపిస్తుంది, కానీ అతడు కనిపించడు; ఈ భయానక దృశ్యం వానరుల మనసులో భయం పుట్టిస్తుంది.

అప్పుడు బాణాల ములుకులతో నిండి, అన్ని అవయవాలూ చీల్చబడిన వారిద్దరూ, తాళ్ళు విడిచిన మహేంద్రధ్వజాల్లా వణికిపోయారు. మర్మభేదంతో కృశించి తూలిపోతున్న ఆ మహాధనుర్ధారులు, భూపతులు అయిన వీరులు భూమిపై పడిపోయారు. వీరశయ్యపై పడుకుని, రక్తంతో తడిసి, అన్ని అవయవాలూ బాణాలతో చుట్టబడి, ఆ వీరులిద్దరూ ఆర్తులై పరమ పీడితులయ్యారు. వారి దేహంలో అంగుళం మేరైనా గుచ్చుకోని భాగం లేదు; వేళ్ళ కొనల నుంచి చేతి చివరి వరకు సూటిగా దూసుకుపోయే బాణాలతో చీలని, దెబ్బతినని భాగమేదీ లేదు. క్రూరుడు, కామరూపి అయిన రాక్షసుని చేత హతులైన వారిద్దరూ జలధారలు నీటిని స్రవించినట్లు తీవ్రంగా రక్తాన్ని స్రవించారు. పూర్వం ఇంద్రుని జయించిన ఆ ఇంద్రజిత్తు చేత క్రోధంతో మర్మస్థానాలలో బాణాలతో గుచ్చబడిన రాముడు మొదట పడిపోయాడు. బంగారు పింఛాల, నిర్మలమైన మొనల, ధూళిలా సాగిపోయే వేగవంతమైన బాణాలతో — నారాచాలతో, అర్ధనారాచాలతో, భల్లాలతో, అంజలికాలతో, వత్సదంతాలతో, సింహదంష్ట్రాలతో, క్షురాలతో — అతడు అతనిని చీల్చాడు. ‘తాళ్ళు విడిచిన మహేంద్రధ్వజాలు’ అనే ఉపమానం ప్రాచీనమైన ఇంద్రధ్వజోత్సవాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — ఉత్సవం ముగియగానే తాడు విడిచి ధ్వజాన్ని పడవేస్తారు; ఈ వీరులూ అలాగే. ‘జగతీపతీ జగత్యాం’ అనేది శబ్దక్రీడ — భూమికి పతులు భూమిపై పడ్డారు. ‘అంగుళం మేరైనా గుచ్చుకోని భాగం లేదు’ అనే అతిశయోక్తి బాణవేష్టనపు సంపూర్ణతను చూపుతుంది. బాణాల పేర్లు — నారాచం, అర్ధనారాచం, భల్లం, అంజలికం, వత్సదంతం, సింహదంష్ట్రం, క్షురం — వాటి లక్షణాలు ముద్రణ పాదటిప్పణిలో వివరించబడ్డాయి; ఉదాహరణకు నారాచం సూటిగా గుండ్రని మొన గలది, క్షురం కత్తి అంచు వంటి మొన గలది. రాముడు మొదట పడడం — ప్రధాన వీరుడే ముందు లక్ష్యమయ్యాడు. ముద్రణలో 23వ శ్లోకం ఆరు పాదాలది, దాని మొదటి అర్ధభాగం (‘రుక్మపుంఖైః…’) సమీక్షిత పాఠంలో లేదు. రామలక్ష్మణుల రక్తస్రావం జలపాతాల నీటిలా — పర్వతాల వంటి వీరులు, వారి రక్తం జలప్రవాహం వంటిది; ఈ ఉపమానం వారి గొప్పతనాన్నీ దుఃఖాన్నీ ఒకేసారి చూపుతుంది. ‘పూర్వం ఇంద్రుని జయించినవాడు’ అని ఇంద్రజిత్తు పూర్వకీర్తి గుర్తుచేయబడుతుంది, దానితో రాముని పతనానికి కారణం స్పష్టమవుతుంది.

ఆ రాముడు, పిడికిలి పట్టు సడలిన, మూడుచోట్ల వంగిన, బంగారంతో అలంకరించిన, అల్లెత్రాడు లేని ధనుస్సును విడిచి వీరశయ్యపై పడుకున్నాడు. బాణం పడే దూరంలో పడి ఉన్న పురుషశ్రేష్ఠుడైన రాముని చూసి లక్ష్మణుడు అక్కడ జీవితంపై ఆశ వదులుకున్నాడు. కమలపత్రాల వంటి కన్నులు గలవాడు, శరణాగతులకు ఆశ్రయమైనవాడు, యుద్ధంలో సంతోషించేవాడు అయిన సోదరుడు రాముడు నేలపై పడి ఉండడం చూసి అతడు శోకించాడు. వానరులు కూడా అతనిని చూసి పరమ సంతాపం పొందారు, శోకార్తులై కన్నీళ్ళు నిండిన కళ్ళతో ఘోరంగా ఆక్రోశించారు. వీరశయ్యపై పడుకున్న బంధితులైన వారిద్దరినీ ఆ వానరులు చుట్టుముట్టి నిలిచారు; వాయుపుత్రుడు మొదలైన వానరులు అక్కడ చేరి ఆర్తులై పరమ విషాదం పొందారు. ఇక్కడ కరుణరసం పరాకాష్ఠను చేరుతుంది. రాముని ధనుస్సు మూడుచోట్ల వంగినది — మధ్యలో, రెండు కొనల వద్ద; దాని అల్లెత్రాడు కూడా తెగింది — ధనుర్ధారి పరాజయానికి చిహ్నం. లక్ష్మణుడు తానే బంధితుడైనా తన గురించి కాక అన్న గురించే చింతిస్తాడు — ‘జీవితంపై ఆశ వదులుకున్నాడు’ అంటే రాముడు లేకుండా అతని జీవితానికి అర్థం లేదు. ‘శరణ్యః’ అనేది రాముని విశేషణం — అందరికీ శరణమైనవాడు ఇప్పుడు నిస్సహాయుడు; ‘రణతోషిణః’ — యుద్ధంతో సంతోషించేవాడు యుద్ధంలోనే పడిపోయాడు. వానరుల ఆక్రందన రామునిపై వారి ప్రేమకు ప్రమాణం. ‘వాయుసుతప్రముఖాః’ అంటే హనుమంతుడు ప్రముఖుడు; అతడే ముందు ఓషధిని తెస్తాడని పాఠకునికి తెలుసు. సర్గాంతంలో ఉపజాతి వృత్తంతో విషాదపు లోతు ప్రకటించబడింది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चचत्वारिंशः सर्गः॥ ४५॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి