॥वाल्मीकिरामायणम् యుద్ధకాండ · 44వ సర్గ

యుద్ధకాండ

సర్గ

రాత్రియుద్ధం, నాగపాశబంధనం

రాత్రివేళ ఘోరమైన యుద్ధం, రామలక్ష్మణుల బాణవర్షం, రాముడు ఆరుగురు రాక్షసులను తరిమివేయడం, అంగదుని చేత ఇంద్రజిత్తు పరాజయం, అదృశ్యుడైన ఇంద్రజిత్తు నాగమయ బాణాలతో రామలక్ష్మణులను బంధించడం

వానరులూ రాక్షసులూ యుద్ధం చేస్తూ ఉండగానే సూర్యుడు అస్తమించాడు, ప్రాణాలను హరించే రాత్రి మొదలైంది. ఒకరిపై ఒకరు గాఢమైన వైరం పెంచుకున్న, జయాన్ని కోరే ఘోరులైన వానర రాక్షసుల మధ్య అప్పుడు రాత్రియుద్ధం ప్రారంభమైంది. ఆ దారుణమైన చీకటిలో వానరులు ‘నీవు రాక్షసుడవు’ అనీ, రాక్షసులు ‘నీవు వానరుడవు’ అనీ అంటూ సమరంలో ఒకరినొకరు చంపుకున్నారు. ‘చంపు, చీల్చు, రా, ఎందుకు పారిపోతున్నావు?’ అనే అతి సంకులమైన శబ్దం ఆ సైన్యంలో వినిపించింది. ఆ చీకటిలో బంగారు కవచాలు ధరించిన నల్లని రాక్షసులు అడవులలో ఓషధులు ప్రకాశించే మహాపర్వతాలలా కనిపించారు. దాటరాని ఆ చీకటిలో క్రోధంతో మూర్ఛితులైన మహావేగవంతులైన రాక్షసులు వానరులను భక్షిస్తూ అటూ ఇటూ దూకారు. ఆ వానరులు మాత్రం భయంకరమైన కోపంతో, బంగారు శిరోభూషణాలు గల గుర్రాల మీదికీ, విషసర్పాల వంటి ధ్వజాల మీదికీ దూకి వాడి కోరలతో చీల్చివేశారు. రాత్రియుద్ధంలో ప్రధానమైన కష్టం చీకటి — శత్రువో మిత్రుడో తెలుసుకోవడం కష్టం, అందుకే వారు ‘నీవు రాక్షసుడవా, వానరుడవా?’ అని పరస్పరం అడుగుతారు. ఈ మాట యుద్ధంలోని అరాజకత్వాన్నీ భీషణతనూ చూపుతుంది. రాక్షసుల బంగారు కవచాలు చీకటిలో మెరుస్తాయి, రాత్రివేళ పర్వతాలపై ఓషధుల్లా — ఇది హిమాలయంలోని ప్రకాశించే ఓషధుల ప్రసిద్ధ కల్పన, ముందు ఓషధిపర్వత ప్రసంగంలో కూడా ఇది వస్తుంది. రాక్షసులు నిశాచరులు, కాబట్టి రాత్రి వారి బలం పెరుగుతుంది — వారు వానరులను భక్షించడం వారి క్రౌర్యం; వానరులు కూడా పళ్ళతోనే ప్రత్యుత్తరం ఇస్తారు. ‘ప్రాణహారిణీ’ (ప్రాణాలను హరించే) అనే రాత్రి విశేషణం రాబోయే సంహారాన్ని సూచిస్తుంది. ‘ఎందుకు పారిపోతున్నావు?’ అనేది పారిపోయేవానిపై ఆక్షేపణ — యుద్ధభూమిలో పారిపోవడం పిరికితనం. గత సర్గ చివర రాక్షసులు సూర్యాస్తమయాన్ని కోరుకున్నారు; ఇప్పుడు వారి కోరిక నెరవేరింది, రాత్రి మొదలైంది. ప్రాచీన యుద్ధనీతిలో రాత్రియుద్ధం సాధారణంగా వర్జ్యం, కానీ ఇక్కడ రెండు పక్షాల వైరం ఎంత దృఢమైనదంటే రాత్రి కూడా యుద్ధం ఆగదు.

బలవంతులైన వానరులు యుద్ధంలో రాక్షససేనను కల్లోలపరిచారు. క్రోధంతో మూర్ఛితులైన వారు ఏనుగులనూ, ఏనుగులపై ఎక్కినవారినీ, పతాకలూ ధ్వజాలూ గల రథాలనూ ఈడ్చారు, పళ్ళతో కొరికారు. లక్ష్మణుడూ రాముడూ విషసర్పాల వంటి బాణాలతో కనిపించే, కనిపించని శ్రేష్ఠ రాక్షసులను సంహరించారు. గుర్రాల గిట్టలతో చెదిరి, రథచక్రాల అంచులతో లేచిన నేలధూళి పోరాడేవారి చెవులనూ కళ్ళనూ మూసివేసింది. రోమాంచం కలిగించే అంత ఘోరమైన సంగ్రామం జరుగుతుండగా అక్కడ మహాఘోరమైన రక్తప్రవాహాలు నదులుగా ప్రవహించాయి. అప్పుడు భేరీలు, మృదంగాలు, పణవాల ధ్వని, శంఖనాదాలతో రథచక్రాల ధ్వనులతో కలిసి అద్భుతంగా మోగింది. హతులై మూలుగుతున్న రాక్షసుల, గాయపడి దెబ్బతిన్న వానరుల దారుణమైన ధ్వని అక్కడ పుట్టింది. శక్తులు, శూలాలు, గండ్రగొడ్డళ్ళతో హతులైన వానరముఖ్యులతో, పర్వతాకారులై హతులైన కామరూపులైన రాక్షసులతో, శస్త్రాలే పుష్పోపహారాలుగా గల ఆ యుద్ధభూమి గుర్తుపట్టరానిదిగా, అడుగు పెట్టరానిదిగా, రక్తస్రావపు బురదతో నిండినదిగా అయింది. ‘దృశ్యాదృశ్యాని’ (కనిపించేవీ కనిపించనివీ) అనే పదంతో రాక్షసుల మాయాశక్తి సూచించబడుతోంది — కొందరు అదృశ్యులై యుద్ధం చేస్తారు, అయినా రామలక్ష్మణుల బాణాలు వారిని కూడా ఛేదిస్తాయి. ధూళి చెవులనూ కళ్ళనూ మూయడం — చీకటిలో ధూళి కూడా, ఇలా రెట్టింపు చీకటి. ‘శస్త్రపుష్పోపహారా’ అనే రూపకం విచిత్రమైనది — పూజలో పువ్వులు నేలమీద చల్లబడినట్లు యుద్ధభూమిలో శస్త్రాలు; యుద్ధం యజ్ఞం లాంటిది, భూమి వేదిక లాంటిది. ‘దుర్జ్ఞేయా’ — అది ఏ భూమో తెలుసుకోలేనిది; ‘దుర్నివేశా’ — అడుగు పెట్టడానికి కూడా కష్టమైనది. ధ్వనుల మిశ్రమం — వాద్యాలది, గాయపడినవారిది, మరణాసన్నులది — యుద్ధపు కరుణమైన, భయానకమైన రూపాన్ని చూపుతుంది. వానరులు రాక్షసుల ఏనుగులనూ గుర్రాలనూ రథాలనూ పళ్ళతో ఈడ్చుకుపోతారు — వారి నిర్భయత అపూర్వమైనది. ఈ భాగంలో రామలక్ష్మణులు ప్రత్యక్షంగా యుద్ధంలో ప్రవేశిస్తారు — గత సర్గలో రాముడు నలుగురు రాక్షసులను మాత్రమే చంపాడు, ఇప్పుడు వారిద్దరూ అనేకులను సంహరిస్తారు. ‘విషసర్పాల వంటి బాణాలు’ అనే ఉపమానం గమనించదగినది — ఈ సర్గలోనే చివర ఇంద్రజిత్తు బాణాలు కూడా సర్పాలై రామలక్ష్మణులను బంధిస్తాయి; కవి ప్రారంభంలోనే దాని బీజం నాటుతాడు. మూలంలో ‘పర్వతాకారై రాక్షసైః’ అనే చోట సంధినియమం వల్ల విసర్గ లోపించింది.

వానరులనూ రాక్షసులనూ హరించే ఆ ఘోరమైన రాత్రి సర్వప్రాణులకూ దాటరాని కాళరాత్రిలా అయింది. అప్పుడు ఆ రాక్షసులు ఆ దారుణమైన చీకటిలో సంతోషంతో బాణవర్షాలతో రాముని మీదికే దాడి చేశారు. పైకి దూకుతూ గర్జిస్తున్న కోపించిన వారి శబ్దం, ప్రళయకాలంలో ఏడు సముద్రాలు పొంగినప్పటి ధ్వనిలా ఉంది. రాముడు రెప్పపాటు కాలంలో అగ్నిజ్వాలల వంటి ఆరు బాణాలతో వారిలో ఆరుగురు నిశాచరులను కొట్టాడు — దుర్ధర్షుడైన యజ్ఞశత్రువు, మహాపార్శ్వ మహోదరులు, మహాకాయుడైన వజ్రదంష్ట్రుడు, శుకసారణులు. రాముని బాణసమూహాలతో అన్ని మర్మస్థానాలలో దెబ్బతిన్న వారు యుద్ధం నుంచి తొలగిపోయారు, ఆయువు మిగిలి ఉండడంతో బ్రతికి బయటపడ్డారు. మహారథుడైన రాముడు రెప్పపాటు కాలంలో అగ్నిజ్వాలల వంటి ఘోర బాణాలతో దిక్కులనూ ఉపదిక్కులనూ నిర్మలం చేశాడు. రాముని ఎదుట నిలిచిన ఇతర వీర రాక్షసులు కూడా అగ్నిని చేరిన మిడతల్లా నశించారు. అన్నివైపులా పడుతున్న బంగారు పింఛాల బాణాలతో ఆ రాత్రి మిణుగురుపురుగులతో నిండిన శరద్రాత్రిలా చిత్రంగా కనిపించింది. రాక్షసుల గర్జనలతో, భేరీల ధ్వనులతో ఆ ఘోరమైన రాత్రి మరింత ఘోరమైంది. ‘కాళరాత్రి’ అంటే ప్రళయపు రాత్రి, అందులో సర్వమూ నశిస్తుంది; ఈ రాత్రి అటువంటిది. రాక్షసులు రామునే లక్ష్యంగా చేసుకుంటారు — సేనానాయకుని వధ యుద్ధాన్ని నిర్ణయిస్తుందని వారికి తెలుసు. ముద్రణలో ‘షడ్జఘాన’ (ఆరుగురిని కొట్టాడు/చంపాడు) అని ఉంది, కానీ తరువాతి శ్లోకం వారు ‘సావశేషాయుషః’ (ఆయువు మిగిలినవారై) బ్రతికారని చెబుతుంది — కాబట్టి ఇక్కడ ‘జఘాన’ అంటే ‘కొట్టాడు’ అని అర్థం, ‘చంపాడు’ అని కాదు; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘వారు యుద్ధం విడిచి పారిపోయారు; అందువల్లే వారి ఆయువు మిగిలింది’ అని చెబుతుంది. ఈ ఆరుగురూ రావణుని ప్రముఖ మంత్రులు — శుకసారణులు ఇంతకు ముందు గూఢచారులుగా ఉన్నారు, మహాపార్శ్వ మహోదరులు ముందు యుద్ధంలో హతులవుతారు. బంగారు పింఛాల బాణాలను మిణుగురులతో పోల్చడం రాత్రియుద్ధపు అందమైన దృశ్యాన్ని సృష్టిస్తుంది — మృత్యువు మధ్యలో కూడా సౌందర్యం. ‘అగ్నిలో మిడతల్లా’ అనే ఉపమానం రాక్షసుల మూఢత్వాన్ని చూపుతుంది — అగ్నిలో పడే మిడతల్లా వారు రాముని వైపు పరుగెత్తుతారు. ఇక్కడ రాముని పరాక్రమం ఒంటరిది — అతడు ఒక్కడే దాడి చేసేవారందరినీ నివారిస్తాడు, దిక్కులను నిర్మలం చేస్తాడు. ‘నిమేషాంతరమాత్రేణ’ (రెప్పపాటు కాలంలో) అనే పదం రెండుసార్లు వస్తుంది — రాముని హస్తలాఘవాన్ని కవి విశేషంగా ప్రశంసిస్తాడు. రాత్రి ఘోరత పెరగడం కూడా క్రమంగా వర్ణించబడింది — మొదట ఘోరమైనది, తరువాత కాళరాత్రి వంటిది, చివరికి మరింత ఘోరమైనది.

అన్నివైపులా పెరిగిన ఆ మహాశబ్దంతో గుహలతో నిండిన త్రికూట పర్వతం మాట్లాడుతున్నట్లు — ప్రతిధ్వనిస్తున్నట్లు — అయింది. చీకటితో సమానమైన వర్ణం గల మహాకాయులైన గోలాంగూల వానరులు నిశాచరులను బాహువులతో గట్టిగా కౌగిలించుకుని భక్షించారు. అంగదుడు మాత్రం రణంలో శత్రువులను సంహరించడానికి సిద్ధంగా నిలిచి, రావణుని కొడుకైన ఇంద్రజిత్తు సారథినీ గుర్రాలనూ వెంటనే చంపాడు. గుర్రాలు హతమై, సారథి హతుడైన మహాకాయుడైన ఇంద్రజిత్తు అంగదుని కారణంగా రథాన్ని విడిచి అక్కడికక్కడే అంతర్ధానమయ్యాడు. పర్వతపు ప్రతిధ్వని మాటలాడడం లాంటిది — యుద్ధభయంతో పర్వతం కూడా ఆక్రోశిస్తోందని ఉత్ప్రేక్ష. గోలాంగూలుల వర్ణం చీకటితో సమానం — వారు చీకటిలో కనిపించకుండా రాక్షసులను పట్టుకుంటారు; రాక్షసులు వానరులను భక్షించడానికి ఇది ప్రత్యుత్తరం. అంగదునికి ఇంద్రజిత్తుతో ఇది రెండవ సంఘర్షణ — గత సర్గలో అతడు అతని రథాన్ని నాశనం చేశాడు, ఇప్పుడు మళ్ళీ అతని సారథినీ గుర్రాలనూ చంపుతాడు. ఇంద్రజిత్తు అంతర్ధానం పరాజయం వల్ల పారిపోవడంలా కనిపిస్తుంది, కానీ అది అతని మాయాయుద్ధానికి ఆరంభం. ఈ మలుపు కథకు నిర్ణాయకమైనది — ఇక్కడి నుంచి యుద్ధపు రూపం మారుతుంది. ఇంద్రజిత్తు అంతర్ధానం ‘అంగదేన’ అని తృతీయా విభక్తిలో చెప్పబడింది — అంగదుని కారణంగా, అంగదుని భయంతో అన్నట్లు. ఇది అంగదుని వీరత్వపు శిఖరం. అయినా ఇంద్రజిత్తు అదృశ్యత అతని పరాజయాన్ని విజయంగా మారుస్తుంది — తరువాతి శ్లోకాలలో అతని క్రోధమూ మాయాయుద్ధమూ వర్ణించబడతాయి. రామలక్ష్మణులు కూడా అతనిని చూడలేరు.

పూజనీయుడైన వాలిపుత్రుని ఆ కార్యాన్ని దేవతలందరూ ఋషులతో కలిసి ప్రశంసించారు, ఆ రామలక్ష్మణులు కూడా ప్రశంసించారు. యుద్ధంలో ఇంద్రజిత్తు ప్రభావం సర్వప్రాణులకూ తెలుసు; అందుకే మహాత్ముడైన అంగదుని చేత అతడు ఓడించబడడం చూసి వారు సంతోషించారు. అప్పుడు సుగ్రీవ విభీషణులతో కూడిన వానరులు శత్రువు ఓడిపోవడం చూసి ఆనందంతో ‘బాగు బాగు’ అని నినదించారు. భయంకరమైన కర్మలు చేసే ఈ వాలిపుత్రుని చేత యుద్ధంలో ఓడిపోయిన ఇంద్రజిత్తు మాత్రం అప్పుడు అతి దారుణమైన క్రోధం పొందాడు. అంతర్ధానమైన పాపి, రణంలో కృశించినవాడు, బ్రహ్మ వరం పొందిన వీరుడు అయిన రావణపుత్రుడు క్రోధంతో మూర్ఛితుడయ్యాడు. అదృశ్యుడైన అతడు పిడుగుల తేజస్సు గల వాడి బాణాలను విడిచాడు. అంగదుని ప్రశంస నాలుగు విధాలుగా — దేవతలు, ఋషులు, రామలక్ష్మణులు, వానరులు; ఎందుకంటే ఇంద్రజిత్తును ఓడించడం దుర్లభం, అతడు ఇంద్రుని కూడా జయించాడు. ‘సర్వప్రాణులకూ ఇంద్రజిత్తు ప్రభావం తెలుసు’ — కాబట్టి అతని పరాజయం మరింత విస్మయకరం. కానీ ఈ విజయం క్షణికమని కవి సూచిస్తాడు — ‘బ్రహ్మదత్తవరః’ అయిన ఇంద్రజిత్తు బ్రహ్మ వరంతో అంతర్ధానశక్తిని పొందాడు. ‘పాపః’ అని కవి అతనిని నిందిస్తాడు — అదృశ్యుడై చేసే యుద్ధం ధర్మయుద్ధం కాదు. ‘రణకర్శితః’ అంటే పరాజయంతో పీడితుడు, అందువల్లే అతని క్రోధం. ‘అశనివర్చసః బాణాః’ — వజ్రతేజస్సు గల బాణాలు, అవే ముందు నాగరూపాలవుతాయి. ఈ భాగం (30–33) సమీక్షిత పాఠంలో లేదు. దేవతల, ఋషుల ప్రశంస ఈ యుద్ధం కేవలం మానవులది కాదని, దేవలోకం కూడా దీనిని చూస్తోందని, ధర్మవిజయాన్ని కోరుకుంటోందని చూపుతుంది. వానరుల ‘బాగు బాగు’ అనే ఘోష వారి సరళమైన ఆనందాన్ని చూపుతుంది, కానీ వారి ఆనందం స్వల్పకాలికం.

కోపించిన ఆ రాక్షసుడు ఘోరమైన నాగమయ బాణాలతో సమరంలో రాముని, లక్ష్మణుని అన్ని అవయవాలలోనూ చీల్చాడు. అక్కడ మాయతో కప్పబడి, యుద్ధంలో రాఘవులను మోహింపజేస్తూ, సర్వప్రాణులకూ అదృశ్యుడై కపటయుద్ధం చేసే ఆ నిశాచరుడు సోదరులైన రామలక్ష్మణులను బాణబంధంతో బంధించాడు. కోపించిన అతడు విషసర్పాల రూపంలో ఉన్న బాణాలతో హఠాత్తుగా కొట్టిన ఆ పురుషవ్యాఘ్రులైన వీరులిద్దరినీ అప్పుడు వానరులు చూశారు. ప్రకాశరూపంలో కనిపిస్తూ ఉండగా రాక్షసరాజపుత్రుడు వారిని బాధించలేకపోయినప్పుడు, ఆ దురాత్ముడు మాయను ప్రయోగించడానికి పూనుకుని ఆ రాజపుత్రులిద్దరినీ బంధించాడు. ‘కూటయోధీ’ అంటే కపటంతో యుద్ధం చేసేవాడు — ఇంద్రజిత్తు యుద్ధనీతి ధర్మవిరుద్ధమని కవి పదే పదే గుర్తుచేస్తాడు. ‘నాగమయాః శరాః’ అంటే నాగపాశం — బాణాలు సర్పాలై శరీరాన్ని చుట్టుకుంటాయి. ఇంతకు ముందు అందరినీ జయించిన రాముడూ లక్ష్మణుడూ ఇప్పుడు అదృశ్య శత్రువు కపటంతో బంధితులయ్యారు. వానరులు కేవలం ప్రేక్షకులు — శత్రువు అదృశ్యుడు కాబట్టి వారు ఏమీ చేయలేరు. చివరి శ్లోకం ఉపజాతి వృత్తంలో సర్గ సారాన్ని చెబుతుంది — ప్రత్యక్ష యుద్ధంలో ఓడిన ఇంద్రజిత్తు మాయతో విజయం పొందుతాడు. దీనితో తరువాతి సర్గలోని కరుణాజనకమైన ప్రసంగం ఆరంభమవుతుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः॥ ४४॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి