సర్గ
ద్వంద్వయుద్ధాలు
రాక్షససేన బయలుదేరడం, వానర రాక్షస వీరుల ద్వంద్వయుద్ధాలు — అంగదుడు-ఇంద్రజిత్తు, సంపాతి-ప్రజంఘుడు, హనుమంతుడు-జంబుమాలి, నలుడు-ప్రతపనుడు, సుగ్రీవుడు-ప్రఘసుడు, లక్ష్మణుడు-విరూపాక్షుడు, రాముడు నలుగురిని సంహరించడం, నీలుడు-నికుంభుడు, ద్వివిదుడు-అశనిప్రభుడు, సుషేణుడు-విద్యున్మాలి; భయంకరమైన యుద్ధభూమి
యుద్ధం చేస్తున్న మహాత్ములైన వానరులను చూసి రాక్షసులలో అతి దారుణమైన బలరోషం — సేనంతటి క్రోధం — పుట్టింది. బంగారు శిరోభూషణాలు ధరించిన గుర్రాలతో, అగ్నిజ్వాలల వంటి ఏనుగులతో, సూర్యునిలా ప్రకాశించే రథాలతో, మనోహరమైన కవచాలతో కూడిన ఆ రాక్షసులు పది దిక్కులనూ ప్రతిధ్వనింపజేస్తూ బయలుదేరారు. భయంకరమైన కర్మలు చేసే ఆ వీరులు రావణుని జయాన్ని కోరుకున్నారు. జయాన్ని కోరే వానరుల విశాలమైన సేన కూడా ఘోరకర్ములైన రాక్షసుల ఆ సేనపైకి దూసుకుపోయింది. ఈ లోపల ఒకరిపై ఒకరు దాడి చేస్తున్న రాక్షసులకూ వానరులకూ మధ్య ద్వంద్వయుద్ధం మొదలైంది. ఇక్కడ కవి యుద్ధపు సామాన్య వర్ణన నుంచి విశేష వర్ణనకు వెళుతున్నాడు — రెండు సేనల సంఘర్షణ నుంచి వీరుల పరస్పర ద్వంద్వానికి. రాక్షసుల సేన చతురంగిణి — గుర్రాలు, ఏనుగులు, రథాలు, కాల్బలం; వానరులకైతే కేవలం కాల్బలమే, వారు చెట్లతో, కొండలతో పోరాడతారు. అయినా ‘బృహతీ’ (విశాలమైన) అనే మాట వానరసేన విస్తృతిని చూపుతుంది. రెండు పక్షాలలోనూ ‘జయాన్ని కోరే’ అనే సమానభావం — కవి యుద్ధంలో సమతూకాన్ని నిలుపుతాడు. రాక్షసుల వర్ణనలో బంగారం, అగ్ని, సూర్యుడు అనే ఉపమానాలు వారి తేజస్సునూ వైభవాన్నీ చూపుతాయి. ‘బలరోషః’ అంటే సేన సామూహిక క్రోధం, ఒక్కరిది కాదు. ద్వంద్వయుద్ధం ప్రారంభం ప్రాచీన యుద్ధపద్ధతి ప్రకారమే — ప్రతి వీరుడూ తనకు సమానుడైన ప్రతియోధుని వెతుకుతాడు. రావణుని ఆజ్ఞతో బయలుదేరిన ఆ సేన గత సర్గలో వర్ణించబడింది; ఈ సర్గలో దాని సంఘర్షణ విస్తారంగా చెప్పబడుతుంది.
మహాతేజస్వి అయిన రాక్షసుడు ఇంద్రజిత్తు వాలిపుత్రుడైన అంగదునితో యుద్ధం చేశాడు — త్ర్యంబకుడైన శివునితో అంధకాసురుడు చేసినట్లు. ఎప్పుడూ రణంలో ఎదిరించరానివాడైన సంపాతి ప్రజంఘునితో, వానరుడైన హనుమంతుడు జంబుమాలితో యుద్ధం ఆరంభించారు. మహాక్రోధుడు, రావణుని తమ్ముడు అయిన విభీషణుడు తీక్ష్ణవేగం గల శత్రుఘ్నుడనే రాక్షసునితో సమరంలో తలపడ్డాడు. మహాబలుడైన గజుడు తపనుడనే రాక్షసునితో, మహాతేజస్వి అయిన నీలుడు నికుంభునితో పోరాడారు. వానరేంద్రుడైన సుగ్రీవుడు ప్రఘసునితో, శ్రీమంతుడైన లక్ష్మణుడు విరూపాక్షునితో సమరంలో తలపడ్డారు. ఎదిరించరాని అగ్నికేతుడు, రాక్షసుడైన రశ్మికేతుడు, సుప్తఘ్నుడు, యజ్ఞకోపుడు రామునితో తలపడ్డారు. కపిముఖ్యులైన మైంద ద్వివిదులు అతి ఘోరులైన వజ్రముష్టి, అశనిప్రభుడు అనే ఇద్దరు రాక్షసులను ఎదుర్కొన్నారు. రణంలో ఎదిరించరానివాడు, వీరుడు, ఘోరుడు అయిన ప్రతపనుడనే రాక్షసుడు తీక్ష్ణవేగుడైన నలునితో యుద్ధం చేశాడు. ధర్ముని బలవంతుడైన పుత్రుడు, సుషేణుడని ప్రసిద్ధుడైన మహాకపి విద్యున్మాలితో పోరాడాడు. ఇతర ఘోరులైన వానరులు ఇతర అనేక రాక్షసులతో పోరాడి, హఠాత్తుగా ద్వంద్వయుద్ధాలకు చేరారు. ఇక్కడ పది జంటలు పేర్లతో చెప్పబడ్డాయి; ఒక్కొక్కదాని ఫలితం ముందు వర్ణించబడుతుంది. ‘త్ర్యంబకుడితో అంధకుడిలా’ అనే ఉపమానం ఇంద్రజిత్తు-అంగదుల యుద్ధాన్ని శివాంధకుల యుద్ధంతో పోలుస్తుంది — అంధకుడు శివుని చేత హతుడయ్యాడు, కాబట్టి ఇంద్రజిత్తు పరాజయం సూచించబడుతోంది. విభీషణుని ప్రతియోధుడు ‘శత్రుఘ్నుడు’ అనే రాక్షసుడు — భరతుని తమ్మునితో సమాననామధేయుడు, కానీ వేరైనవాడు. రాముడు ఒక్కడే నలుగురు రాక్షసులతో యుద్ధం చేస్తాడు — అది అతని అద్వితీయ సామర్థ్యం. సుషేణుడు ‘ధర్ముని పుత్రుడు’ — వానరులు దేవతల అంశతో పుట్టారని బాలకాండలో చెప్పబడింది. కవి ప్రతి జంటనూ క్లుప్తంగా పేర్కొని, తరువాత ఒక్కొక్కదాని ఫలితాన్ని విస్తారంగా వర్ణిస్తాడు. ఈ శైలి పాఠకుని మనసులో వీరులందరి స్థానాన్నీ స్పష్టం చేస్తుంది. జంటల కూర్పు కూడా అర్థవంతమైనది — అంగదుడు ఇంద్రజిత్తుతో, ఇద్దరూ రాజపుత్రులే, యువకులే; హనుమంతుడు జంబుమాలితో — సుందరకాండలో హనుమంతుని చేత హతుడైన ప్రహస్తుని కొడుకు పేరు కూడా జంబుమాలియే, ఇతడు మాత్రం అదే పేరు గల మరొకడు; సుగ్రీవుడు ప్రఘసునితో; లక్ష్మణుడు విరూపాక్షునితో. ఈ విధంగా సమబలులైన వీరుల పరస్పర సంఘర్షణ. రాముని ప్రతియోధులు నలుగురు, ఎందుకంటే అతడు అందరిలో శ్రేష్ఠుడు. విభీషణుడు తన జాతివాడైన రాక్షసునితోనే పోరాడతాడు — అతడు పూర్తిగా రాముని పక్షాన్ని స్వీకరించాడనడానికి ఇది ప్రమాణం. ‘అనేకులతో పోరాడి’ అంటే — ఇతర వానరులు మొదట అనేకులతో సామూహికంగా యుద్ధం చేసి, తరువాత ఒక్కొక్కరితో ద్వంద్వానికి దిగుతారు. ప్రాచీన మహాకావ్యాలలో ద్వంద్వయుద్ధాలు వీరత్వ ప్రదర్శనకు ప్రధాన సాధనం; అక్కడ ప్రతి వీరుడూ తన పేరుతో ప్రసిద్ధి పొందుతాడు.
అక్కడ జయాన్ని కోరే రాక్షస వానర వీరుల మధ్య అతి గొప్ప, సంకులమైన, రోమాంచం కలిగించే యుద్ధం జరిగింది. వానర రాక్షసుల దేహాల నుంచి రక్తనదులు ప్రవహించాయి — వాటిలో వెంట్రుకలే పచ్చికబయళ్ళు, శరీరాలే కొట్టుకుపోయే దుంగల గుంపులు. శతక్రతువైన ఇంద్రుడు వజ్రంతో కొట్టినట్లు, కోపించిన ఇంద్రజిత్తు శత్రుసైన్యాన్ని చీల్చే వీరుడైన అంగదుని గదతో కొట్టాడు. వేగవంతుడు, శ్రీమంతుడు అయిన వానరుడు అంగదుడు బంగారంతో చిత్రించిన అతని రథాన్ని గుర్రాలతో, సారథితో సహా గదతో కొట్టి నాశనం చేశాడు. ప్రజంఘుడు మూడు బాణాలతో కొట్టగా, సంపాతి రణాగ్రంలో అశ్వకర్ణ వృక్షంతో ప్రజంఘుని సంహరించాడు. రథంలో ఉన్న మహాబలుడైన జంబుమాలి కోపించి రథశక్తితో హనుమంతుని వక్షస్థలాన్ని చీల్చాడు; వాయుపుత్రుడైన హనుమంతుడు అతని ఆ రథం మీదికి ఎక్కి అరచేతితో వెంటనే ఆ రాక్షసునితో సహా దానిని నలిపివేశాడు. ఘోరుడైన ప్రతపనుడు గర్జిస్తూ నలుని వెంటబడ్డాడు; చురుకైన చేతులు గల ఆ రాక్షసుని వాడి బాణాలతో దేహం చీలిన నలుడు వెంటనే ప్రతపనుని రెండు కళ్ళనూ పెకలించి పడగొట్టాడు. సైన్యాలను మింగివేస్తున్నట్లున్న ప్రఘసుని వానరాధిపతి సుగ్రీవుడు సప్తపర్ణ వృక్షంతో వేగంగా కొట్టి చంపాడు. భయంకరంగా కనిపించే ఆ రాక్షసుని బాణవర్షంతో పీడించి లక్ష్మణుడు ఒకే బాణంతో విరూపాక్షుని సంహరించాడు. దుర్ధర్షుడైన అగ్నికేతుడు, రశ్మికేతుడు, సుప్తఘ్నుడు, యజ్ఞకోపుడు రాముని బాణాలతో చీల్చారు. రక్తనదుల రూపకం కవికి ప్రియమైన కల్పన — వెంట్రుకలు గడ్డి, శరీరాలు దుంగలు, రక్తం నీరు. అంగదుడు ఇంద్రజిత్తు రథాన్ని నాశనం చేస్తాడు, కానీ అతనిని చంపడు — ఇంద్రజిత్తు మాయాబలం తరువాతి సర్గలో బయటపడుతుంది. హనుమంతుడు రథం ఎక్కి రథికుని రథంతో సహా నలిపివేస్తాడు — అతని బలానికి అద్భుతమైన నిదర్శనం. నలుని కర్మ — శత్రువు కళ్ళు పెకలించడం — ఈ సంస్కరణలో విశేషం; సమీక్షిత పాఠంలో ఇక్కడ గజుడు తపనుని సంహరించినట్లు ఉంది, అది ముద్రణలో లేదు. సుగ్రీవుడు సప్తపర్ణ వృక్షంతో పోరాడతాడు — వాలివధకు ముందు రాముడు ఏడు సాలవృక్షాలను భేదించినట్లు. లక్ష్మణుడు ఒకే బాణంతో చంపడం అతని ధనుర్విద్యను చూపుతుంది. ఈ భాగపు విశేషం వేగం — ప్రతి ద్వంద్వమూ ఒకటి రెండు అర్ధశ్లోకాలలో ముగుస్తుంది; దెబ్బ, ఎదురుదెబ్బ, వధ — అన్నీ వెంటనే. అంగదుని ప్రసంగంలో ఇంద్రజిత్తు మొదట కొడతాడు, అంగదుడు అతని రథాన్ని నాశనం చేస్తాడు — ఇది ఇంద్రజిత్తుకు అవమానం, తరువాతి సర్గలో అతని క్రోధానికి ఇదే కారణమవుతుంది. సంపాతి మూడు బాణాలతో దెబ్బతిన్నా చెట్టుతో శత్రువును చంపుతాడు — వానరుల సహనశక్తి. హనుమంతుని ప్రసంగంలో జంబుమాలి రథశక్తి అతని వక్షాన్ని చీల్చినా, అతడు రథం ఎక్కి అతనిని నలిపివేస్తాడు — దెబ్బకు చలించనివాడు. సుగ్రీవుడు ప్రఘసుని ‘సైన్యాలను మింగుతున్నట్లు’ చూసి చంపుతాడు — ‘ప్రఘసుడు’ అనే పేరే మింగడం అనే అర్థాన్ని సూచిస్తుంది. లక్ష్మణుడు మొదట బాణవర్షంతో పీడించి తరువాత ఒకే బాణంతో చంపుతాడు — ఇది యుద్ధకౌశలపు క్రమం. నలుగురు రాక్షసులు రామునిపై దాడి చేయడం ఈ భాగం చివర, వారి వధ తరువాతి భాగంలో — ఇలా కవి కథాప్రవాహాన్ని నిరంతరంగా కాపాడుతాడు. మూలంలో 23–25 శ్లోకాలలో శ్లోకవిభాగం అర్ధశ్లోకం మేరకు జరిగింది, 26లో ఆరు పాదాలతో సరిచేయబడింది. నలుని విజయం విశేషమైనది — అతడు శత్రువు కళ్ళను పెకలిస్తాడు, అతనిని చంపడు; గుడ్డివాడైన శత్రువు యుద్ధం నుంచి విరమిస్తాడు.
రాముడు కోపించి అగ్నిజ్వాలల వంటి నాలుగు ఘోర బాణాలతో సమరంలో ఆ నలుగురి శిరస్సులను ఖండించాడు. రణంలో మైందుని పిడికిలిదెబ్బకు హతుడైన వజ్రముష్టి రథంతో, గుర్రాలతో సహా నగరంలోని బురుజులా నేలకూలాడు. నికుంభుడు రణంలో నీలాంజనపు రాశిలా ప్రకాశించే నీలుని వాడి బాణాలతో చీల్చాడు — కిరణాలు గల సూర్యుడు తన కిరణాలతో మేఘాన్ని చీల్చినట్లు. మళ్ళీ చురుకైన చేతులు గల నిశాచరుడు నికుంభుడు నూరు బాణాలతో నీలుని చీల్చి పకపకా నవ్వాడు. యుద్ధంలో విష్ణువులా, నీలుడు అతని రథచక్రంతోనే సమరంలో నికుంభుని శిరస్సునూ అతని సారథి శిరస్సునూ ఖండించాడు. వజ్రాయుధమూ పిడుగూ వంటి స్పర్శ గల ద్వివిదుడు కూడా రాక్షసులందరూ చూస్తుండగానే పర్వతశిఖరంతో అశనిప్రభుని కొట్టాడు. అశనిప్రభుడు కూడా యుద్ధంలో చెట్లతో పోరాడే వానరేంద్రుడైన ద్వివిదుని పిడుగుల వంటి బాణాలతో కొట్టాడు. బాణాలతో అవయవాలు చీలిన, క్రోధంతో మూర్ఛితుడైన ద్వివిదుడు సాలవృక్షంతో అశనిప్రభుని రథంతో, గుర్రాలతో సహా సంహరించాడు. రాముడు నాలుగు బాణాలతో నలుగురిని చంపడం — ఒక్కొక్క బాణానికి ఒక్కొక్కడు — అతని గురి నిశ్చలతను చూపుతుంది. ‘పురాట్టః ఇవ’ (నగరబురుజులా) అనే ఉపమానం — నగరపు ఎత్తైన బురుజులా వజ్రముష్టి రథంతో సహా కూలాడు. నీలునికి ‘విష్ణువులా’ అనే ఉపమానం — విష్ణువు సుదర్శనచక్రంతో శిరస్సులు ఖండిస్తాడు, నీలుడు రథచక్రంతో; ఇది అందమైన పోలిక. నికుంభుని నవ్వు అతని గర్వాన్ని చూపుతుంది; అతడు కూడా వెంటనే నశించాడు. ముద్రణలో నీలనికుంభుల యుద్ధం (29–31) ద్వివిదాశనిప్రభుల యుద్ధానికి (32–34) ముందు ఉంది, సమీక్షిత పాఠంలో విపరీత క్రమంలో ఉంది — ఇది క్రమవిపర్యాసమే కానీ పాఠహాని కాదు. వానరులు శస్త్రాలు లేకుండానే చెట్లతో, కొండలతో, పిడికిళ్ళతో శస్త్రధారులైన రాక్షసులను జయిస్తారు — దీనితో వారి బలమూ రాముని ప్రభావమూ సూచించబడతాయి. మైందుని పిడికిలిదెబ్బే వజ్రముష్టి రథాన్ని గుర్రాలతో, సారథితో సహా పడగొడుతుంది — ‘వజ్రముష్టి’ (వజ్రపు పిడికిలి గలవాడు) అనే పేరులోని వ్యంగ్యం, వానరుని పిడికిలే వజ్రతుల్యమైనది. ద్వివిదునికి ఇచ్చిన ‘వజ్రాశనిసమస్పర్శః’ (వజ్రమూ పిడుగూ వంటి స్పర్శ గలవాడు) అనే విశేషణం అతని ప్రతియోధుని ‘అశనిప్రభః’ (పిడుగులా ప్రకాశించేవాడు) అనే పేరుతో ఆడుకుంటుంది — అశనిప్రభుడు పిడుగు వంటి వానరుని చేతనే హతుడయ్యాడు. అశనిప్రభుని బాణాలు ‘పిడుగుల వంటివి’, ద్వివిదుని ఆయుధం సాలవృక్షం — శస్త్రానికీ ప్రకృతికీ సంఘర్షణ. ఈ భాగంలో ఏడుగురు రాక్షసవీరులు హతులయ్యారు — రాముని చేత నలుగురు, మైందుని చేత వజ్రముష్టి, నీలుని చేత నికుంభుడు, ద్వివిదుని చేత అశనిప్రభుడు; రాక్షససేనలోని ప్రముఖులు క్రమంగా నశిస్తున్నారు.
రథంలో ఉన్న విద్యున్మాలి బంగారు అలంకారాలు గల బాణాలతో సుషేణుని కొట్టాడు, మాటిమాటికీ గర్జించాడు. రథంలో ఉన్న అతనిని చూసి వానరోత్తముడైన సుషేణుడు గొప్ప పర్వతశిఖరంతో వెంటనే అతని రథాన్ని పడగొట్టాడు. లాఘవం గల నిశాచరుడైన విద్యున్మాలి వెంటనే రథం నుంచి దూకి గద చేతబట్టి నేలమీద నిలిచాడు. అప్పుడు క్రోధావిష్టుడైన వానరశ్రేష్ఠుడు సుషేణుడు అతి పెద్ద శిలను పట్టుకుని ఆ నిశాచరుని మీదికి పరుగెత్తాడు. పైకి దూసుకువస్తున్న ఆ వానరశ్రేష్ఠుడైన సుషేణుని నిశాచరుడైన విద్యున్మాలి గదతో వెంటనే వక్షంపై కొట్టాడు. ఆ ఘోరమైన గదాప్రహారాన్ని లెక్కచేయకుండా ఆ వానరోత్తముడు ఆ మహాయుద్ధంలో మౌనంగా ఆ శిలను అతని రొమ్ముపై పడవేశాడు. శిలాప్రహారానికి గురై గుండె నుజ్జునుజ్జైన నిశాచరుడు విద్యున్మాలి ప్రాణాలు విడిచి నేలకూలాడు. ఇలా శూరులైన ఆ వానరుల చేత శూరులైన ఆ రాక్షసులు ద్వంద్వయుద్ధాలలో మథించబడ్డారు — దేవతల చేత దైత్యులు మథించబడినట్లు. సుషేణ విద్యున్మాలుల యుద్ధం విస్తారంగా వర్ణించబడింది — రథం నుంచి నేలకు, బాణం నుంచి గదకు, గద నుంచి శిలకు యుద్ధగతి మారుతూ పోతుంది. ‘అచింత్య’ అంటే గదాప్రహారాన్ని గడ్డిపోచలా తృణీకరించి — ఇది సుషేణుని ధైర్యం; ‘తూష్ణీమ్’ అంటే మౌనంగా, గర్జన లేకుండా అతడు కొడతాడు — విద్యున్మాలి మాటిమాటికీ గర్జించడానికి ఇది విరుద్ధం. ఈ వైరుధ్యం శూరులు మాటలతో కాక కర్మతో మాట్లాడతారని సూచిస్తుంది. ‘లాఘవంతో కూడినవాడు’ అనేది విద్యున్మాలి చురుకుదనం; రథం నశించినా అతడు నశించడు, నేలమీద యుద్ధం చేస్తాడు — కవి అతని శౌర్యాన్ని కూడా అంగీకరిస్తాడు. చివరి శ్లోకంలో దేవదైత్యుల యుద్ధపు ఉపమానం మళ్ళీ వస్తుంది — ధర్మపక్షపు విజయం. విద్యున్మాలి బాణాలు ‘బంగారు అలంకారాలు గలవి’ — రాక్షసుల వైభవం వారి శస్త్రాలలో కూడా ఉంది; సుషేణుని ఆయుధాలు పర్వతశిఖరమూ శిలా — ప్రకృతి ఇచ్చిన దానమే. ‘నిష్పిష్టహృదయః’ (గుండె నుజ్జైనవాడు) అనేది వధ యొక్క భీషణ వర్ణన — శిలతో వక్షం చూర్ణమైంది. ఈ సర్గలోని ద్వంద్వయుద్ధాలలో దాదాపు అన్నిచోట్లా వానరులదే విజయం; ఒక్క ఇంద్రజిత్తు మాత్రమే ప్రాణాలతో మిగులుతాడు — తరువాతి సర్గకు అతడే కేంద్రం.
బల్లేలతో, గదలతో, శక్తులతో, తోమరాలతో, బాణాలతో, విసిరివేయబడి విరిగిన రథాలతో, యుద్ధాశ్వాలతో, హతమైన మదపుటేనుగులతో, వానరరాక్షసులతో, విరిగి నేలపై పడిన చక్రాలతో, ఇరుసులతో, కాడిమానులతో, దండాలతో ఆ యుద్ధభూమి నక్కల గుంపులు తిరిగే భయంకరమైన ప్రదేశంగా మారింది. దేవాసుర రణాన్ని పోలిన ఆ సంకులమైన సంఘర్షణలో వానర రాక్షసుల మొండేలు దిక్కులలో లేచి నిలిచాయి. అప్పుడు వానరశ్రేష్ఠుల చేత హతమవుతున్న, రక్తపు వాసనకు మత్తెక్కిన నిశాచరులు సూర్యాస్తమయాన్ని కోరుకుంటూ వేగంగా మళ్ళీ గట్టి యుద్ధానికి పూనుకున్నారు. యుద్ధభూమి వర్ణన భయానకరసపు పరాకాష్ఠ — విరిగిన శస్త్రాలు, రథాల ముక్కలు, చచ్చిన ఏనుగులు గుర్రాలు, నక్కలు, లేచి నిలిచిన మొండేలు. ‘కబంధాలు లేచాయి’ అంటే తలలు లేని శరీరాలు లేవడం — యుద్ధభీషణతకు పరాకాష్ఠ. రాక్షసులు సూర్యాస్తమయాన్ని కోరుకుంటారు, ఎందుకంటే రాత్రి వారి బలం పెరుగుతుంది — వారు నిశాచరులు; తరువాతి సర్గలో రాత్రియుద్ధం వర్ణించబడుతుంది. చివరి శ్లోకం వంశస్థ వృత్తంలో రచించబడింది. ‘గోమాయుగణసేవితమ్’ (నక్కల గుంపులు తిరిగే) అనే పదం యుద్ధ పరిణామాన్ని చూపుతుంది — చనిపోయినవారి శరీరాలు నక్కలకు ఆహారం. రెండు పక్షాల మొండేలూ లేస్తాయి — వానరులకూ నష్టం కలిగిందని కవి దాచడు. సూర్యాస్తమయం కోసం నిరీక్షణ రాక్షసులు తమ పరాజయాన్ని అంగీకరించడమే — పగటిపూట వారు ఓడిపోయారు, రాత్రి మాయతో జయాన్ని ఆశిస్తున్నారు. ఇలా ఈ సర్గ మొదటి రోజు యుద్ధపు ముగింపును సూచిస్తుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रिचत्वारिंशः सर्गः॥ ४३॥